Armenia

Obszar 29,8 tys. km2; 3293 tys. ludności (1990 r.); 111 osób na 1 km2; stolica Erewan (1210 tys. mieszk.); inne miasta: Kumajri, Kirowakan; Ormianie ok. 90%, Azerbejdżanie, Rosjanie, Kurdowie; język ormiański; kościół armeński (gregoriański).

Armenia sąsiaduje z Gruzją, Azerbejdżanem, Iranem i Turcją. Na jej terytorium znajdują się trzy niewielkie enklawy należące do Azerbejdżanu. Na terenie Azerbejdżanu natomiast leży enklawa Armenii (Górny Karabach).
Armenia zajmuje północno-wschodnią część Wyżyny Armeńskiej, otoczonej od północnego-wschodu i wschodu grzbietami Małego Kaukazu. Jest krajem górzystym. Około 90% powierzchni kraju leży powyżej 1000 m n.p.m. Najwyższe wzniesienie — wulkan Aragac — 4090 m n.p.m.
Klimat Armenii jest bardzo zróżnicowany. Na równinach i przedgórzach panuje klimat podzwrotnikowy, suchy. Średnia temperatura stycznia wynosi -6°C, lipca od 24 do 26°C. Roczna suma opadów waha się od 200 do 400 mm. Na obszarach wyżej położonych panuje klimat umiarkowany, a na wysokości ponad 2000 m n.p.m. — chłodny górski. Średnia roczna suma opadów przekracza tu 800 mm. Największą rzeką Armenii jest, graniczna z Turcją i Iranem, Araks wraz z dopływami. Na szczególną uwagę pod względem krajobrazowym zasługuje wysokogórskie jezioro Sewan. Lasy zamują 11% powierzchni kraju.
Najstarsze zabytki na ziemiach dzisiejszej Armenii pochodzą z epoki przedhistorycznej (wyroby metalowe i ceramiczne, cyklopowe mury obronne, rzeźba monumentalna). W II tysiącleciu tereny te zamieszkiwali Chaldo-wie. W IX w. p.n.e. w wyniku zjednoczenia plemion powstało silne państwo Urartu, a po jego rozpadzie (VII w.) wtargnęły tu indoeuropejskie plemiona Hajów. W VI w. p.n.e. Armenia stała się prowincją perską, następnie uzależniła się kolejno od Aleksandra Wielkiego i Salecydów. W tym czasie rozpadła się na Armenię Małą (wcieloną w drugiej połowie I w. p.n.e. do prowincji rzymskiej) i Armenię Wielką, która przeżyła okres rozkwitu pod rządami Tigranesa I Wielkiego (94-56 r. p.n.e.), a po jego klęsce stała się przedmiotem rywalizacji Rzymu i Partów. Około 300 r. Armenia przyjęła chrześcijaństwo. Pod koniec IV w. została podzielona między Persję i cesarstwo wschodniorzymskie. Nastąpił rozwój sztuki chrześcijańskiej, głównie architektury (sobór w Eczmiadzynie, druga połowa V w. i w Zwartnoc, VII w.; bazylika kopułowo-krzyżowa w Mrenie, VII w.). Architekturę świecką reprezentują liczne pałace (V-VII w.), sztukę sepulkralną — grobowce i stele (IV-VI w.). W VII w. Armenię opanowali Arabowie pozostawiając miejscowych książąt. W 885 r. powstało niezależne królestwo Armenii rządzone przez dynastię Bagratydów, które w X w. zostało opanowane przez Bizancjum, a w XI w. przez Turków seldżuckich. Nastąpiło zahamowanie rozwoju sztuki armeńskiej. Jej tradycje kontynuowane były przez emigracyjne skupiska Ormian poza granicami kraju (m.in. we Lwowie). W XIII i XIV w. Armenia została podbita przez Mongołów, a w połowie XIV w. zajęli ją Turcy osmańscy. W XVI i XVII w. była terenem rywalizacji Turcji i Persji, która uzyskała wschodnią jej część.
W XIX w. najpierw część wschodnia Armenii (1828 r.), a później północna (1878 r.) weszły w skład imperium rosyjskiego. Część zachodnia została pod okupacją Turcji, gdzie w czasie I wojny światowej uległo prześladowaniu i deportacji ponad 600 tys. Ormian. W 1918 r. wschodnią część Armenii zajęły wojska tureckie, później brytyjskie i amerykańskie. W 1920 r. ustanowiona została władza radziecka. W latach 1922-36 Armenia wchodziła w skład Federacji Zakaukaskiej, a od 1936 r. uzyskała status republiki związkowej. Po II wojnie światowej powróciło z emigracji ok. 100 tys. Ormian. W 1991 r., po rozpadzie Związku Radzieckiego, Armenia ogłosiła niepodległość.
Erewan — stolica Armenii, leży nad rzeką Razdan na równinie wzniesionej 900-1300 m n.p.m. Jest jednym z najstarszych miast świata. Jego początki wiążą się z potężnym starożytnym państwem Urartu (X-VI w. p.n.e.). Za datę założenia miasta przyjmuje się 782 r. p.n.e., kiedy powstała tu potężna urarcka twierdza. Do 1400 r. Erewan należał do Armenii, lecz w wyniku dogodnego poło-
żenia na szlaku handlowym z Europy do Azji Mniejszej stał się obiektem ustawicznych najazdów okolicznych władców. Należał do Persji, Gruzji, Turcji, a po wojnie rosyjsko-perskiej (1826-28 r.) znalazł się w granicach Rosji, pełniąc od 1850 r. funkcję miasta gubernialnego. Od 1922 r. był stolicą Republiki Armeńskiej.
W mieście zachowały się liczne obiekty zabytkowe: m.in. wzgórze Kamir-Błur z fragmentami umocnień z czasów państwa Urartu (VII w. p.n.e.), dwupoziomowy most na rzece Razdan (XVII w.), ruiny twierdzy z pozostałością sadrarskiego meczetu. Z innych obiektów wymienić należy m.in. Matenadaran
— muzeum-bibliotekę zawierającą ok. 11 tys. prastarych   rękopisów  greckich,  arabskich, ormiańskich, tureckich, perskich i in. Jest to jedyne tego typu muzeum na świecie.
Eczmiadzyn (do 1945 r. Wagarszapat) — miasto niedaleko Erewanu założone zostało przez cara Wagarasza I (pierwsza połowa II w.). Po zerwaniu łączności z Rzymem (V w.) Eczmiadzyn stał się centrum religijnym i siedzibą zwierzchnika  kościoła ormiańskiego - Katolikosa. Na terenie miasta zachowały się cenne zabytki: katedra (303 r., przebudowana w XVII w.), świątynia Ripsime (618 r.), bazylika Gajane (630 r., przebudowana w XVII w.), cerkiew Szogakat (XVII w.), skarbiec (XIX w.), Dom Katolikosa.
W pobliżu miasta znajdują się ruiny świątyni "sił opiekuńczych" w Zwartnoc (VII w.) — jeden z najwspanialszych zabytków Armenii.
Kumajri (do 1991 r. Leninakan) — leży w zachodniej części Armenii na wysokości 1592 m n.p.m. Jest to drugie co do wielkości miasto Armenii. Założone zostało w 1834 r. na miejscu średniowiecznego ośrodka. Z obiektów zabytkowych na uwagę zasługują ruiny świątyni z VI w. oraz bazyliki kopułowe Astwacacin (XVII w.) i Amenaprikin (XIX w.).
Armenia jest bogata w wody mineralne. Największym uzdrowiskiem jest Dżermuk położony niedaleko granicy z Azerbejdżanem. Ważną rolę odgrywają też zdrojowiska Arzni (w pobliżu Erewanu), Diliżan i Ankawan (na północo-zachód od jeziora Sewan). Znanym ośrodkiem turystyki zimowej jest Cachkadzor położony w dolinie Razdanu. Na terenie miasta znajduje się oryginalny zespół architektoniczny z XI-XII w. — klasztor Keczaris składający się z szeregu świątyń m.in. Św. Grzegorza (XI w.), Nszana (XII w.), Kato-kiga (XIII w.), Arutiuna (XIII w.). Znajduje się tu również grobowiec rodzinny miejscowych książąt i ruiny bazyliki (V-VI w.).
Dużą atrakcją turystyczną jest jezioro Sewan. Leży w głębokiej wysokogórskiej kotlinie w obrębie Małego Kaukazu. Wzdłuż jeziora biegnie stara, historyczna droga o wysokich walorach krajoznawczych.