Turystyka
Nepal, Królestwo Nepalu
Obszar 140,8 tys. km2; 14 obwodów; 18,7 min ludności (1989 r.); 133 osoby na 1 km2; stolica Katmandu (235 tys. mieszk.); większe miasta (tys.): Patan (150), Bhadgaun (100); ok. 75% ludności należy do indoeuropejskiej rodziny językowej (głównie są to Nepalczycy), wśród reszty większość stanowią przedstawiciele chińskotybetańskiej rodziny językowej (głównie Newarowie); język nepalski; wyznawcy hinduizmu 89%, buddyści 5%; grunty orne 17%, lasy 30%, struktura zatrudnienia: przemysł i rzemiosło 5%, rolnictwo i leśnictwo 92%; na 100 km2: 0,07 km linii kolejowych, 2,6 km dróg; 1 rupia nepalska = 100 paisa.
Większą część powierzchni Nepalu stanowią tereny środkowego odcinka Himalajów (tzw. Wysokie lub Wielkie Himalaje) wzniesione średnio na wysokość ok. 6000 m n.p.m. Do najwyższych szczytów należą: Mount Everest (Czomolungma, 8848 m n.p.m.), K'angcze'endzonga (8585 m n.p.m.), Lhoce (8516 m n.p.m.), Makalu (8465 m n.p.m.), Czo Oju (8201 m), Dhaulagiri (8172 m), Manaslu (8126 m) i Annapurna (8078 m). Na południu kraju ciągnie się łańcuch gór Śiwalik (maksymalne wzniesienie 2591 m n.p.m.) oraz niewielki fragment Niziny Hindustańskiej.
W nizinnej części Nepalu panuje klimat zwrotnikowy monsunowy, ze średnią temperaturą stycznia 15°C, lipca 30°C i opadami ok. 2000 mm rocznie. Na pozostałym obszarze występuje klimat umiarkowany górski. Pora deszczowa trwa od lipca do połowy września.
Zbocza gór do wysokości 4000-4500 m n.p.m. pokrywają lasy (ok. 30% pow. kraju). Powyżej rozciąga się strefa górskich łąk, a nad nią wieczne śniegi i lodowce (15% pow. kraju).
Główne rzeki Nepalu (Karnali, Kali Gandaki, Arun) wypływają z Himalajów i należą do dorzecza Gangesu.
W Nepalu znajdują się 4 parki narodowe (Lanfang, Rara, Sagarmatha, Ćitawan) oraz Indii, które zaznaczyło się m.in. nasilającym się wpływem buddyzmu (stupy w Patanie, Swajambhunath i Bodhnath, liczne rzeźby buddyjskie w kamieniu i brązie). Od VII do XII w. Nepal był zależny od Tybetu. W XIII w. rządy objęła dynastia nepalska (Malla). Po okresie rozkwitu gospodarczego pod koniec XIV w. nastąpiło osłabienie kraju, który w końcu XV w. rozpadł się na 4 państwa: Banepa, Katmandu, Bhadgaun i Patan. W drugiej połowie XVIII w. tron opanowali Gurkhowie, ustanawiając Katmandu stolicą Nepalu.
W sztuce przeżywającej okres rozkwitu w XV-XVIII w. rozwijało się zwłaszcza budownictwo buddyjskich stup (budowli sakralnych o funkcji relikwiarza), zdobionych z zewnątrz charakterystycznymi parami magicznych oczu (stupy w Bodhnath, Swajambhunath) oraz pagód z kilkukondygnacjowym czterospadowym dachem (świątynie Czangu Narajana, Bhawami w Bhadgaun), a także hin-duistycznych świątyń typu sikhary - z wieżą nad głównym sanktuarium (świątynie Wisznu w Bhadgaun, Kryszny w Patanie). Powstawały również budowle pałacowe (w Katmandu, Bhadgaun i Patanie).
Rzeźba rozwijała się pod wpływem sztuki indyjskiej, a w XVII-XVIII w. uległa wpływom tybetańskim. Charakterystyczne dla niej są monumentalne, wolno stojące kolumny zwieńczone figurami (posąg króla Bhupatindry w Bhadgaun, XVIII w.). Pod koniec XVIII w. Nepal stał się obiektem zainteresowań Wielkiej Brytanii, która w 1815-16 r. dokonała aneksji części jego terytorium. Po objęciu władzy przez proangielski ród Rana w 1846 r. kraj popadł w całkowitą zależność od korony brytyjskiej. Trwała ona formalnie do 1923 r. (uznanie przez Wielką Brytanię suwerenności Nepalu), a faktycznie zakończyła się zbrojnym powstaniem i obaleniem dziedzicznych rządów premierów Rana na przełomie 1950-1951 r. Obecnie Nepal prowadzi politykę neutralności i niezaangażowania.
Początki rozwoju turystyki zagranicznej w Nepalu sięgają połowy lat pięćdziesiątych (do 1951 r. kraj ten był zamknięty dla cudzoziemców). W 1959 r. władze centralne w Katmandu utworzyły departament turystyki, a kraj stał się członkiem międzynarodowego Związku Oficjalnych Organizacji Turystycznych (IUOTO). Rozwinięto zagraniczną komunikację lotniczą zakładając w 1958 r. Towarzystwo Królewskich Linii Lotniczych Nepalu (The Royal Nepal Airlines Corporation), a także rozbudowano wewnętrzną sieć połączeń samolotowych (objęto nią 20 miejscowości).
Głównym rejonem koncentracji ruchu turystycznego jest Dolina Katmandu. Wśród położonych w niej miejscowości szczególnie licznie uczęszczane są: Katmandu, Patan i Bhadgaun.
Katmandu, położone w kotlinie Himalajów (Dolina Katmandu) w widłach rzek Bagmati i Bisnumati, na wysokości 1360 m n.p.m., zostało założone w 724 r. jako Kantipua (ob. nazwa od 1593 r.). W drugiej połowie XVIII w. zostało siedzibą rodu królewskiego Gurkha, co przyczyniło się do jego rozwoju jako głównego ośrodka politycznego i handlowego kraju. Przeprowadzona w ciągu ostatniego dwudziestolecia rozbudowa sieci szlaków drogowych wiodących do stolicy oraz modernizacja istniejącego lotniska zwiększyły dostępność komunikacyjną miasta dla ruchu turystycznego. W architekturze Katmandu przeważa niskokondygnacyjna zabudowa, skupiona wzdłuż wąskich uliczek, kontrastująca z nowoczesnym centrum. Większość zabytkowych budowli znajduje się w zachodniej części stolicy (tzw. Starym Mieście), którego głównym punktem jest plac Darbar. Najokazalszym obiektem położonym w jego obrębie jest pałac królewski - Hanuman Dhoka Pałace (przebudowany w XVII w.) otoczony zespołem licznych świątyń, m.in.: Taleju (XVI w.), Dźagannathy (XVII w.), Narayan (XVII w.), Siwy-Parwati i Kasthamandap (XII w.). Wśród pozostałych budowli na uwagę zasługuje zwłaszcza pałac Singha Darbar, wzniesiony na przełomie XIX i XX w. na wzór neoklasycystycznych rezydencji europejskich.
Palan, położony na południe od Katmandu, został założony w 650 r. Tworzył następnie małe królestwo podległe władzy Bhaktapuru (do 1480 r.), a później królowi Katmandu. W 1639 r. odzyskał niepodległość, ale w 1768 r. został podbity przez Gurkhów, którzy ograbili i częściowo zburzyli miasto. Większość zachowanych do dzisiaj zabytkowych budowli powstała w okresie największego rozkwitu Patanu, tj. w XVI-XVIII w. Najstarszymi jednakże pomnikami architektury są 4 buddyjskie stupy, wzniesione według tradycji w III w. p.n.e. przez indyjskiego króla Aśokę, w czasach późniejszych przebudowane. Z XVII w. pochodzi rozległy kompleks budynków pałacowych, o konstrukcji ceglano-drewnianej, usytuowany w centralnej części miasta - placu Darbar. W jego sąsiedztwie znajdują się liczne świątynie hinduistyczne, m.in.: Kryszny (XVII w.), Minnathy (XVI w.) i Kumbheśwary (XVI w.).
Bhadgaun (Bhaktapur), położony w odległości ok. 12 km na zachód od Katmandu, został założony w 865 r. W XV-XVI w. był stolicą królestwa rozciągającego swój wpływ na całą Dolinę Katmandu. Odznacza się dawną, dobrze zachowaną do dziś architekturą, wśród której najcenniejszymi obiektami są: pałac królewski (XV, XVIII w.). Złota Brama (XVIII w.) oraz świątynie Bhawani i Nyatapola (XVIII w.). Bhadgaun znany jest także z biblioteki sanskryckich rękopisów.
Do licznie odwiedzanych miejscowości w Dolinie Katmandu należą ponadto: Swajambhunath, Bodhnath i Ćabahil - ośrodki pielgrzymkowe buddystów, a także Paśupatinath i Daksinkali - centra kultu wyznawców hinduizmu.
Wśród pozostałych miejscowości Nepalu, znanych ze względu na tradycje religijne, wyróżnić należy szczególnie Lumbini - miejsce urodzenia Buddy.
Jedną z głównych form ruchu turystycznego w Nepalu są wielodniowe wędrówki szlakami górskimi w towarzystwie przewodników. Rozpoczynają się one w stacjach górskich (m.in. Pokhara, Dźumla, Lukla, Namcze Bazar) i przebiegają najczęściej w strefie nie przekraczającej 3000 m n.p.m. Najwyższe partie gór, zwłaszcza Mount Everest, stanowią natomiast cel wspinaczek zorganizowanych grup himalaistów.