Przewodnik: Zabytki Iraku

Powstanie miast dało początek wielkim cywilizacjom mezopotamskim: akadyjskiej i sumeryjskiej istniejących w IV i III tysiącleciu p.n.e. Silniejszy był Sumer w południowej Mezopotamii, którego centrami były odrębne miasta-państwa: Eridu, Kisz, Lagasz, Sippar, Umma, Ur i Uruk. Cywilizacja sumeryjska wywarła silny wpływ na rozwój późniejszych kultur basenu Morza Śródziemnego i Azji, a to dlatego, że powstała na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych. Zapoczątkowała ona między innymi: obwarowanie miast murami, lokalizację w centrum miasta świątyni na tarasie (późniejszego ziguratu, budowli sakralnej o układzie schodkowym) i pałacu władcy oraz wykorzystanie suszonej cegły jako materiału budowlanego (w budowlach reprezentacyjnych cegły wypalanej).
Najlepiej zachowane zabytki z tego okresu to ruiny miast Sumeru: Uruku (4 tys. lat p.n.e.) i Uru (3-2 tys. lat p.n.e., mury wys. 20 i szer. 8 m, zrekonstruowany zigurat wys. 17,3 m, na którym mieściła się ongiś świątynia boga Księżyca). Wykopaliska Ur są też potwierdzeniem biblijnego potopu, bowiem pod warstwą namułów znaleziono tu ślady rybackiej cywilizacji Ubaid, nad którymi znajduje się wyższy poziom Uruk. Ur był też domniemanym miejscem urodzin Abrahama, który potem wędrował do świętej ziemi Kana-an, dzisiejszego Izraela.
Kolejny ważny okres rozkwitu cywilizacji mezopotamskich przebiegał od XX do VI w. p.n.e. Z czasów państwa asyryjskiego (którego centrum było nad Tygrysem w północnym Iraku) pochodzą zabytki: Aszur (ob. Kalat asz-Szarkat), Dur-szarrukin (twierdza Sargona), Niniwy (stolica Asyrii w XI w. p.n.e., plan miasta o pow. 4 km2, zrekonstruowane mury) oraz Nimrudu (ostatnia stolica od X w. p.n.e., ślady świątyń, pałaców królewskich, cytadela).
W południowym Iraku natomiast największym skupiskiem zabytków jest Babilon, stolica starożytnej Babilonii, której pierwszy rozkwit przypadł na XVIII w. p.n.e. za Hammurabiego, drugi w VII i VI w. p.n.e. za Nabuchodonozora II (brama bogini Isztar, Droga Procesyjna, sala tronowa Nabuchodonozora, wiszące ogrody, 7-piętrowy zigurat - rzekoma Wieża Babel, świątynia boga Marduka).
Asyria i Babilonia, które od VI w. p.n.e. znalazły się w obrębie perskiego państwa acheminidzkiego, zostały zniszczone przez Aleksandra Wielkiego w latach 334-331 p.n.e. Jednocześnie z okresu greckiego (III-II w. p.n.e.)  pozostały  na terenie  Iraku  zabytki
w Seleucji (jedna ze stolic Aleksandra Wielkiego), Ktezyfonie, Babilonie (amfiteatr, tu w 313 r. p.n.e. zmarł Aleksander Wielki), a przede wszystkim Hatrze (2 pierścienie murów miejskich o długości 8 i 6 km, pochodzące z II w. p.n.e.).
Z czasów wpływów rzymskich i perskich (dynastia Sasanidów), między I w. p.n.e. a IV w. n.e., pochodzą dalsze zabytki Hatry (rzymskie świątynie) i Ktezyfonu (pałace władców perskich).
Irak ma także wiele zabytków związanych z kulturą islamu, gdyż od VII w. jest w obrębie wpływów arabskich, zaś w latach 750-1258 był centrum islamu, bowiem początkowo Al-Kufa, a potem Bagdad były siedzibami dynastii (kalifatu) Abbasydów. Najcenniejsze zabytki z tego okresu to meczety: Wielki Meczet Piątkowy Al-Dżami ze spiralnym minaretem (Al-Malawijja) z IX w. w Samarze, Sad Ibn Abi Wakkas z XI w. w Kufie (centrum islamskiego prawa i matematyki od IX do XI w.) oraz obiekty świeckie: forteca Al-Uchajdir z VIII w. (50 km na zachód od Karbali) i pałac Abbasydów z XII w. w Bagdadzie.
w Seleucji (jedna ze stolic Aleksandra Wielkiego), Ktezyfonie, Babilonie (amfiteatr, tu w 313 r. p.n.e. zmarł Aleksander Wielki), a przede wszystkim Hatrze (2 pierścienie murów miejskich o długości 8 i 6 km, pochodzące z II w. p.n.e.).

Po okresie najazdów mongolskich w XII i XIV w., kiedy to część obiektów abba-sydzkich uległa zniszczeniu, kolejnym okresem rozkwitu sztuki islamskiej były XVI i XVII w., gdy obszar dzisiejszego Iraku wchodził w skład państwa irańskiej dynastii Safawidów (1502-1736). Powstały wówczas najbardziej okazałe budowle architektury islamskiej Iraku, będące do dziś świętymi miejscami szyitów i celem ich pielgrzymek, meczety: Al-Hajdarijja w An-Nadżaf, gdzie znajduje się domniemany grób czwartego kalifa islamu Alego, Al-Husajnijja i Al-Ab-basijja w Karbali, Al-Askoriah w Samarze oraz Al-Qadinah i Al-Kazimijja w Bagdadzie. Niestety obiekty te, podobnie jak święte miejsca szyickie w Iranie, nie są dostępne dla nie-muzułmanów.
Islamskie zabytki znajdują się na terenie całego Iraku. Szczególnie dużymi ich skupiskami są: Bagdad (ponad 70 meczetów, mauzoleum Zubajdy,  park Az-Zaura), Al-Basra i Mosul (najbardziej znany jest meczet z XVI w. z krzywym minaretem). Wiele z tych obiektów powstało w okresie tureckiego imperium osmańskiego, w skład którego wchodził Irak od XVI do początku XX w.
W północnym Iraku, zwłaszcza w okolicach Mosulu i w Górach Kurdystańskich, są również zabytki związane z religią chrześcijańską (klasztor proroka Jonasza w Mosulu, kościoły ormiańskie). Ogółem w Iraku jest ponad 10 tys. obiektów zabytkowych.