Liban

Obszar 10,4 tys. km2; 6 okręgów (muhafaz); 3,3 min ludności (1989 r.); 317 osób na 1 km2; stolica Bejrut (1500 tys. mieszk., 1989 r.); 89% ludności miejskiej; inne większe miasta (tys.): Trypolis (500), Zahla (200), Sajda (100); Arabowie ok. 93% (10% uchodźcy z Palestyny), ponadto Ormianie, Kurdowie, Turcy, Turkmeni; język arabski 93%, ponadto: ormiański 6%, kurdyjski; muzułmanie 60%, maronici 24%, inni 16%; struktura zatrudnienia: przemysł i budownictwo 26%, rolnictwo i leśnictwo 23%; na 100 km2: 3,8 km linii kolejowych; 182 samochody osobowe na 1000 mieszk.; 1 funt libański = 100 piastrów.

Kraj wybitnie górzysty, położony nad Morzem Śródziemnym. Większość powierzchni zajmują dwa zrębowe masywy górskie, zbudowane z mezozoicznych wapieni i piaskowców: Liban i graniczny z Syrią Antyliban, oddzielone od siebie zapadliskiem tektonicznym Bekaa, którym płynie rzeka Litani. Wybrzeże w większości skaliste, pełne zatok, pocięte jest stromościennymi dolinami rzek. U podnóża gór Liban rozciąga się wąski pas nizinny o typowym krajobrazie śródziemnomorskim:   makie  mirtu   i   wawrzynu,   sady, winnice, gaje oliwne i morwowe (tradycje jedwabnictwa), intensywne warzywnictwo. Góry Libanu (Dżabal Lubnan) mają ok. 170 km długości i do 45 km szerokości. Ponad rozległe, wysoko położone płaskowyże wznoszą się pojedyncze szczyty (Kurnat as-Sauda 3088 m n.p.m.). Rzeźba jest tu urozmaicona; liczne doliny, źródła, obfite nawadnianie, bogata roślinność, ale prawie zupełny brak lasów (zostały wytrzebione); uprawy sięgają do 1500 m n.p.m. (m.in. morwa, figowce, oliwki, tytoń, winorośl). W zimie dzięki długo utrzymującej się pokrywie śnieżnej istnieją możliwości uprawiania narciarstwa. Góry Liban opadają stromo ku zapadlisku Bekaa. Rozpościera się ono wzdłuż Libanu pasem o szerokości 8-14 km, 1500-2200 m poniżej partii szczytowych gór. Jest to równina użytkowana rolniczo dzięki nawodnieniu przez dwie duże rzeki płynące w przeciwnych kierunkach: na południe Litani (staroż. Leontes), na północ Asi (Orontes). Bekaa stanowi najwyższą część wielkiego syryjskiego rowu tektonicznego (Baalbek 1170 m n.p.m. w części wododziałowej). Jego przedłużeniem ku południowi jest tektoniczna dolina rzeki Jordan i Morze Martwe (zapadlisko Al Ghaur).
Od wschodu ku zapadlisku Bekaa schodzi stromo dziki, niedostępny, o skąpej roślinności, masyw Antylibanu (Al-Dżabal asz-Szarki); jego wysokości przekraczają w partii granicznej z Syrią 2600 m n.p.m. Na południo-za-chodzie ciągną się stoki wapiennej grupy górskiej - Dżabal asz-Szajch (Hermon 2814 m n.p.m.), przez połowę roku pokrytej śniegiem. Na jej zboczach znajdują się źródła Jordanu. Góry są miejscem ekstensywnej gospodarki pasterskiej.
Na historię ziem dzisiejszego Libanu duży wpływ miało zróżnicowanie fizjograficzne. Wąski pas wybrzeża, odizolowany od reszty kontynentu górami Liban, stanowił trzon starożytnej Fenicji (III-I tysiąclecie p.n.e.), której ekspansja zwrócona była ku morzu. Miasta portowe: Tyr, Sydon, Berytos, Gebal, utrzymywały szerokie kontakty handlowe sięgające daleko poza basen Morza Śródziemnego. Następowała wymiana wpływów kulturowych między Bliskim Wschodem a Europą. Sztuka fenicka znajdowała się pod wpływem Egiptu, Mezopotamii, Anatolii, Egei. Rozwijała się architektura sakralna (m.in. świątynia w Gebalu; budowa przez Fenicjan słynnej świątyni
Salomona w Jerozolimie X w. p.n.e.), rzeźba (sarkofagi w Sydonie); wysoki poziom osiągnęło rzemiosło artystyczne: ceramika, szkło, tkaniny, przedmioty luksusowe, wyroby z brązu, złota, kości słoniowej. XI-VIII w. p.n.e. był dla Fenicji okresem największego rozkwitu, po czym utraciła ona wpływy na rzecz Greków. Pod koniec VIII w. p.n.e. Fenicja została opanowana przez Asyrię, w VI w. przez Babilonię (Nabuchodonozor II), a następnie Persję (Cyrus II Wielki). W III-I w. p.n.e. ziemie dawnej Fenicji pozostawały pod wpływem kultury hellenistycznej najpierw w królestwie egipskich Lagidów, później Seleucydów, a od 64 r. n.e. kultury rzymskiej w ramach rzymskiej prowincji Syrii. W okresie bizantyńskim (koniec IV - VII w.) nastąpił rozwój chrześcijaństwa (od VI w. główny ośrodek maroni-tów)1. Panowanie muzułmańskich Arabów (VII-XI w.) przyniosło rozkwit gospodarczy i kulturalny (sztuka islamu). W okresie krucjat znajdowało się tu Hrabstwo Trypolisu, będącego lennem Królestwa Jerozolimskiego (koniec XI, XII w.). Po upadku Królestwa Jerozolimskiego (1291 r.) ziemie Libanu znalazły się w zasięgu cywilizacji muzułmańskiej, najpierw opanowane przez sułtanów egipskich (Ajjubi-dów, a później tureckich Mameluków), a w latach 1517-1918 pod zwierzchnictwem Turcji, ze stosunkowo dużą samodzielnością w obrębie kalifatu (emirowie Libanu podlegali bezpośrednio sułtanowi tureckiemu). Na przełomie XVI i XVII w. doszli do znaczenia politycznego druzowie (samodzielność 1650-55 r.). W związku ze złożoną sytuacją wyznaniową m.in. dużą liczbą maronitów, Liban uzyska w 1861 r. autonomię.
Bezpośrednio po I wojnie światowej Libar był okupowany przez wojska angielskie i francuskie, a od 1922 do 1941 r. stanowi terytorium mandatowe Francji. W czasie I wojny światowej władze Wolnej Francji (de Gaulle) ogłosiły w 1941 r. niepodległość Libanu, formalnie potwierdzoną w 1943 r. Wycofanie się wojsk francuskich nastąpiło w 1946 r.
Liban cechuje się odrębnością w stosunku do innych krajów arabskich. Sprawił to duży wpływ kultury zachodniej, poprzez większą możliwość kontaktów dzięki autonomii w czasach tureckich, ponadto otwartość na wpływy francuskie, zacieśnienie związków poprzez emigrację3 i przenikanie kapitału zagranicznego w życie gospodarcze.
Liban zajmuje przodujące stanowisko na Bliskim Wschodzie pod względem rozwoju społeczno-gospodarczego (pośrednictwo handlowe, usługi komunikacyjne, bankowo--finansowe, turystyka). Jest krajem o wysokiej gęstości zaludnienia pomimo dużych obszarów górskich, silnie zurbanizowanym. Nasilające się od lat pięćdziesiątych ostre sprzeczności wewnętrzne na podłożu odrębności religijno-kulturowych oraz odmiennych orientacji politycznych między muzułmańskimi zwolennikami idei panarabskich a chrześcijańskimi (głównie maronici) wyznawcami idei odrębności Libanu doprowadziły do destabilizacji politycznej kraju. Liban był członkiem założycielem Ligi Państw Arabskich (1945 r.): przyjął uchodźców palestyńskich (porozumienia z Organizacją Wyzwolenia Palestyny), stanął po stronie państw arabskich przeciw agresji Izraela (1967 r.). Nękany jest bezustannymi konfliktami zbrojnymi między prawicą chrześcijańską a ugrupowaniami muzułmańskimi i Palestyńczykami (wojna domowa 1976-80 r.), a także atakami Izraela na południową część kraju.
Liban jest krajem bardzo atrakcyjnym pod względem turystycznym. Dominuje krajobraz śródziemnomorski (dł. wybrzeża 240 km) i górski (najwyższy szczyt ponad 3000 m n.p.m.) z intensywną rzeźbą, dużymi wysokościami względnymi. Należy ponadto podkreślić, że tak silne zróżnicowanie form powierzchni, a także klimatu i roślinności występuje na obszarze o powierzchni zaledwie ok. 10 tys. km2, o rozciągłości w kierunku południkowym 180, a równoleżnikowym tylko 140 km.  Liban  obfituje  również  w  liczne zabytki bogatej przeszłości. Walorem poznawczym jest także szczególnie duże zróżnicowanie religijne i kulturowe (zwłaszcza w pasie nadbrzeżnym), co znajduje wyraz w odrębnościach etnograficznych.
Na wybrzeżu leżą dawne miasta fenickie:
Tyr, obecnie Sur, założony w III tys. lat p.n.e. na skalistej wyspie w pobliżu wybrzeża, w X w. p.n.e. za rządów króla Hirama I (kontakty z królami żydowskimi Dawidem i Salomonem) dzierżył przywództwo polityczne i gospodarcze nad innymi miastami fenickimi (założenie Kartaginy - IX w. p.n.e.). Oblegany bezskutecznie w VI w. p.n.e. przez babilońskiego Nabuchodonozora II (13 lat), został zdobyty przez Aleksandra Wielkiego (332 r. p.n.e.) i połączony groblą z lądem. Był ośrodkiem kultu boga Baala - Melkarta (wykopaliska - najwięcej z czasów rzymskich: areny, termy, nekropole, hipodrom; w okolicy grób Hirama I i zamki krzyżowców).
Sydon, obecnie Sajda - pod koniec II tysiąclecia p.n.e. najpotężniejsze miasto fenickie, w X w. p.n.e. utracił potęgę na rzecz Tyru. W okresie od XII do XVIII w. osiągnął ponownie duże znaczenie gospodarcze, po czym uległ dominacji Bejrutu. (Wykopaliska: świątynie, nekropole; ruiny zamku krzyżowców, Wielki Meczet, karawanseraj, bazary).
Birutu później Berytus, obecnie Bejrut, założony w XV w. p.n.e. - stolica i główne miasto Libanu, największy port Lewantu. Osiągnął rozkwit pod panowaniem Arabów (630-1110 r.), później w okresie tureckim. Stanowił rezydencję francuskich władz mandatowych w państwach Lewantu. Ma charakter nowoczesnego miasta europejskiego ("Paryż Bliskiego Wschodu"). Jest siedzibą organizacji międzynarodowych zarejestrowanych w Unii Międzynarodowej Stowarzyszeń, miejscem spotkań świata arabskiego, siedzibą zagranicznych banków, towarzystw ubezpieczeniowych, przedstawicielstw firm, domów handlowych; ośrodkiem uniwersyteckim (uniwersytety: amerykański - 1966 r., francuski - 1881 r., libański - 1959 r., arabski - 1960 r.) Znajdują się tu liczne luksusowe hotele, sklepy (w tym jubilerskie), kluby nocne, lokale rozrywkowe. Na północ od Bejrutu mieści się zespół rozrywkowy Casino du Liban (ruletka, programy rozrywkowe przy użyciu najnowszych środków technicznych). Wzdłuż morza ciągnie się dzielnica reprezentacyjna - m.in. słynne plaże, ekskluzywne kluby sportowe. Zabytki Bejrutu to meczety (Omara XIII w.), katedry (grecko-katolickie, prawosławne), pałace (Bajt ad-Din - rezydencja prezydenta z XIX w.) i in. Na uwagę zasługuje słynne muzeum archeologiczne (zbiory egipskie, fenickie, m.in. Galeria Alfabetu aramejskiego i fenickiego - inskrypcje). Byblos obecnie Dżubajl (biblijny Gebal) należy do najstarszych miast świata (IV tys. p.n.e.). Znajdują się tu wykopaliska fenickie (świątynie, grobowce, m.in. sarkofag króla Achirama XI -X w. p.n.e.), z okresu perskiego, rzymskie. Cennym zabytkiem jest cytadela krzyżowców z XII, XIII w.
Trypolis (arab. Tarabulus asz-Szam) założony w VII w. p.n.e., jest drugim pod względem liczby ludności miastem w Libanie (port, przemysł). Zabytki reprezentują głównie sztukę islamu (meczety, medresy, seraje, bazary i in.), ponadto znajduje się tu twierdza krzyżowców (z XII w. przebudowana w XIV, XV w.).
Poza zabytkowymi miastami, w wielu miejscowościach nadmorskich zakładane są nowe ośrodki turystyczne nastawione na żeglarstwo, surfing, narty wodne, łowiectwo podwodne (m.in. Dżunie, Tabardża).
Góry Liban są terenem turystyki letniej i zimowej. Są dobrze zagospodarowane. Gęsta jest sieć wsi letniskowych, stacji klimatycznych i ośrodków zimowych. Należą do nich m.in.: Faraija (1890 m), Lakluk (1750 m), Bszare, Les Cedres (1950 m n.p.m.). Na zboczu Dahr el-Chodib na wysokości powyżej 2000 m n.p.m. znajduje się słynny rezerwat cedrów Cedrus Libani, pozostałość po dawnej szacie leśnej (ok. 400 drzew w wieku 200-1000 lat, wysokości 30 m). Z innych atrakcji należy wymienić miasteczko Dajr al-Kamar (863 m n.p.m.), typowy przykład architektury muzułmańskiej, dawna siedziba wielkorządców libańskich, oraz Bajt ad-Din z pałacem emirów libańskich.
W zapadlisku Bekaa leży miasto Zahla - ośrodek uprawy winnej latorośli i miejscowość wypoczynkowa. Na dziale wodnym między rzekami Asi a Litani (1170 m n.p.m.) położona jest słynna miejscowość turystyczna Baalbek, żywy przykład nawarstwiania się różnych kultur; Najpierw miasto fenickie, ośrodek kultu boga słońca Baala; w okresie hellenistycznym (III-I w. p.n.e.) miasto Heliopolis; w czasach rzymskich ośrodek kultu Jowisza - Baala, Wenus - Asztarte i Merkurego. Na miejscu dawnego akropolu znajdują się ruiny 3 świątyń (bloki kamienne o wadze 5001 i 20 m dł.), ponadto 2 świątynie, w tym Bachusa. Bogata dekoracja odsłoniętych budowli łączy elementy klasyczne z orientalnymi. Z późniejszych epok pochodzi bazylika wczesnochrześcijańska (IV w.), arabskie mury obronne. W mieście odbywają się widowiska "światło-dźwięk", festiwale sztuki.
Liban jest klasycznym przykładem negatywnego wpływu destabilizacji politycznej na ruch turystyczny. Ujemny bilans handlowy kraju był w czasach normalizacji rekompensowany wpływami z operacji finansowych, z usług handlowych i transportowych oraz turystyki. W 1974 r. w okresie nawet względnego tylko spokoju zagraniczny ruch turystyczny dostarczył 20% dochodu narodowego, w 1978 r. - w czasie napięć wewnętrznych już tylko 7,4%. W 1978 r. odwiedziło Liban 3008 tys. turystów (ruch graniczny), w tym 80% z krajów arabskich (50% z samej Syrii), ponad 10% z Europy i ok. 5% z obu Ameryk; w 1984 r. - zaledwie 100 tys., w 1989 r. - 136 tys. Baza hotelowa (6,7 tys. łóżek ogółem) skupiona jest głównie w stolicy kraju; znane jest powiedzenie: w jeden dzień można zobaczyć cały Liban, zatrzymując się na nocleg w Bejrucie.