Azerbejdżan

Obszar 86,6 tys. km2; 7131 tys. ludności (1990 r.); 82 osoby na 1 km2; stolica Baku (1149 tys. mieszk.); inne miasta: Giandża, Sumgait; Azerbejdżanie ok. 75%, Rosjanie, Ormianie; język azerbejdżański; islam.

Azerbejdżan zajmuje wschodnią część Zakaukazia granicząc z Gruzją, Rosją, Armenią, Iranem i na niewielkim odcinku z Turcją. W granicach Azerbejdżanu leży Górny Karabach (4,4 tys. km2, stolica Stepanakert) — enklawa armeńska, oraz oddzielona przez terytorium Armenii — Nachiczewańska Republika (5,5 tys. km2, stolica Nachiczewan). Wschodnią granicę Azerbejdżanu tworzą brzegi Morza Kaspijskiego. Wybrzeże jest wyrównane, wyróżnia się dwie większe zatoki: Bakijską i Kirowa.Rzeźba powierzchni jest bardzo urozmaicona. Około 50% terytorium stanowią góry. Środkową część kraju zajmuje rozległa, rozszerzająca się ku Morzu Kaspijskiemu, Nizina Kurańska ograniczona od północy pasmami Wielkiego Kaukazu (4480 m n.p.m.), a od południo-zachodu pasmami Małego Kaukazu (3724 m n.p.m.). Na południowym-wschodzie wąskim pasem między Morzem Kaspijskim a Górami Tałyskimi ciągnie się Nizina Lenkorańska.W Azerbejdżanie zaznacza się duża różnorodność klimatyczna. Występuje tu klimat półpustyń i suchych stepów, podzwrotnikowy, umiarkowany chłodny. Średnia temperatura stycznia waha się od 1°C na nizinach do -6°C w górach, średnia temperatura lipca odpowiednio od 27 do 14°C. Średnia roczna suma opadów dochodzi do 1300 mm na stokach Wielkiego Kaukazu i spada do 200-300 mm na obszarach nizin. Rzeki należą do zlewiska Morza Kaspijskiego; największymi są: Kura z Araksem i Alazani. Lasy zajmują 10% powierzchni kraju.Najstarsze zabytki na tym terenie pochodzą z epoki prehistorycznej (grobowce, rysunki naskalne, figurki). Pierwsze państwo — Mannę — powstało w IX w. p.n.e. W starożytności południowa część Azerbejdżanu, a od III w. także część północna podlegały monarchii perskiej. W III - IV w. przyjęto chrześcijaństwo. W połowie VII w. ziemie te zostały podbite przez Arabów (Aderbajgan), a w XI w. przez Turków seldżuckich i znalazły się w kręgu kultury islamu. Nastąpił rozwój architektury obronnej (Besz Barmak VI-VII w.), sakralnej i sepulkralnej (ośrodek w Nachiczewanie — liczne mauzolea z XII w.). W XIII i XIV w. zdarzały się najazdy Mongołów. Na okres ten przypada rozwój budownictwa obronnego i architektury pałacowej (m.in. kamienny pałac szachów Szyrwanu w Baku z XV w.). W XV-XVIII w. w Azerbejdżanie ścierały się wpływy tureckie i perskie, a w XVIII w. także rosyjskie. W wyniku porozumienia Rosji z Persją (1813, 1828 r.) Azerbejdżan został przyłączony do Rosji. W czasie rewolucji w 1918 r. doszło do interwencji wojsk tureckich i angielskich. W 1920 r. powstała Azerbejdżańska SRR, która dwa lata później weszła w skład Federacji Zakaukaskiej i wraz z nią do Związku Radzieckiego. Od 1936 r. Azerbejdżan stał się samodzielną republiką związkową, a od 1991 r. samodzielnym państwem.

Baku - stolica, główny ośrodek przemysłowy kraju, leży nad Morzem Kaspijskim w południowej części Półwyspu Apszerońskiego. Początki miasta sięgają dalekiej starożytności; osada wzmiankowana była w V w. Na przełomie VIII i IX w. Baku było ważnym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym, w XII i XV w. głównym miastem państewka Szyrwan, a w XVI-XVIII w. terenem walk między Turcją a Persją. W XVIII w. było stolicą niezależnego chanatu, a w 1806 r. weszło w skład imperium rosyjskiego. W drugiej połowie XIX w. Baku stało się wielkim ośrodkiem przemysłowym Rosji (gwałtowny rozwój przemysłu naftowego).Do najcenniejszych obiektów na terenie miasta zalicza się: zespół pałacowy szachów Szyrwanu (XIV-XV w.), Basztę Dziewiczą (XII-XIV w.), minaret Synyk Kała (XI w.), fragmenty murów obronnych (XII-XIX w.), zamek (IV w.), meczety: Dżuma, Muhammeda; Muzeum Sztuki, Muzeum Historii Azerbejdżanu. Baku to także duże kąpielisko o szerokich, dobrze zagospodarowanych plażach.W pobliżu miasta znajdują się tzw. Bojkowskie Kamienie leżące w Zatoce Bakijskiej. Prawdopodobnie był to jeden z pałaców szachów Szyrwanu, pochłonięty przez morze. Dziś z wody wystają jedynie ruiny murów i wież. Znaczenie turystyczne mają ponadto:Giandża (1935-91 r. Kirowabad) — miasto w zachodniej części kraju nad rzeką Giandżaczaj w dorzeczu Kury. Założone zostało w V-VI w. W X-XIII w. było jednym z największych handlowych i rzemieślniczych ośrodków Azerbejdżanu. W XVIII w. miasto stało się stolicą chanatu Gandży, a w 1804 r. zostało przyłączone do Rosji.Na uwagę zasługują liczne obiekty zabytkowe: resztki murów, mostów i twierdzy (XVII-XVIII w.), meczet (XVII w.), mauzoleum Imamzade (XIV-XVII w.). Okolice Giandży słyną z winnic i sadów.

Nachiczewan - jest jednym z najstarszych miast na Kaukazie. W XII w. był stolicą emiratu Eldigiżydów, a w XVIII i na początku XIX w. chanatu nachiczewańskiego. W 1828 r. został przyłączony do Rosji. Na terenie miasta zachowały się: twierdza (X-XIV w.), mauzolea: Jusufa (XII w.), Mumine-chatum (XII w.); zespół meczetów i mauzoleów (XVIII w.), meczet (XIX w.).Surachany — jest niewielką osadą niedaleko Baku, z dobrze zachowanym klasztorem hinduskim i świątynią czcicieli ognia "Ateszga" (XVIII w.).