Przewodnik: Historia Armenii

O tym, że na terenach dzisiejszej Armenii żyły już w czasach prehistorycznych różne plemiona, świadczą znaleziska i zabytki (wyroby metalowe i ceramiczne, cyklopowe mury obronne, rzeźba monumentalna).

Chaldowie zamieszkiwali te tereny już w II tysiącleciu p.n.e. W IX w. p.n.e. w wyniku zjednoczenia plemion powstało silne państwo Urartu, które rozpadło się w VII wieku, co spowodowało przybycie na te obszary indoeuropejskich plemion Hajów.

W VI w. p.n.e. Armenia stała się prowincją perską. Była potem zależna od Aleksandra Wielkiego i Salecydów. W tym czasie rozpadła się na Armenię Małą, która stała się w drugiej połowie I w. p.n.e. częścią prowincji rzymskiej, oraz Armenię Wielką, która przeżyła okres rozkwitu pod rządami Tigranesa I Wielkiego (okres 94-56 r. p.n.e.). Po klęsce Tigranesa Armenia Wielka stała się przedmiotem rywalizacji Rzymu i Partów.

Chrześcijaństwo zostało przyjęte przez Armenię około roku 300 r. Pod koniec IV w. została podzielona między Persję i cesarstwo wschodniorzymskie. Rozpoczął się rozwój sztuki chrześcijańskiej, przede wszystkim architektury. Przykładem obiektów architektonicznych tego typu są:

• sobór w Eczmiadzynie (druga połowa V w.)
• sobór w Zwartnoc (VII w.)
• bazylika kopułowo-krzyżowa w Mrenie, VII w.

Architekturę świecką reprezentują liczne pałace wybudowane w okresie od V do VII wieku. Rozwija się sztuka sepulkralna (grobowce, stele IV-VI w.).

W VII w. Armenię opanowali Arabowie pozostawiając miejscowych książąt. W 885 r. powstało niezależne królestwo Armenii rządzone przez dynastię Bagratydów. Królestwo to w wieku X zostało opanowane przez Bizancjum, natomiast w XI w. przez Turków seldżuckich. Wydarzenia te spowodowały zahamowanie rozwoju sztuki armeńskiej. Jej tradycje kontynuowane były przez emigracyjne skupiska Ormian poza granicami Armenii (m.in. we Lwowie).

W XIII i XIV w. Armenię podbili Mongołowie. W połowie XIV w. zajęli ją Turcy osmańscy. W XVI i XVII w. była terenem rywalizacji Turcji i Persji, która uzyskała wschodnią jej część.

W XIX w. najpierw część wschodnia Armenii (1828 r.), a później północna (1878 r.) stały się częściami imperium rosyjskiego. Część zachodnia została pod okupacją Turcji - tutaj podczas I wojny światowej ponad 600.000 Ormian uległo prześladowaniu i deportacji.

W 1918 r. wschodnią część Armenii zajęły wojska tureckie, później brytyjskie i amerykańskie.

W 1920 r. Armenia była pod wpływem władz radzieckich. W latach 1922-1936 Armenia należała do Federacji Zakaukaskiej.

Od roku 1936 Armenia posiadała status republiki związkowej. Po II wojnie światowej powróciło z emigracji ok. 100 tys. Ormian.

Po rozpadzie ZSRR w 1991 roku Armenia ogłosiła niepodległość.