Iran

Obszar 1648 tys. km2; 23 prowincje (ostań); 53,9 min ludności (1989 r.); 33 osoby na 1 km2; stolica Teheran (6 min mieszk.); 54% ludności miejskiej; większe miasta (tys.): Meszhed (1464), Isfahan (987), Tebriz (971), Szirąz (848); Persowie 46%, Azerbejdżanie 17%, Kurdowie 9%, ponadto Arabowie, Beludżowie, Turkmeni; język perski 50%, azerbejdżański ok. 17%, kurdyjski 8%; muzułmanie 99% (szyici 91%, sunnici 8%); struktura zatrudnienia: przemysł i budownictwo 33%, rolnictwo i leśnictwo 40%, usługi 27%; na 100 km2: 0,3 km linii kolejowych, 4,4 km dróg ulepszonych; 28 samochodów osobowych na 1000 mieszk.; 1 rial irański = 100 dinarów.

Iran, do 1935 r. znany pod nazwą Persja, jest krajem o dużych możliwościach rozwoju turystyki międzynarodowej. Napływowi turystów tranzytowych może sprzyjać korzystne położenie na skrzyżowaniu najkrótszych lądowych i lotniczych szlaków z Europy, Afryki Północnej i zachodniej Azji do Azji Południowej i Wschodniej, na Półwysep Arabski i wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego, a także sąsiedztwo atrakcyjnych turystycznie regionów Mezopotamii, Kaukazu i gór Afganistanu. Czynnikiem sprzyjającym jest również bliskość bogatych państw Zatoki Perskiej, które mogą przysparzać Iranowi znacznej liczby turystów.Iran jest krajem o zróżnicowanych walorach przyrodniczych. Ma liczące 2,7 tys. km długości i dysponujące piaszczystymi plażami wybrzeże, położone w dwóch ciepłych strefach klimatycznych. Na północy 750 km wybrzeża Morza Kaspijskiego, z klimatem zbliżonym do śródziemnomorskiego, na południu zaś 1950 km wybrzeża nad zatokami: Perską i Omańską, z suchym klimatem podzwrotnikowym. Wybrzeże południowe z racji wysokich temperatur jest mniej korzystne od północnego, na którym w związku z tym skupione są wszystkie ważniejsze nadmorskie uzdrowiska Iranu (Bandar-e AnzalT, Ram-sar, Amol, Bandar-e Torkaman).Wnętrze Iranu jest wyżynno-górzyste. Niziny występują tylko na południo-zachodzie (fragment Niziny Mezopotamskiej) i nad Morzem Kaspijskim. Całą środkową i wschodnią część Iranu zajmuje Wyżyna Irańska, otoczona górami: od południa Mekran (2093 m n.p.m.), od zachodu Kuh-e Rud (4374 m n.p.m.) i Zagros (4548 m n.p.m.), od północy Elburs (z najwyższym szczytem Iranu, Demawend - 5671 m n.p.m.) i Góry Turkmeńsko-Chorasańskie (3211 m n.p.m.), od wschodu - Góry Wschodnioirańskie (4042 m n.p.m.). Wnętrze Wyżyny Irańskiej jest suche, zajęte przez kamieniste pustynie: Daszt-e Kawir (Wielka Pustynia Słona) i Daszt-e Lut (Pustynia Lota) oraz wielkie okresowe słone jeziora. Jest to obszar interesujący pod względem przyrodniczym i kulturowym (tradycyjna gospodarka nomadyczna), ale o bardzo uciążliwym klimacie. Atrakcyjne są natomiast tereny górskie, mające znacznie korzystniejszy klimat (opady 1500-2000 mm rocznie), bardzo urozmaiconą rzeźbę i zróżnicowaną szatę roślinną. Dzięki korzystnemu klimatowi góry są też stosunkowo gęsto zaludnione i dobrze zagospodarowane.Północno-zachodnia część Iranu leży w obrębie wysokiej (średnio 1600 m n.p.m.) i wilgotnej (wpływ Morza Kaspijskiego) Wyżyny Armeńskiej. Jest to obszar bardzo urozmaicony krajobrazowe z głębokimi dolinami rzecznymi, jeziorami (największe Urmia), znacznie zalesiony, któremu na południu towarzyszą Góry Kurdystańskie (3810 m n.p.m.), na zachodzie pokryte wiecznymi śniegami wysokie stożki wygasłych wulkanów wschodniej Turcji (Ararat 5137 m n.p.m.), zaś na północy góry Armenii (3347 m n.p.m.).Iran jest krajem licznych zabytków, świadczących zarówno o 2,5-tysiącletniej tradycji monarchii perskich, jak i wpływach innych kultur, zwłaszcza arabskiej (od VII w.) i tureckiej (od XI do XVIII w.). Najbardziej znane są ruiny Pasargady (mauzoleum i pałac Cyrusa) i Persepolis (pałace Dariusza, brama Kserksesa, Sala 1000 Kolumn, mauzolea, grobowce, ogrody) pierwszych stolic Persji (zniszczonych przez Aleksandra Wielkiego), z czasów dynastii Achemenidzkiej (VI-IV w. p.n.e.), położonych w górach na północ od Szirazu. Pałace i inne obiekty władców perskich z późniejszych dynastii (Sasanidów - od III w. do VII w. n.e., Safawidów - XVI-XVIII w., Kadżarów - XVIII-XX w. i Pahlawich - XX w.) znajdują się w Isfahan, Sziraz oraz przede wszystkim w obecnej stolicy kraju - Teheranie i jego okolicach (Karaj, Kazwin, góry Elburs, wybrzeże Morza Kaspijskiego).Najcenniejsze zabytki sztuki islamskiej (sanktuaria, meczety, medresy, mauzolea) skoncentrowane są przede wszystkim w trzech świętych, będących celem pielgrzymek muzułmanów, miastach szyickich: Kum, Sziraz i Meszhed.

Szyityzm, odłam islamu wyznawany przez ok. 10% wszystkich muzułmanów, jest od X w. dominującą religią Iranu, w odróżnieniu od innych państw islamskich, w których przeważają sunnici. Budowle szyickie mają bardziej bogate zdobnictwo (kolorowe mozaikowe ściany i kopuły meczetów,  rzeźbione  minarety,  urządzone z przepychem wnętrza) w porównaniu z sunnickimi. Niestety te święte obiekty nie są dostępne dla nie-muzułmanów, a Kum jest miastem całkowicie zamkniętym. Budowle związane z kulturą islamu (meczety, med-resy, fortece, mosty) dominują w całym Iranie, z tym że większość pochodzi z XV w. i stuleci późniejszych, gdyż starsze uległy w większości zniszczeniu w XIII i XIV w. podczas najazdów Czyngis-chana i Timura.

Zabytki tureckie (seldżuckie i osmańskie) oraz ormiańskie (kościoły) znajdują się głównie na Wyżynie Armeńskiej.Czynnikiem turystycznej atrakcyjności Iranu jest także jego duże zróżnicowanie etniczne, a tym samym i folklorystyczne oraz wszelkie przejawy typowej dla zachodniej Azji kultury Orientu: bazary, tradycyjne systemy nawadniające (podziemne kanały do dziś zaopatrujące w wodę największe miasta Iranu), pozostałości nomadyzmu, różnorodne rzemiosło (zwłaszcza dywany i wyroby jubilerskie), specyficzna kuchnia. Atrakcją Iranu są też osady wyznawców zoroastryzmu, głównej religii Persji do VII w., spotykane w Kurdystanie oraz w pobliżu Szirazu i Jezd.Iran jest jednym z lepiej gospodarczo rozwiniętych krajów zachodniej Azji (dochód narodowy na mieszkańca ok. 1540 tys. dolarów rocznie - 1989 r., poziom urbanizacji - 54%), co zawdzięcza przede wszystkim dużym dochodom z eksportu ropy naftowej (główne bogactwo kraju) oraz polityce modernizacyjnej kraju prowadzonej przez ostatniego monarchę kraju Szacha Mohammada Rezę Pahlawiego (1941-79 r.). Miasta Iranu, zwłaszcza Teheran, są jak na Azję bardzo nowoczesne. Kraj ma liczne zagraniczne połączenia lotnicze i dobrze rozbudowaną wewnętrzną sieć dróg oraz połączeń autobusowych i lotniczych. Większe miasta mają też połączenia kolejowe. Iran dysponuje także rozbudowaną bazą hotelową w 6 największych miastach: Teheranie, Abadanie, Szirazie, Isfahanie, Meszhedzie i Tebrizie (o dobrym standardzie) i siecią zajazdów wzdłuż głównych dróg kraju. Ma również bogate muzea, zwłaszcza w Teheranie (Archeologiczne, Negaristan, 2500 Lat Historii, Etnograficzne, Dywanów, Skarbiec w Banku Centralnym - najbogatszy w świecie). Jest zatem krajem nie tylko turystycznie atrakcyjnym, ale i przygotowanym do obsługi zagranicznego ruchu turystycznego.