Przewodnik: historia USA, rozwój kultury, sztuki, architektury na terenie Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej

Rdzenni mieszkańcy obecnych Stanów Zjednoczonych, czyli Indianie, przybyli na kontynent Ameryki Północnej z Azji przez Cieśninę Beringa. Stało się to w epoce lodowcowej. Indianie na początku zajęli Alaskę, potem rozprzestrzenili się na resztę kontynentu. Najstarsze ślady istnienia człowieka pochodzą sprzed 40000-60000 lat. Ludność należąca do rasy mongoloidalnej zachowała pomimo znacznej ewolucji podstawowe jej cechy. Są to: żółtobrązowe zabarwienie skóry, proste czarne włosy i inne cechy. Przed odkryciem Kolumba na terytorium dzisiejszych USA żyło 8 dużych grup kulturowych. Wśród nich można wyróżnić niemal 50 grup językowych, z których największe to:

• Algonkinowie
• Atapaskowie
• Irokezi
• Siuksowie.

Pod koniec XV wieku liczba ludności pochodzenia indiańskiego na terenie Stanów Zjednoczonych wynosiła 700 tys. osób. Pozostałościami z epoki przedkolumbijskiej są m.in. kurhany grobowe pochodzące z okresu około 1000 r. p.n.e.). Odkryto je we wschodnich Stanach Zjednoczonych w okolicach miejscowości Adena i Hopewell. Zachowały się również kurhany kultowe z okresu 700-1700 r. n.e.

Na południowym-zachodzie istniała na początku naszej ery kultura wyplataczy koszy, która zapoczątkowała ok. 700 r. kulturę Pueblo, charakteryzującą się tarasowymi osiedlami, których przykładem jest Mesa Verde w stanie Kolorado.

W Arizonie na początku naszej ery wykształciła się kultura Hohokam (kompleksy mieszkalne Casos Grandes), a w dolnie Rio Grande kultura Mogollon z charakterystyczną dekoracją ceramiki.

Pierwszym europejczykiem, który dotarł do Ameryki Północnej, był wiking Leif Erikson. Około roku 1000 dopłynął on z Grenlandii do wybrzeży Labradoru, czyli dzisiejszego terytorium Kanady. Dopiero po odkryciu Kolumba rozpoczął się proces ekspansji europejskiej w Nowym Świecie, czyli po 10.X.1492 roku. Obszar kontynentu był kolonizowany przez Hiszpan (od strony Rio Grande i Morza Karaibskiego), Francuzów (od Kanady), Holendrów (od ujścia rzeki Hudson) a także Anglików (od wschodnich wybrzeży).

Angielska pierwsza osada (Jamestown w stanie Wirginia) założona został w 1607 roku. Kilkanaście lat później, w 1620 roku przybyli do Nowej Anglii purytanie (tzw. pielgrzymi), czyli emigranci z Wielkiej Brytanii, którzy szukali na nowym kontynencie schronienia przed prześladowaniami religijnymi ze strony kościoła anglikańskiego. Stały napływ osadników angielskich doprowadził do powstania na wschodzie kontynentu Stanów Zjednoczonych (na terenach od Oceanu Atlantyckiego po Appalachy). Było to 13 kolonii:

• New Hampshire
• Massachusetts
• Connecticut
• Rhode Island (kolonie północne)
• Nowy Jork
• New Jersey
• Pensylwania
• Delaware (kolonie środkowe)
• Maryland
• Wirginia
• Karolina Północna
• Karolina Południowa
• Georgia (kolonie południowe).

Każda z grup stanowiła odrębność gospodarczą a także społeczno-kulturową. Największe różnice występowały między koloniami północnymi, gdzie podstawowym źródłem utrzymania była wycinka lasów, eksport skór zwierzęcych oraz rolnictwo oparte na drobnej własności ziemskiej. W południowych koloniach, gdzie przeważała gospodarka plantacyjna z wykorzystaniem niewolniczej pracy Murzynów. Położone między nimi obszary tzw. wybrzeża środkowego stanowiły strefę przejściową. Na terenach tych przeważała duża własność feudalna dzierżawiona drobnym farmerom.

Holendrzy zostali wyparci z obszaru tzw. Nowych Niderlandów. Wtedy Anglicy rozpoczęli kolonizację ziem położonych na zachód od Appalachów. W dolinie rzeki Missisipi napotkali na opór osadników francuskich i doprowadziło to wojen angielsko-francuskich (1689-1697, 1701-1713, 1745-1748, 1754-1763 r.). Wojny zakończyły się opanowaniem przez Brytyjczyków wschodniej części Luizjany, a także francuskich terytoriów w Kanadzie.

Terytorialny i gospodarczy rozwój terytorialny kolonii angielskich, któremu towarzyszyło kształtowanie się poczucia własnej siły i odrębności napotkał sprzeciw metropolii. Merkantylistyczna polityka Anglii hamowała zwłaszcza rozwój amerykańskiego przemysłu, handlu i żeglugi. Polityka ta wyrażała się w odgórnym ustaleniu cen na towary produkowane przez kolonistów, embargo na wyroby amerykańskie przywożone na statkach nie należących do Wielkiej Brytanii, zakaz osiedlania się na terenach położonych na zachód od Appalachów. Do szczególnie krytykowanych należała m.in. ustawa o cle na herbatę. Doprowadziło to do protestów, których wyrazem było m.in. zatopienie w 1773 roku przez mieszkańców Bostonu ładunku herbaty, który przypłynął na statkach Towarzystwa Wschodnioindyjskiego. Wywołało to represje ze strony władz metropolii, których finałem były wojny amerykańskie. Wybuchły one w 1775 roku. Celem było wywalczenie amerykańskiej niepodległości. 4 lipca 1776 r. ogłoszono Deklarację Niepodległości Stanów Zjednoczonych. Mimo to działania wojenne zakończyły się w 1783 r. Najważniejszymi, przełomowymi bitwami były te stoczone pod Saratogą (1777 r.) i Yorktown (1781 r.). Za bohaterów walk o niepodległość USA uznano przede wszystkim osoby takie, jak:

• Jerzy Waszyngton (1732-1799 r.)
• Tomasz Jefferson (1743-1826 r.)
• Benjamin Franklin (1706-1790 r.)
• Tadeusz Kościuszko (1746-1817)
• Kazimierz Pułaski (1747-1779 r.)
• Marie Joseph La Fayette (1757-1834 r.)

Konstytucja Stanów Zjednoczonych uchwalona została w 1789 r. Pierwszym prezydentem USA, państwa złożonego z połączonych unią niezależnych stanów, został Jerzy Waszyngton.

Po uzyskaniu niepodległości nasiliła się ekspansja terytorialna ku zachodowi. W 1803 r. Pozostała część Luizjany została zakupiona przez Stany Zjednoczone od Francji za 15 mln dolarów. Obszar obejmował 3 mln km² terenów obejmujących zachodnią część dorzecza Missisipi. W roku 1819 r. USA wymogły na Hiszpanii odstąpienie Florydy i Oregonu za 5 mln dolarów. W roku 1845 r. Meksyk musiał odsprzedać Teksas. Po wojnie z Meksykiem w 1848 roku USA opanowały również Kalifornię, Nowy Meksyk, Arizonę, Nevadę, Utah, Kolorado i część stanu Wyoming.

Rozszerzenie terytorium i znaczny rozwój gospodarczy wzmogły napięcie społeczne i walkę  przemysłowo-handlowej Północy z plantatorsko-niewolniczym Południem. W roku 1860 produkcja Północy była dziewięciokrotnie wyższa od wartości produkcji Południa. Doszło do secesji stanów południowych. Wybuchła wojna domowa (wojna secesyjna), która trwała w latach 1861-1865. Północ zwyciężyła, co doprowadziło do zniesienia niewolnictwa w całych Stanach Zjednoczonych.

Po wojnie secesyjnej wznowiono ekspansję terytorialną. Rok 1867 to odkupienie za sumę 7.2 mln dolarów od Rosji - Alaski. Po zwycięstwie w wojnie z Hiszpanią w 1898 r. USA zaanektowały Filipiny, wyspy Guam i Puerto Rico, przejęły też kontrolę nad Kubą. W tym samym roku opanowały Hawaje.

Zasiedlano nowe ziemie. Podczas tego procesu dolina Missisipi i prerie zostały zamienione na pola uprawne, a obszary na południu przekształcono w plantacje roślin podzwrotnikowych. Góry Skaliste stanowiły przeszkodę w dalszej drodze na zachód. Ich pokonanie wiązało się z odkryciem w Dolinie Kalifornijskiej w 1848 r. bogatych złóż złota, co spowodowało gwałtowny napływ osadników na tereny położone w strefie wybrzeża Oceanu Spokojnego. Istotną rolę w kształtowaniu się krajobrazu zagospodarowywanych obszarów Stanów Zjednoczonych odegrały ustawy Kongresu z lat 1785 i 1787 (tzw. land or donances). Ustawy te określały zasady pomiaru i nadawania ziemi ludziom. Zgodnie z nimi kolonizowane tereny dzielono, po przeprowadzeniu dokładnych pomiarów, na kwadratowe pola o powierzchni 36 mil². Te z kolei dzielone były na 36 równych sekcji (sections). Sekcje parcelowano na ćwiartki (quarters) o powierzchni 160 akrów. 160 akrów to 64 hektary. Ćwiartki stanowiły dominującą jednostkę osadniczą. Drogi i ulice prowadzono wzdłuż linii granicznych między działkami. W wyniku tego systemu powstały szachownice pól i kwadraty dzielnic miejskich. Podział ten sprzyjał utrzymaniu rozproszonego osadnictwa rolniczego oraz wpłynął na wytyczenie granic między niektórymi stanami, a także mniejszymi jednostkami administracyjnymi.

Kolonizacja i podbój nowych terenów przez Stany Zjednoczone były dokonywane przy użyciu brutalnych i okrutnych metod. W ich wyniku liczebność Indian pod koniec XIX w. spadła do 250 tys. Indian zamknięto w rezerwatach zakładanych z reguły na najgorszych terenach, często pustynnych. Dopiero w roku 1923 r. Indiano przyznano obywatelstwo Stanów Zjednoczonych.

Kolonizacja wywarła wielki wpływ na rozwój amerykańskiej kultury: literatury, muzyki, teatru i filmu. Była również ważna w kształtowaniu się mentalności społeczeństwa amerykańskiego. Osadnicy przybywający ze wschodniego wybrzeża w dolinę Missisipi przestawiali się z kategorii europejskich, a zaczynali przyzwyczajać do perspektyw, jakie dawał bezkresny obszar Nizin Wewnętrznych, a następnie Wielkich Równin.

Procesowi zasiedlania ziem amerykańskich w XVII i XVIII w. towarzyszył rozwój tzw. stylu kolonialnego, który wyraził się głównie w architekturze. Odznaczał się on rozmaitością form związanych z narodowymi tradycjami osadników, utylitaryzmem, a także opóźnieniem w stosunku do rozwoju sztuki w kraju macierzystym.

Najbardziej reprezentacyjny był angielski styl kolonialny, występujący na wybrzeżu wschodnim (w północnej jego części budownictwo drewniane o konstrukcji ryglowej, w południowej natomiast domy murowane o dwuspadowych dachach i kominach w części szczytowej).

Pod koniec XVII w. rozpoczął się szybki rozwój urbanistyki - założenia miast na planie szachownicowym (m.in. Filadelfia, Williamsburg), a po 1720 r. rozprzestrzenił się angielski palladianizm, którego wyrazem był tzw. styl georgiański (liczne domy w miastach i rezydencjach wiejskich, np. Mount Vernon, budowle użyteczności publicznej, m.in. Independence Hali w Filadelfii, kościoły wzorowane na budowlach londyńskich, zwłaszcza Ch. Wrena, np. Trinty Church w Newport). Od ok. 1780 r. rozwijał się klasycyzm, w którym przejawiały się m.in. dążenia do stworzenia własnej sztuki narodowej (np. kapitol w Richmond). Powstały nowe założenia urbanistyczno-architektoniczne (m.in. plan Waszyngtonu), gmachy rządowe (Biały Dom i Kapitol w Waszyngtonie) oraz rezydencje wiejskie.

We francuskim stylu kolonialnym, występującym głównie w regionie Wielkich Jezior, Illinois i Luizjanie, przeważały początkowo budowle drewniane (forty i domy o konstrukcji słupowej), a później murowane.

W stylu hiszpańskim, rozwijanym na obszarze Florydy, Teksasu, Nowego Meksyku i Kalifornii, zaznaczyły się zwłaszcza zespoły misyjne, początkowo o prymitywnych formach opartych na tradycjach miejscowych, później o cechach renesansowej i barokowej architektury hiszpańskiej. Wznoszono także murowane domy z wystającymi dachami i podcieniami oraz miejskie — o wewnętrznych dziedzińcach i zewnętrznych 2-3 kondygnacjowych żelaznych galeriach.

W drugiej połowie XIX w. w budownictwie amerykańskim zaznaczyły się tendencje historyczne i eklektyczne. W latach dziewięćdziesiątych awangardową w skali światowej stała się twórczość architektów tzw. szkoły chicagowskiej (m.in. W. Le Baron Jenney, D.H. Burnham, L.H. Sullivan), odznaczająca się zastosowaniem stalowej konstrukcji szkieletowej w budownictwie wysokościowym (Home Insurance Building, Reliance  Building i Auditorium Building w Chicago, Guaranty Trust Building w Buffalo, Woolworth Building w Nowym Jorku). Wywarła ona decydujący wpływ na rozwój nowoczesnej architektury na świecie.

Rosnącej potędze gospodarczej Stanów Zjednoczonych w drugiej połowie XIX w. i na początku  XX w. towarzyszyła dążność do ekonomicznego, a następnie politycznego podporządkowana sobie wielu krajów formalnie niezawisłych. Terenem ingerencji stał się przede wszystkim obszar Ameryki Środkowej i Południowej. Powołując się na doktrynę Monroe'go: „Ameryka dla Amerykanów", która orzekła, że kontynent amerykański nie może być skolonizowany przez jakiekolwiek mocarstwo europejskie, Stany Zjednoczone wypierały konkurentów z tego regionu świata. Amerykańska marynarka wojenna ingerowała m.in. w Chile (1891 r.), Brazylii (1893-94 r.), Nikaragui (1894 r.), na Kubie (1898, 1906, 1907, 1910 i 1912 r.), w Hondurasie (1905, 1907, 1910 r.), Kolumbii (1903, 1904 r.), Panamie (1904 r.) i Dominikanie (1916 r.).

Podczas I wojny światowej Stany Zjednoczone, początkowo neutralne, udzieliły pomocy aliantom, a w 1917 r. przystąpiły do działań wojennych po stronie Ententy. Po wojnie stały się najpotężniejszym krajem kapitalistycznym i wierzycielem wielu państw. W 1929 r. wybuchł największy w historii Stanów Zjednoczonych kryzys gospodarczy. Jego przezwyciężenie nastąpiło w wyniku szeregu przedsięwzięć ekonomicznych i społecznych realizowanych od 1933 r. (tzw. new deal), a także dzięki poprawie koniunktury w przemyśle amerykańskim (zwłaszcza zbrojeniowym) w okresie II wojny światowej, do której Stany Zjednoczone przystąpiły w 1941 r. (po ataku japońskim na Pearl Harbor).

W okresie powojennym zewnętrzną politykę władz amerykańskich cechowała dążność do rozszerzania swoich wpływów za granicą, głównie poprzez udzielanie licznym krajom pomocy gospodarczej, a także poprzez zakładanie w wielu rejonach świata baz wojskowych oraz paktów militarnych. Celem osiągnięcia dominacji w świecie, rząd Stanów Zjednoczonych realizował w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych doktrynę tzw. "zimnej wojny".

Wojska amerykańskie interweniowały w Korei, Libanie, na Kubie i Półwyspie Indochińskim. Po częściowej rezygnacji z polityki zimnowojennej w latach siedemdziesiątych nastąpił kilkuletni okres ponownego usztywnienia postaw władz amerykańskich w polityce zagranicznej. Stało się to widoczne zwłaszcza w odniesieniu administracji Stanów Zjednoczonych do sytuacji politycznej w państwach Ameryki Środkowej (Nikaragua, Grenada), a także w jej dążeniu do realizacji programu militaryzacji kosmosu.

Oprócz pozycji supermocarstwa Stany Zjednoczone odgrywają dużą rolę jako jeden z głównych na świecie ośrodków sztuki nowoczesnej. Na szczególną uwagę zasługuje architektura, której wybitnym przedstawicielem był F.L. Wright (1869-1958 r.) - twórca koncepcji tzw. architektury organicznej, polegającej na jak najściślejszym jej zespoleniu z otaczającą przyrodą przy maksymalnym uwzględnieniu potrzeb człowieka (Dom nad wodospadem w Bear Run, 1936 r zespół budynków firmy S.C. Johnson w Racine, 1936-39 r. i in.).

Znanymi twórcami w tej dziedzinie byli:

• W. Lescaze
• R.M. Hood
• Kahn
• E. Saarinen
• R. Neutra
• L. Skidmore
• N.A. Owings
• J.O. Merville
• Ph. Johnson.

W malarstwie, obok tendencji realistycznych (E. Hopper, B. Shahn) rozwijał się kierunek abstrakcyjny (S. Macdonald — Wright, M. Russel, A. Reinhardt, W. de Kooning, M. Rothko, A. Gorky, F. Kline, J. Pollock, M. Tabeu i in.). Powiązanie sztuki z życiem codziennym znalazło odzwierciedlenie w twórczości pop-artu (R. Rauschenberg). W dziedzinie rzeźby wyróżnić należy nurty: eks-presjonistyczny (G. Lachaise), kubistyczny (E. Nadelman), realistyczny (W. Zorach) i abstrakcyjny (A. Calder, T. Roszak, S. Lipton, D. Smith).

W zakresie literatury na szczególne podkreślenie zasługuje zwłaszcza twórczość J. Londona, J. Steinbecka, E. Caldwella, E. Hemingwaya, W. Faulknera,  E. O'Neilla i A. Millera.

Wybitne osiągnięcia ma amerykańska kinematografia. Do grona znanych reżyserów należą m.in. D.W. Griffith, E.S. Porter, M. Sennett, C. De Mille, E. Lubitsch, W. Disney, M. Hawks, A. Hitchcock, J. von Sternberg, J. Huston, F. Capra, J. Ford, F. Zinnemann, O. Welles, E. Kazań, S. Kubrick, F.F. Coppola i S. Spielberg. 

Muzyka amerykańska o światowym zasięgu związana jest z działalnością muzyków takich, jak m.in. (L. Armstrong, J. Oliver, J.R.  Morton,  B.  Bolden). Trzeba również wymienić twórców musicali (C. Porter, G. Gershwin, J. Bernstein).