Gruzja

Obszar 69,7 tys. km2; 5456 tys. ludności (1990 r.); 78 osób na 1 km2; stolica Tbilisi (1268 tys. mieszk.), inne miasta: Kutaisi, Suchumi, Batumi; Gruzini ok. 70%, Ormianie ok. 10%, Rosjanie, Azerbejdżanie, Osetyjczycy, Grecy, Abchazowie, Żydzi, Ukraińcy, Kurdowie; język gruziński; prawosławie.

Gruzja leży na Zakaukaziu, graniczy z Rosją, Azerbejdżanem, Armenią i Turcją. Zachodnią granicę stanowi brzeg Morza Czarnego. Jest krajem górzystym, ponad 50% obszaru znajduje się powyżej 1000 m n.p.m. Pod względem urzeźbienia terenu można wyróżnić trzy części rozciągające się pasowo w kierunku równoleżnikowym. Są to: pasmo Wielkiego Kaukazu (Szchara 5058 m n.p.m., Kazbek 5033 m n.p.m.), Mały Kaukaz (2850 m n.p.m.) wraz z Płaskowyżem Południowogruzińskim oraz oddzielająca je strefa nizin i kotlin (Nizina Kolchidzka, kotliny: Środkowokartlijska, Dolnokartlijska, Kachetyjska).
Gruzja leży w strefie przejściowej między klimatem umiarkowanym ciepłym a podzwrotnikowym. W górach występuje pionowa strefowość klimatyczna; zaznacza się wpływ Morza Czarnego. Średnia temperatura stycznia waha się od -3°C na wschodzie kraju do 6°C na wybrzeżu, średnia temperatura lipca odpowiednio ok. 24, 25°C. Średnia roczna suma opadów wynosi ok. 400 mm na południo-wschodzie i ok. 2000-3000 mm na zachodzie. Gruzja odznacza się dużą gęstością sieci rzecznej. Do największych należą: Kura, Rioni, Inguri. Z nielicznych jezior największymi są: Parawani (37 km2), Tabackuri (14,2 km2), Madatepa (8,9 km2). W górach zalegają liczne lodowce.
W średniowieczu istniały tu państwa o wysokim poziomie rozwoju: znana z mitologii greckiej Kolchida (V w. p.n.e., wyprawa Argonautów po złote runo) i Iberia (IV, III w. p.n.e.). W I w. p.n.e. dostały się pod zwierzchnictwo Rzymu. W IV w. przyjęły chrześcijaństwo, co miało duże znaczenie dla rozwoju sztuki gruzińskiej. W VII w., po okresie wojen (rywalizacja między Persją a Bizancjum V, VI w., podbój przez Arabów VII w.) na obszarze Gruzji powstało kilka niezależnych księstw, które w IX-XI w. zostały zjednoczone pod władzą dynastii Bagratydów. W XI w. Gruzja toczyła zwycięskie wojny z Turkami seldżuckimi.
Po XI-XII w. wykształcił się charakterystyczny dla sztuki gruzińskiej typ bazyliki na planie krzyża łacińskiego z bogatą dekoracją o motywach geometrycznych (np. świątynie Bagratu w Kutaisi). Architektura odznaczała się w tym czasie wysokim poziomem wiedzy konstrukcyjnej.
Okres potęgi Gruzji i jej rozkwit gospodarczy przypada na panowanie królowej Tamary (1184-1213 r.). Powstały wielkie kompleksy klasztorne (w Gelati), pałace, mosty, akwedukty, rozwinęły się miasta (Gori, Tbilisi, Kutaisi). Nastąpił rozwój malarstwa monumentalnego (mozaiki i freski z Ateni) i miniaturowego.
Rozwój sztuki zahamowały najazdy Mongołów (XIII, XIV w.). W XVII - XVIII w. o ziemie gruzińskie rywalizowały Turcja i Persja. Po wyzwoleniu się spod ich panowania Gruzja przyjęła protektorat Rosji (1783 r.). W 1801 r. Gruzja została włączona do imperium rosyjskiego. Z czasem zaczęły nasilać się wpływy sztuki rosyjskiej. W okresie rewolucji w 1918 r. Gruzja była okupowana najpierw przez wojska niemieckie, później brytyjskie, a w 1920-21 r. również przez tureckie. W 1922 r. weszła w skład Federacji Zakaukaskiej, a wraz z nią do ZSRR. W 1936 r. Federacja Zakaukaska została przekształcona w republiki związkowe, m.in. w Gruzińską SRR. W 1991 r. w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego Gruzja uzyskała niepodległość.
Tbilisi - stolica kraju oraz ośrodek przemysłowy i kulturalny, leży nad rzeką Kurą. Liczne wykopaliska archeologiczne dowodzą istnienia tu osad ludzkich jeszcze przed naszą erą. Pierwsze kroniki wspominają o twierdzy Tbilisi już w 368 r. Od VI w. miasto stało się stolicą państwa wscho-dniogruzińskiego, a za panowania Arabów (VIII - X w.) siedzibą emira. W 1122 r. było stolicą zjednoczonej Gruzji i rezydencją dynastii Bagratydów. Po wcieleniu do Rosji (1801 r.) Tbilisi pełniło funkcję miasta gubernialnego, a następnie ośrodka administracyjnego namiestnictwa kaukaskiego1.
Do najcenniejszych obiektów na terenie miasta należą: sobór Metechi (XIII-XIV w.), twierdza Narikala (IV w., przebudowana w XVI-XVII w.), katedra Sioni (V w., VI-VII w.) z freskami z XIX w., bazylika Anczischati (VI w.) z freskami z XVIII -XIX w., Saczino - pałac królowej Daredżan (XVIII w.), Lurdżi Monasteri (błękitny klasztor, XII w.), Państwowe Muzeum Gruzji (zał. w 1852 r.), Muzeum Historyczno-Etnograficzne, pomnik Matki Gruzji i in.
W centrum miasta wznosi się góra Mtac-minda (wys. względna ok. 300 m), z której roztacza się rozległa panorama miasta. Na szczyt można wjechać kolejką linową lub szynowolinową.
Mccheta — dawna stolica Gruzji, położona jest w pobliżu Tbilisi u ujścia rzeki Aragwi do Kury. Znajduje się tu wiele cennych obiektów historycznych, m.in. katedra Sweti Cchoweli (XI w.) z grobami władców Gruzji z dynastii Bagratydów2, klasztor Samtawro (XI w.), fragmenty średniowiecznych murów obronnych. W pobliżu miasta na szczycie góry położona jest świątynia Dżwari (VI/VII w.)3.
Kutaisi — drugie po Tbilisi pod względem liczby mieszkańców miasto Gruzji leży nad rzeką Rioni. Założone zostało w 792 r. jako stolica Abchazji (część starożytnej Kolchidy). Cennym zabytkiem są ruiny świątyni Bagrata III (1003 r.). W Kutaisi urodził się W.W. Majakowski.
Szczególne znaczenie dla turystyki ma wybrzeże Morza Czarnego. Znajdują się tu miasta o bogatych tradycjach historycznych i liczne miejscowości kąpieliskowe.
Suchumi — miasto portowe Gruzji, jedno z najstarszych na świecie. W VI-I w. p.n.e. było kolonią grecką Dioskurias. Według kronikarzy greckich zbierali się tu kupcy ponad 100 narodowości. W II w. p.n.e. w Dioskurias bito własną monetę. W początkach nowej ery Rzymianie wznieśli w mieście twierdzę Sebastopolis. Od XI w. znajdowało się w zjednoczonej Gruzji pod nazwą Suchumi. W XIII w. był to jeden z większych ośrodków handlowych na wschodnim wybrzeżu Morza Czarnego   i   rezydencja  protektora  faktorii
włoskich. W 1455 r. Suchumi opanowali Turcy, a w 1810 r. Rosjanie. Znajdują się tu ruiny twierdzy Sebastopolis z II w., twierdza Bagrata (pierwszy król zjednoczonej Gruzji) z X-XI w., ruiny twierdzy gumisteńskiej, ogród botaniczny głównie z roślinnością podzwrotnikową (zał. w 1840 r.), suchumski rezerwat małp oraz muzeum regionalne.
Batumi — port w pobliżu granicy z Turcją. W starożytności fort rzymski Batys, główne miasto historycznej krainy, Adżarii (część starożytnej Kolchidy, później Iberii). Obecnie jest to ośrodek przemysłowo-handlowy, centrum obszaru uprawy plantacyjnej drzew cytrusowych, herbaty i innych roślin podzwrotnikowych.
Poti - miasto przy ujściu rzeki Rioni. W starożytności było kolonią grecką Fasis. Obecnie jest znanym ośrodkiem naukowym (rolnictwo podzwrotnikowe).
Wzdłuż wybrzeża ciągną się ponadto nowoczesne kąpieliska nadmorskie, m.in. Gagra, Picunda, Kobuleti, Machindżauri.
Atrakcyjność Gruzji wiąże się również z urozmaiconym krajobrazem wysokogórskim oraz różnorodnością leczniczych wód mineralnych. Do najbardziej znanych należą uzdrowiska: Borżomi (wody alkaliczno-węglanowe). Ckaltubo (ciepłe wody radioaktywne), Szwoi (wody węglanowo-wapniowe). Z licznych ośrodków sportów zimowych na szczegółną uwagę zasługuje Bakuriani (Mały Kaukaz).