Irak

Obszar 434,9 tys. km2; 11 prowincji (muhafadhad), 18,1 min ludności (1989 r.); 42 osoby na 1 km2; stolica Bagdad (4648 tys. mieszk.); 68% ludności miejskiej; większe miasta (tys.): Al-Basra (617), Mosul Kirkuk (535); Arabowie 77%, Kurdowie 19%; język arabski 78%, kurdyjski 18%, ormiański; muzułmanie 97% (w tym szyici 62%, sunnici 3 5%), chrześcijanie 3%; struktura zatrudnienia: przemysł i budownictwo 26%, rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo 44%, usługi 30%; na 100 km2: 0,6 km linii kolejowych, 5,8 km dróg ulepszonych; 60 samochodów osobowych na 1000 mieszk.; 1 dinar iracki = 1000 filów.

Irak położony jest na styku trzonu kontynentu azjatyckiego i Półwyspu Arabskiego, nad Zatoką Perską. Przez jego terytorium przebiegają najkrótsze lądowe i powietrzne szlaki znad Morza Śródziemnego nad Zatokę Perską i do Iranu oraz z Turcji i Iranu na Półwysep Arabski. Położenie geograficzne Iraku jest więc bardzo korzystne, stwarza bowiem możliwości napływu turystów tranzytowych udających się do atrakcyjnych turystycznie krajów sąsiednich: Iranu, Jordanii, Syrii i Turcji. Pozycję Iraku na międzynarodowym rynku turystycznym określają jednak przede wszystkim jego własne walory, w tym szczególnie zabytki. Związane są one z pozostałościami jednych z najstarszych na świecie cywilizacji, jakie rozwijały się na terenie dzisiejszego Iraku od co najmniej 6 tys. lat. Ich powstanie umożliwiały warunki przyrodnicze.
Przez Irak, znajdujący się w większości w strefie suchego klimatu podzwrotnikowego (stąd znaczną część jego terytorium zajmują pustynie: na zachodzie kamienista Pustynia Syryjska, na południu przeważnie piaszczysta
pustynia An-Nafud), przepływają największe rzeki zachodniej Azji - Eufrat i Tygrys, które łączą się w pobliżu Zatoki Perskiej tworząc tzw. Szatt al-Arab. Zasoby wodne tych rzek umożliwiały rozbudowę wzdłuż ich biegu (na równinie Al-Dżazira - północno-zachodnia część Iraku, i Nizinie Mezopotamskiej - środkowy i południowy Irak) systemów nawadniających, a przez to rozwój rolnictwa i stałego osadnictwa, w tym także miast.
Powstanie miast dało początek wielkim cywilizacjom mezopotamskim: akadyjskiej i sumeryjskiej istniejących w IV i III tysiącleciu p.n.e. Silniejszy był Sumer w południowej Mezopotamii, którego centrami były odrębne miasta-państwa: Eridu, Kisz, Lagasz, Sippar, Umma, Ur i Uruk. Cywilizacja sumeryjska wywarła silny wpływ na rozwój późniejszych kultur basenu Morza Śródziemnego i Azji, a to dlatego, że powstała na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych. Zapoczątkowała ona między innymi: obwarowanie miast murami, lokalizację w centrum miasta świątyni na tarasie (późniejszego ziguratu, budowli sakralnej o układzie schodkowym) i pałacu władcy oraz wykorzystanie suszonej cegły jako materiału budowlanego (w budowlach reprezentacyjnych cegły wypalanej).
Najlepiej zachowane zabytki z tego okresu to ruiny miast Sumeru: Uruku (4 tys. lat p.n.e.) i Uru (3-2 tys. lat p.n.e., mury wys. 20 i szer. 8 m, zrekonstruowany zigurat wys. 17,3 m, na którym mieściła się ongiś świątynia boga Księżyca). Wykopaliska Ur są też potwierdzeniem biblijnego potopu, bowiem pod warstwą namułów znaleziono tu ślady rybackiej cywilizacji Ubaid, nad którymi znajduje się wyższy poziom Uruk. Ur był też domniemanym miejscem urodzin Abrahama, który potem wędrował do świętej ziemi Kana-an, dzisiejszego Izraela.
Kolejny ważny okres rozkwitu cywilizacji mezopotamskich przebiegał od XX do VI w. p.n.e. Z czasów państwa asyryjskiego (którego centrum było nad Tygrysem w północnym Iraku) pochodzą zabytki: Aszur (ob. Kalat asz-Szarkat), Dur-szarrukin (twierdza Sargona), Niniwy (stolica Asyrii w XI w. p.n.e., plan miasta o pow. 4 km2, zrekonstruowane mury) oraz Nimrudu (ostatnia stolica od X w. p.n.e., ślady świątyń, pałaców królewskich, cytadela).
W południowym Iraku natomiast największym skupiskiem zabytków jest Babilon, stolica starożytnej Babilonii, której pierwszy rozkwit przypadł na XVIII w. p.n.e. za Hammurabiego, drugi w VII i VI w. p.n.e. za Nabuchodonozora II (brama bogini Isztar, Droga Procesyjna, sala tronowa Nabuchodonozora, wiszące ogrody, 7-piętrowy zigurat - rzekoma Wieża Babel, świątynia boga Marduka).
Asyria i Babilonia, które od VI w. p.n.e. znalazły się w obrębie perskiego państwa acheminidzkiego, zostały zniszczone przez Aleksandra Wielkiego w latach 334-331 p.n.e. Jednocześnie z okresu greckiego (III-II w. p.n.e.)  pozostały  na terenie  Iraku  zabytki
w Seleucji (jedna ze stolic Aleksandra Wielkiego), Ktezyfonie, Babilonie (amfiteatr, tu w 313 r. p.n.e. zmarł Aleksander Wielki), a przede wszystkim Hatrze (2 pierścienie murów miejskich o długości 8 i 6 km, pochodzące z II w. p.n.e.).
Z czasów wpływów rzymskich i perskich (dynastia Sasanidów), między I w. p.n.e. a IV w. n.e., pochodzą dalsze zabytki Hatry (rzymskie świątynie) i Ktezyfonu (pałace władców perskich).
Irak ma także wiele zabytków związanych z kulturą islamu, gdyż od VII w. jest w obrębie wpływów arabskich, zaś w latach 750-1258 był centrum islamu, bowiem początkowo Al-Kufa, a potem Bagdad były siedzibami dynastii (kalifatu) Abbasydów. Najcenniejsze zabytki z tego okresu to meczety: Wielki Meczet Piątkowy Al-Dżami ze spiralnym minaretem (Al-Malawijja) z IX w. w Samarze, Sad Ibn Abi Wakkas z XI w. w Kufie (centrum islamskiego prawa i matematyki od IX do XI w.) oraz obiekty świeckie: forteca Al-Uchajdir z VIII w. (50 km na zachód od Karbali) i pałac Abbasydów z XII w. w Bagdadzie.
w Seleucji (jedna ze stolic Aleksandra Wielkiego), Ktezyfonie, Babilonie (amfiteatr, tu w 313 r. p.n.e. zmarł Aleksander Wielki), a przede wszystkim Hatrze (2 pierścienie murów miejskich o długości 8 i 6 km, pochodzące z II w. p.n.e.).
Z czasów wpływów rzymskich i perskich (dynastia Sasanidów), między I w. p.n.e. a IV w. n.e., pochodzą dalsze zabytki Hatry (rzymskie świątynie) i Ktezyfonu (pałace władców perskich).
Irak ma także wiele zabytków związanych z kulturą islamu, gdyż od VII w. jest w obrębie wpływów arabskich, zaś w latach 750-1258 był centrum islamu, bowiem początkowo Al-Kufa, a potem Bagdad były siedzibami dynastii (kalifatu) Abbasydów. Najcenniejsze zabytki z tego okresu to meczety: Wielki Meczet Piątkowy Al-Dżami ze spiralnym minaretem (Al-Malawijja) z IX w. w Samarze, Sad Ibn Abi Wakkas z XI w. w Kufie (centrum islamskiego prawa i matematyki od IX do XI w.) oraz obiekty świeckie: forteca Al-Uchajdir z VIII w. (50 km na zachód od Karbali) i pałac Abbasydów z XII w. w Bagdadzie.
Po okresie najazdów mongolskich w XII i XIV w., kiedy to część obiektów abba-sydzkich uległa zniszczeniu, kolejnym okresem rozkwitu sztuki islamskiej były XVI i XVII w., gdy obszar dzisiejszego Iraku wchodził w skład państwa irańskiej dynastii Safawidów (1502-1736). Powstały wówczas najbardziej okazałe budowle architektury islamskiej Iraku, będące do dziś świętymi miejscami szyitów i celem ich pielgrzymek, meczety: Al-Hajdarijja w An-Nadżaf, gdzie znajduje się domniemany grób czwartego kalifa islamu Alego, Al-Husajnijja i Al-Ab-basijja w Karbali, Al-Askoriah w Samarze oraz Al-Qadinah i Al-Kazimijja w Bagdadzie. Niestety obiekty te, podobnie jak święte miejsca szyickie w Iranie, nie są dostępne dla nie-muzułmanów.
Islamskie zabytki znajdują się na terenie całego Iraku. Szczególnie dużymi ich skupiskami są: Bagdad (ponad 70 meczetów, mauzoleum Zubajdy,  park Az-Zaura), Al-Basra i Mosul (najbardziej znany jest meczet z XVI w. z krzywym minaretem). Wiele z tych obiektów powstało w okresie tureckiego imperium osmańskiego, w skład którego wchodził Irak od XVI do początku XX w.
W północnym Iraku, zwłaszcza w okolicach Mosulu i w Górach Kurdystańskich, są również zabytki związane z religią chrześcijańską (klasztor proroka Jonasza w Mosulu, kościoły ormiańskie). Ogółem w Iraku jest ponad 10 tys. obiektów zabytkowych.
O atrakcyjności turystycznej Iraku decydują, prócz zabytków architektury, także: interesujące przykłady systemów nawadniających (kanały, słynne koła wodne, np. w pobliżu Hit nad Eufratem, wielkie tamy na Tygrysie), nadwodne osady rybackie na rozlewiskach Szatt al-Arab, wielkie plantacje palm daktylowych (3/4 światowej produkcji daktyli), pola naftowe (ropa jest głównym bogactwem  Iraku,  dającym 90%  jego  dochodów) oraz kopalnie siarki koło Mosulu i Kirkuku, typowe dla krajów islamskich bazary, bogate muzea Bagdadu. Ważnym obiektem turystycznym jest tzw. Drzewo Adama, na miejscu rzekomego Raju Ziemskiego w Al-Kurna.
Atrakcyjne turystycznie są też góry Kurdystanu (3810 m n.p.m.), przełomy rzeczne, liczne wodospady, odrębność kulturowa Kurdów. Znajdują się tu dwa nowoczesne uzdrowiska górskie i główne ośrodki sportów zimowych w Iraku - Sareank i Rawanduz (na pn. od Mosulu). Atrakcjami przyrodniczymi Iraku są też obszary pustynne i jezioro asfaltowe koło Hit.
Irak, który dzięki dużym dochodom z eksportu ropy naftowej rozpoczął w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych przyspieszony proces modernizacji, należy obecnie do dość dobrze gospodarczo rozwiniętych krajów zachodniej Azji. Ma dobrze rozwiniętą sieć drogową i kolejową. Bagdad jest dużym węzłem międzynarodowej komunikacji lotniczej. Rozwinięta jest również baza hotelowa. W efekcie tego zagraniczny ruch turystyczny w Iraku wykazywał w 1980 r. stałą tendencję wzrostową (w 1975 r. 482 tys., w 1980 r., 1,2 min). Na ruch ten składały się: przyjazdy turystów (najwięcej z Wielkiej Brytanii, Francji, RFN i Japonii) odwiedzających przede wszystkim Bagdad i inne miejscowości zabytkowe Iraku oraz pielgrzymów udających się do świętych miast szyickich (najwięcej z Iranu) lub zatrzymujących się w Iraku po drodze do Mekki (głównie Turcy). Irak był też częstym miejscem weekendowych przyjazdów Kuwejtczyków, gdyż mogli oni korzystać w tym kraju z alkoholu, którego nie wolno im spożywać w Kuwejcie. Jednakże od 1980 r. przyjazdy turystów i pielgrzymów do Iraku uległy zahamowaniu na skutek wojny iracko-irańskiej. Szczególnie zmniejszyły się przyjazdy Irańczyków do świętych miejsc szyickich. Zarazem sytuację skomplikowały: pogorszenie stosunków z Syrią oraz nasilenie walk wewnętrznych z Kurdami (w przewadze szyitami), w rezultacie czego Irak wprowadził znaczne ograniczenia wjazdowe. Mimo to, kraj ten nadal pozostawał jednym z najczęściej odwiedzanych przez turystów państw zachodniej Azji. Od czasu rozejmu w wojnie z Iranem nastąpił wzrost przyjazdów zagranicznych, które w 1989 r. osiągnęły 1004 tys. osób (dochody 40 min dolarów). Inwazja Iraku na Kuwejt w 1990 r. i przegrana w 1991 r. wojna z koalicją antyiracką pod egidą Stanów Zjednoczonych spowodowały ponowny kryzys w turystyce.