Syria

Obszar 185 tys. km2; 14 muhafaz; 12 min ludności (1989 r.), 65 osób na 1 km2; stolica Damaszek (1292 tys. mieszk.; 1989 r.); 50% ludności miejskiej; inne większe miasta (tys.): Halab (d. Aleppo, 1216), Hims (431), Latakia (241), Hania (214); Arabowie 89%, mniejszości: Kurdowie 6%, Ormianie i in.; język arabski 88%, kurdyjski 6%, ormiański 3%; muzułmanie 90% (w tym sunnici 74%), chrześcijanie 9% (obrządek wschodni); struktura zatrudnienia: przemysł i budownictwo 29%; rolnictwo i leśnictwo 29%; na 100 km2: 0,9 km linii kolejowych, 7,1 km dróg ulepszonych; 8 samochodów osobowych na 1000 mieszk.; 1 funt syryjski = 100 piastrów.

Wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego (ok. 150 km) ciągnie się wąski pas nizinny, oddzielony od reszty kraju górami Dżabal an-Nusajrija (1562 m n.p.m.). Ich wschodnie zbocza opadają stromo (kanion 160 m głębokości) w kierunku zapadliskowej doliny rzeki Asi (staroż. Orontes), zwanej na tym odcinku Al-Ghab. Stanowi ona północną część wielkiego, syryjskiego rowu tektonicznego. Do Syrii należą wschodnie stoki granicznych z Libanem gór Antyliban (2659 m n.p.m.) oraz masywu Dżabal asz-Szajch (góry Hermon 2814 m n.p.m.). Pozostałą część kraju stanowi płaskowyż, który urozmaicają izolowane masywy; najwyższy w części południowo-zachodniej, wulkaniczny Dżabal ad-Duruz (1735 m n.p.m.). Dużą część płaskowyżu zajmuje pustynia (brak stałych rzek, obniżenia kotlinowe, szotty, oazy); w pobliżu Dżabal ad-Duruz czarna pustynia, tzw. harra (lawy bazaltowe). Strefę przejściową między pustynią a obszarem śródziemnomorskim stanowi pas płaskowyżu ciągnący się od granicy tureckiej do granicy jordańskiej. Na północo-wschód od Eufratu, już w obrębie Mezopotamii, leży pustynna kraina Al-Dżazira.

Ze względu na przejściowe położenie między krajami wschodniej części basenu Morza Śródziemnego a Mezopotamią ziemie dzisiejszej Syrii były w przeszłości częstym celem ekspansji politycznych, gospodarczych i kulturalnych. W II tysiącleciu p.n.e. - Hetytów, Egiptu, Asyrii, Aramejczyków, w I - Asyrii, Babilonii, Persji, Macedonii (Aleksander Wielki). W okresie hellenistycznym (do 301 r. p.n.e.) Syria była głównym ośrodkiem monarchii Seleucydów (tzw. królestwo syryjskie), a jako prowincja rzymska Syria (od 64 r. p.n.e.) miała duże znaczenie militarne. Na pierwsze wieki naszej ery przypada rozwój chrześcijaństwa. Bardzo silnie w historii Syrii zaznaczył się okres panowania muzułmańskich Arabów, szczególnie czasy kalifatu Omajjadów (661 -750 r.), kiedy Damaszek był głównym ośrodkiem politycznym. W XI w. została opanowana przez Turków Seldżuków, a w XIII w. sułtanów egipskich. W okresie krucjat jej zachodnia część była w rękach krzyżowców (XI-XIII w.) i podlegała Królestwu Jerozolimskiemu. W 1517 r. weszła w skład imperium osmańskiego, a w okresie międzywojennym (1920-45 r.), podobnie jak Liban, stanowiła terytorium mandatowe Francji. Po wkroczeniu w czasie II wojny światowej wojsk alianckich, w tym również wojsk Wolnej Francji, została formalnie uznana jako państwo   niepodległe (1941 r.). Faktyczną niepodległość uzyskała jednak dopiero w kwietniu 1946 r. po wycofaniu się wojsk francuskich (17 IV - święto niepodległości).
Syria, w odróżnieniu od Libanu, który był otwarty na wpływy Europy, starała się zachować tożsamość polityczną i kulturową państwa arabskiego. Jeszcze przed ustanowieniem mandatu, w 1920 r. ukonstytuował się w Damaszku arabski rząd tzw. Wielkiej Syrii, obejmującej również Liban i Palestynę. Później naród syryjski był w stosunku do francuskich władz mandatowych w stałej opozycji i prowadził nieustanną walkę o niezależność.
Syria jest członkiem Ligi Państw Arabskich; w latach 1958-61 była w unii z Egiptem pod nazwą Zjednoczona Republika Arabska (ZRA); ma wrogie stosunki z Izraelem (incydenty zbrojne); od 1967 r. część jej terytorium (wzgórza Golan) znajduje się pod okupacją izraelską.
Syria jest szczególnie atrakcyjna dla turystyki poznawczej. Zachowały się tu cenne zabytki różnych kultur starożytnych, sztuki starochrześcijańskiej, pozostałości gotyku z okresu wypraw krzyżowych oraz bogato reprezentowana sztuka muzułmańska (głównie architektura i rzemiosło artystyczne) - arabska i turecka.
Nizina nadmorska jest przedłużeniem wybrzeża fenickiego, którego większa część znajduje się w Libanie. W Ras Szamra (staroż. Ugarit, jedno z głównych miast fenickich) szczególnie cenne są wykopaliska: świątyń bogów kananejskich, pałacu, biblioteki (tysiące tabliczek z tekstami w różnych językach Bliskiego Wschodu). Zabytki sztuki fenickiej znajdują się również w Amrit. Ze względu na słabą dostępność z wnętrza kraju (góry Dżabal an-Nusajrija), nizinę nadmorską cechuje duża odrębność. Zamieszkują ją alawici - członkowie skrajnej sekty szyickiej założonej w IX w. Stąd pochodzi nazwa wybrzeża alawickiego. W okresie mandatu francuskiego stanowiło ono wydzielony okręg Latakia. Obecnie głównymi miastami-portami są: Latakia, Banijas i Tartus o bogatych tradycjach historycznych.
Z okresu krucjat pochodzą twierdze krzyżowców przeciw muzułmanom w mało dostępnych górach Dżabal an-Nusajrija. Do najbardziej okazałych należy zamek Krak de Chevaliers (Kalat al-Hisn) z XII, XIII w.
W zachodniej części płaskowyżu, który ma tutaj charakter stepu, rozlokowane są w ciągu południkowym największe miasta Syrii.
Damaszek, stolica i największe miasto kraju, leży u podnóża Antylibanu (Dżabal Kasijun), na wysokości 690 m n.p.m., w dolinie rzeki Barady. Dzięki kanałom nawadniającym jest oazą bogatej roślinności, rozległych ogrodów i sadów1. Jest to jedno z najstarszych miast świata; miało duże znaczenie za Seleucydów (królestwo syryjskie), było stolicą kalifatu Omajjadów (okres
rozkwitu gospodarczego i kulturalnego), ważnym ośrodkiem kultu muzułmańskiego (cenne zabytki sztuki islamu z różnych epok). Jednym z największych sanktuariów islamu, a równocześnie zabytków sztuki arabskiej jest meczet Omajjadów (VIII w., odnowiony XIII, XIX2), z innych zabytków: mauzoleum Saladyna (Salah ad-Dina; XII, XIII w.), cytadela i mury miejskie (XIII, XIV w.), kopułowy meczet Sulajmanije (XVI w.), pałac Kasr al-Azm (XVIII w.). W starej części miasta, na prawym brzegu Barady, charakterystyczne są wąskie uliczki, zaułki,  pasaże,  bazary, warsztaty rzemieślnicze3, karawanseraje, domy z wewnętrznymi dziedzińcami i przedsionkami (liwany). Miasto podzielone jest na dzielnice głównie według kryterium wyznaniowego: muzułmańska, żydowska, chrześcijańska. Damaszek jest głównym ośrodkiem naukowym i kulturalnym kraju. Znajduje się tu uniwersytet (zał. 1923 r.) i inne uczelnie, a także liczne muzea.
Hims (staroż. Emesa) leży nad rzeką Asi. Okres jego rozkwitu przypadł na panowanie rzymskie (III w. n.e.) a później arabskie. Jest to miasto częściowo nowoczesne. Zachowały się resztki murów miejskich, liczne meczety, łaźnie tureckie i in. Podczas II wojny światowej w obozie w Hims utworzona została polska Brygada Strzelców Karpackich wchodząca w skład armii Lewantu.
Hama, nad rzeką Asi, zachowała pierwotny charakter miasta arabskiego. Bogatą roślinność i ogrody zawdzięcza sztucznemu nawadnianiu (za pomocą kół wodnych). Znajdują się tutaj zabytki sztuki muzułmańskiej, meczety, tureckie budownictwo mieszczańskie (XVII, XVIII w.). Na północny-wschód od Hama, nad rzeką Asi, znajdują się ruiny miasta Apamea - stolicy prowincji rzymskiej Syria Secunda.
Halab (d.Aleppo), drugie pod względem wielkości miasto Syrii, założone zostało w XVIII w. p.n.e. (staroż. Chabylon) na szlaku handlowym w Azji Mniejszej do Mezopotamii. Od czasów arabskich zwane było Aleppo. Jego rozkwit przypadł na panowanie Turków Seldżuków. W okresie imperium osmańskiego nastąpił rozwój handlu lewantyńskiego (perły, drogie kamienie, dywany, jedwabie; faktorie angielskie, holenderskie). Miasto ma charakter orientalny. Znajdują się tu liczne zabytkowe meczety, w tym Omajjadów (VIII, XI w.), medresy (madrasy), architektura militarna - mury obronne z basztami z XIV, XV w.
Szczególnym zabytkiem świata antycznego są na terenie Syrii wykopaliska Palmyry - wolnego miasta w prowincji rzymskiej, a następnie stolicy królestwa (III w. n.e.) - położonej w oazie pustyni syryjskiej na szlaku z wybrzeża Morza Śródziemnego do Mezopotamii (ob. oaza Tadmur). W sztuce elementy klasyczne występują tu wraz z orientalnymi (ruiny świątyni Baala, mury obronne, teatr, wieże grobowe i in.).
Połączenie kultury klasycznej i orientalnej reprezentują również zabytki pochodzące z wykopalisk Dura Europos (ob. Kalat As-Salihija) - ośrodka wojskowego i punktu handlowego na drodze z Syrii do Zatoki Perskiej, założonego w III w. p.n.e. Odkryto tu pozostałości sztuki hellenistycznej, partyjskiej i rzymskiej; cenne zabytki epigraficzne.
Na północo-wschód od Eufratu położona jest półpustynna kraina Al-Dżazira, o zróżnicowanym składzie narodowościowym (A-rabowie, Kurdowie, Czerkiesi i in.) i odrębnościach wyznaniowych oraz kulturowych (muzułmanie, chrześcijanie, jezydzi).
Ar-Rakka nad Eufratem, założona przez Aleksandra Wielkiego, za kalifatu Abbasydów - rezydencja kalifa Haruna ar-Raszida, jest symbolem wysokiego poziomu cywilizacji arabskiej5. Znajdują się tu ruiny monumentalnych budowli miejskich, mury miejskie, meczet (VIII, XII w.), pałac (XI w.) i in.