Turcja

Obszar 780 tys. km2 (część europejska 23,6 tys. km2); 67 wilajetów (prowincji), 55,3 min ludności; 76 osób na 1 km2; stolica Ankara (2,4 min mieszk.); 54% ludności miejskiej; duże miasta: Stambuł, Izmir, Adana; Bursa; Turcy 85%, Kurdowie 11%, poza tym Arabowie, Grecy, Ormianie, Żydzi; język turecki 90%, kurdyjski 9%; muzułmanie 99%; użytki rolne 74%, lasy 26%; struktura zatrudnienia: przemysł i budownictwo 17%, rolnictwo i leśnictwo 58%, usługi 25%; na 100 km: 1,3 km linii kolejowych, 7,6 km dróg ulepszonych; 17 samochodów osobowych na 1000 mieszk.; 1 lira turecka = 100 kurus.

Rozwój turystyki
Turcja zajmuje najbardziej na zachód wysunięty półwysep azjatycki - Azję Mniejszą, oraz wschodnią część europejskiego Półwyspu Bałkańskiego (Trację). Azję oddzielają od Europy cieśniny Bosfor i Dardanele oraz leżące między nimi niewielkie (11,5 tys. km2) morze Marmara. Turcja ma 7126 km wybrzeża, z czego na Morze Egejskie przypada 2377 km, na Morze Śródziemne 1560 km oraz na Morze Czarne 1546 km. Kraj jest w przewadze wyżynno-górzysty, z nizinami występującymi jedynie wzdłuż wybrzeży.

Zachodnią i środkową część kraju zajmuje pofalowana Wyżyna Anatolijska (wzniesiona śr. 800-1500 m n.p.m.) z licznymi kotlinowymi obniżeniami zajętymi przez zasolone jeziora (największe: Tuz i Beysehir). Wyżynę otaczają ze wszystkich stron góry. Na zachodzie kilka odrębnych grup z najwyższą Uludag (2543 m n.p.m.), na południu łańcuch gór Taurus (Akdag, 3086 m)3, na wschodzie ciąg wygasłych wulkanów z najwyższym Erciyas (3916 m)4, zaś na północy Góry Pontyjskie (Kackar Dagi, 3940 m).
Wschodnią Turcję zajmuje górzysta Wyżyna Armeńska pocięta głębokimi dolinami rzecznymi Eufratu, Tygrysu i Muratu oraz urozmaicona rozległymi kotlinami zajętymi przez jeziora (największe Wan). Jest to najwyżej wzniesiony (śr. 1500-2200 m n.p.m.) i aktywny sejsmicznie region kraju. W jego wschodniej części znajduje się szereg stożków wulkanicznych z najwyższym szczytem Turcji Araratem (5165 m). Pogranicze Turcji z Irakiem i Iranem zajmują Góry Kurdystań-skie (4168 m).
Turcja leży w strefie klimatów podzwrotnikowych. Na wybrzeżach jest to klimat morski typu śródziemnomorskiego (śr. temp. stycznia od 5 do 10°C, lipca od 25 do 30°C). Ciepłe wody mórz Egejskiego i Śródziemnego umożliwiają kąpiel od maja do października. Środkowa i wschodnia Turcja ma klimat kontynentalny suchy (śr. temp. stycznia od -5°C w centrum kraju do -15°C na krańcach wschodnich, lipca od 25°C w centrum do 32°C na południowym-wschodzie). Maksimum opadowe przypada na jesień i zimę, a roczna suma opadów waha się od 200-300 mm w środku kraju, 500-700 mm na wybrzeżach, do ponad 2000 mm w górach Taurus i blisko 3000 mm we wschodniej części Gór Pontyjskich. Szata roślinna odzwierciedla stosunki klimatyczne kraju. Większe formacje leśne występują w Górach Pontyjskich i Taurus, na wybrzeżach dominują zarośla typu makii, zaś na wyżynach Anatolijskiej i Armeńskiej przeważa roślinność stepowa i półpustynna.
Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z okresu neolitu. W XVI w. p.n.e. w Kapadocji powstało państwo założone przez Hetytów, ze stolicą w Hattusas, które w XII w. p.n.e. wchłonęła Asyria. W I tysiącleciu p.n.e. w Anatolii Wschodniej istniało silne państwo Urartu, które upadło razem z Asyrią pod najazdem Persów w VI w. p.n.e.
Zachodnia Anatolia była od II tysiąclecia p.n.e. pod wpływem ludów greckich, z centrum w Troi (XIX-XIII w. p.n.e.). Od XI w. p.n.e. Grecy skolonizowali całe wybrzeże, a ich miasta (Smyrna, Efez, Milet, Halikarnas) promieniowały na całą Anatolię Centralną. Był to okres kultur: mykeńskiej, doryckiej i jońskiej, odznaczający się dużymi osiągnięciami w literaturze, filozofii, ceramice, rzeźbie, architekturze (porządki dorycki i joński - świątynie, teatry, odeony, gimnazjony, stadiony, głównie na wybrzeżu egejskim). W latach 546-545 p.n.e. zachodnia Turcja, podobnie jak wschodnia, została podbita przez Persów (Cyrus II Starszy), pozostając jednak pod wpływem kultury greckiej. Panowaniu perskiemu w Azji Mniejszej położyła kres wyprawa Aleksandra Wielkiego w latach 334-333 p.n.e., dając zarazem początek okresowi hellenistycznemu. W III i II w. p.n.e. większa część obszaru Turcji znalazła się pod rządami asyryjskich Seleucydów, których na przełomie naszej ery zastąpili Rzymianie. Okres cesarstwa rzymskiego przyczynił się do konsolidacji politycznej i kulturowej Azji Mniejszej (jednolita administracja i prawo rzymskie, język grecki). Upowszechniło się chrześcijaństwo.

Regiony turystyczne
Turcję można podzielić na sześć regionów turystycznych, biorąc pod uwagę zróżnicowanie walorów krajobrazowych oraz zróżnicowanie zabytków.

Region Północno-Zachodni (Stambulski)
Jest to region obejmujący europejską Trację, cieśniny Bosfor i Dardanele ze Stambułem oraz region morza Marmara z grupą górską Uludag i miastem Bursa. Korzystne położenie i wysokie walory turystyczne powodują, że jest to główny region turystyczny Turcji.
Największym ośrodkiem miejskim i węzłem transportowym kraju jest Stambuł. Założony w VII w p.n.e. jako grecki Byzantion (Bizancjum), od 330 r. był stolicą wschodniej części imperium rzymskiego. Z przeciętnym dochodem narodowym na mieszkańca 1331 dolarów USA (1989 r.). Turcja jest członkiem stowarzyszonym EWG (w 1987 r. złożyła wniosek o pełne członkostwo).
Region koncentruje ok. 40% miejsc noclegowych (sam Stambuł 14%) i 60% noclegów udzielonych turystom zagranicznym w całej Turcji.
W VII w. p.n.e. jako grecki Byzantion (Bizancjum), od 330 r. był stolicą wschodniej części imperium rzymskiego, czyli bizantyńskiego i przez ponad tysiąc lat (jako Konstantynopol) centrum wschodniego chrześcijaństwa, a od 1453 do 1923 r. stolicą imperium osmańskiego. Leży po obu stronach cieśniny Bosfor. Zachodnia (europejska) część miasta jest historycznym i współczesnym centrum Stambułu. Z zabytkowych atrakcji wymienić można: akwedukty z IV w., mury miasta (8,5 km dł.) z V w., Hagia Sophia - najważniejsza świątynia bizantyńska z VI w. (w XV w. przemieniona na meczet, ob. muzeum), Topkapi Sarayi (rezydencja sułtańska z XV w., obecnie najbogatsze muzeum Turcji), twierdza Yedi-kule z XV w., meczety Selimiye i Suleymaniye (oba z XVI w.), meczet Ahmediye (Błękitny,jedyny w świecie z sześcioma minaretami) z XVII w., Dolmabahce Sarayi (pałac sułtański na wzór Wersalu) z XIX w., Wielki Bazar (funkcjonujący współcześnie) z XV-XVIII w. Poza tym inne meczety (łącznie 400) i kościoły, muzea: Sztuki Tureckiej i Muzułmańskiej (z unikatową ekspozycją tureckich dywanów z XIV-XIX w.), Mozaik, Starożytnego Wschodu i Archeologiczne, oraz medresy, karawan-seraje, łaźnie, fontanny. Wymienić też należy wiszący most Europa-Azja nad Bosforem i typowo orientalne wschodnie dzielnice Uskudar i Kadikoy, Wyspy Książęce.

Drugim ośrodkiem turystycznym regionu jest Bursa.  Założona (jako Prusa) w II w. p.n.e. była stolicą starożytnej Bitynii, potem pod nazwą Brussa została pierwszą stolicą Osmanów. Jej główne zabytki to: meczety Wielki i Zielony (XV w.), grobowce osmańskie (XIV, XVI w., z największym Zielonym Mauzoleum sułtana Mehmeda), mosty łukowe i fontanny. Jest uzdrowiskiem. Pobliskie góry Uludag są głównym ośrodkiem narciarskim Turcji.
Ważnym centrum turystycznym regionu jest Troja - dziewięć warstw wykopaliskowych datowanych od III tysiąclecia p.n.e. (Troja, Ilion) do czasów rzymskich (łac. Ilium). Najcenniejsze są ruiny Troi VII, której 10-letnią wojnę z Achają opisał Homer w Iliadzie, a powrót z niej Odysa w Odysei.
W Izniku, dawnej Nicei - ważnym ośrodku rzymskiej prowincji Azji, a w XIII w. stolicy Cesarstwa Nicejskiego - znajdują się ruiny hellenistyczne, rzymskie, bizantyńskie (kościół Św. Zofii i fortyfikacje) oraz osmański Zielony Meczet, izlmlt - starożytna Nikomedia, była okresową rezydencją rzymskich cesarzy. Znajdują się tu budowle rzymskie oraz meczety. Edlrne - rzymskie miasto z II w. Hadrianopolis, później bizantyńska stolica Macedonii - Adrianopol, w latach 1365-1453 było drugą stolicą osmańską. Turyści zwiedzają rzymską Wieżę Zegarową, bogate meczety (Selimiye i Bajazyta II), osmański pałac i wielki kryty bazar. Najbardziej znanymi kąpieliskami i jednocześnie portami regionu (poza Bursą i Stambułem) są: nad morzem Marmara - Yalova (zarazem uzdrowisko), Erdek i Gemlik, zaś w cieśninie Dardanele Canakkale (zamek z XV w.). Nowy kompleks wypoczynkowy powstaje nad Morzem Czarnym na zachód od Stambułu.

Region Zachodni (Egejski)
Region obejmuje nizinne wybrzeże Morza Egejskiego oraz towarzyszący mu zachodni fragment (do ok. 200 km od wybrzeża) górzystej Wyżyny Anatolijskiej (Honezdag 2571 m, Bozdag 2157 m, Aydag 1646 m n.p.m.). Turystów przyciąga bogactwo zabytków z czasów greckich i rzymskich oraz sprzyjający wypoczynkowi nad morzem śródziemnomorski klimat. Jest to drugi po stambulskim region turystyczny Turcji.
Głównymi ośrodkami turystycznymi regionu są historyczne miasta. Bergama (d. Pergamon), w III-II w. p.n.e. siedziba samodzielnego państwa i wielkie centrum hellenistyczne, z pozostałościami akropolu, świątyń, asklepiejonu, teatru; miejsce słynnego ołtarza Zeusa (jego rekonstrukcja znajduje się w Pergamon-Muzeum w Berlinie). Izmir (d. Smyrna) - główne miasto i węzeł komunikacyjny regionu, miejsce międzynarodowych targów i duże kąpielisko morskie. Znajdują się tu ruiny hellenistycznej agory, rzymskiej świątyni Eskulapa, bizantyńskiej cytadeli Kadife i liczne meczety. Efez (ruiny), założony w XI w. .p.n.e., był centrum kultu Artemidy (rzymskiej Diany), stolicą rzymskiej prowincji Azji, miejscem działalności Pawła z Tarsu. Najważniejszymi zabytkami są: pozostałości świątyni Artemidy tzw. Artemizjon efeski (z VI w. p.n.e., odbudowany w IV w. p.n.e., jeden z "siedmiu cudów świata"), Droga Arkadowa, biblioteka, świątynie Serapisa i Hadriana, agora, teatr; w pobliżu kościół, gdzie pochowano św. Jana, dom,w którym mieszkała Najświętsza Maria Panna, oraz bizantyński zamek Seldżuk. Priena (d. miasto jońskie) ma najlepiej zachowany układ miasta hellenistycznego (wg planu Hippodamosa z Miletu, IV w. p.n.e.). W Milecie, z XI w. p.n.e., głównym centrum Jonii, w V w. p.n.e. odbudowanym według planu Hippodamosa, pozostały z okresu hellenis-tycznegu ruiny: teatru, gimnazjonu, term, świątyń i obwarowań. W Didymie znajdują się ruiny świątyni Apolla, zaś w Afrodyzji pozostałości świątyni Afrodyty (rzymskiej Wenus), murów miasta i stadionu (na 60 tys. miejsc). W Milas (d. Mylasa) są resztki greckiego mauzoleum, natomiast w Euromos dobrze zachowana świątynia Zeusa. Bodrum (d. Halikarnas) nad zatoką Gokova Korfezi (Ceramiczną) jest jednym z głównych kąpielisk nad Morzem Egejskim. Znajduje się tu zamek joannitów z XV w. zbudowany z materiałów największego mauzoleum starożytności (króla Mauzolosa lub halikarnaskie, jeden z "siedmiu cudów świata"). W Knidos, szybko rozwijającym się wraz z sąsiednią Datcą ośrodku wypoczynkowym i żeglarskim pozostały ruiny świątyni, w której mieściła się statua Afrodyty, dłuta Praksytelesa.

Bardzo atrakcyjna krajobrazowo jest południowa część wybrzeża egejskiego (liczne zatoki, klify, piaszczyste plaże). Najważniejszymi ośrodkami turystycznymi są tu Marmaris (ruiny rzymskie, średniowieczna forteca, okolice związane z pobytem Kleopatry i Marka Antoniusza) i Loryma (bizantyńska twierdza z VII-XI w.). Nadmorskimi ośrodkami turystycznymi są tu: Kusadasi - główny port morski i promowy regionu, Cesme, Foca, Dikili, Awalik i Edremit.
Poza wybrzeżem głównymi ośrodkami turystycznymi regionu są Sardes i Pamukkale. W Sardes, stolicy dawnej Lidii i perskiej satrapii znajduje się świątynia Artemidy i bita rzymska droga z kolumnami. Pamukkale koło Denizli słynie z wapiennych kaskad, określanych jako jeden z "przyrodniczych cudów świata". W pobliżu ruiny rzymskiego uzdrowiska Hierapolis. Atrakcyjne formy krasowe i przełomy rzeczne występują w całej górskiej części regionu. Krajobraz urozmaicają rozległe winnice i sady, a w wyższych partiach lasy.

Region Południowy (Śródziemnomorski)
Region obejmuje wybrzeże Morza Śródziemnego i południowe stoki gór Taurus. Ma bardzo sprzyjający klimat oraz liczne zabytki greckie, rzymskie i seldżuckie. W ostatnich latach  jest to  najszybciej  rozwijający  się turystyczny region kraju.
W zachodniej części regionu (d. Licja) głównym ośrodkiem turystycznym jest otoczone górami kąpielisko morskie Fethiye (d. Telmessos) wraz z okolicznymi: zatoką ólijdeniz (najpopularniejsze obecnie miejsce wakacyjne Turków), wyspą Gemiler, Archipelagiem Dwunastu Wysp i zatoką Kizilkuyruk (ruiny licyjskiego miasta Lyde). W pobliżu powstały dwa kompleksy wypoczynkowe: Koycegiz (k. nowego lotniska Dalaman) i Pa-tara (11-kilometrowa plaża, rzymski amfiteatr). Głównymi zabytkami tej części regionu są pochodzące z IV-VI w. p.n.e. "licyjskie grobowce". Są to wykute w klifach grob.owce--domy-świątynie w Kaunos i Demre (d. Myra), wielkie skalne sarkofagi lub kolumny (Ksantos, Kas - d. Antifellos, Fethiye). W Kas znajdują się też ruiny hellenistycznego teatru, zaś w Demre kościół z IV w., w którym został pochowany Św. Mikołaj.
Nad zatoką Antalya (teren dawnej Pamfilii) głównymi ośrodkami turystycznymi są: miasto i kąpielisko Antalya (d. Attalia, ważny port krzyżowców; zabytkowe: Brama Had-riana, rzymsko-bizantyńska twierdza, meczet z tzw. fletowym minaretem, bogate muzeum), Kemer, Termessos, Perge i Aspendos (we wszystkich ruiny budowli greckich lub rzymskich), intensywnie rozbudowywane kąpielisko Side (największy rzymski teatr w Pamfilii), Alanya (zamek - zimowa rezydencja seldżuckich sułtanów z XIII w. z dobrze zachowanym bizantyńskim kościołem pośrodku) i Anamur (seldżucki zamek Mamure Kalesi z 1234 r. - przykład seldżuckiej budowli militarnej).
We wschodniej części regionu, nad zatokami Mersin (d. Cylicja) i iskenderun (d. Aleksandretty) ośrodkami turystycznymi są: kąpielisko i port Silifke-Tasucu, Uzuncaburę (ruiny hellenistycznej Olbii i rzymskiej Dioce-zarei), Korigos (skały, z którymi wiąże się mit o potworze Tyfonie, dwa zamki średniowieczne), Kanytellis i Pompeiopolis (rozległe ruiny rzymskie), Tarsus (d. Tars, miejsce urodzenia św. Pawła), Adana (największe miasto południowej Turcji, 200-metrowy most rzymsko-bizantyński, liczne meczety), Karatepe (ślady pałacu hetyckiego króla Asitawan-dy z XIII w. p.n.e.), kąpielisko Samandag (gr. Seleukeja, łac. Seleucia; fragmenty greckiego i rzymskiego miasta).
Najważniejszym jednak ośrodkiem turystycznym wschodniej części regionu jest Antakya (d. Antiochia). Założona w III w. p.n.e., stolica państwa Seleucydów, od I w. p.n.e. stolica rzymskiej prowincji Syrii i jedno z najświetniejszych miast imperium, miejsce powstania pierwszej gminy chrześcijańskiej (św. Paweł), a w czasach krzyżowców stolica
Księstwa Antiochii. Zachowały się rzymskie mosty, najstarszy kościół chrześcijański św. Pawła, bizantyńska cytadela, mury miejskie (VIII-XV w.), liczne meczety i inne budowle osmańskie. Muzeum Archeologiczne ma jedną z najbogatszych w świecie kolekcji mozaik. W pobliżu, w przełomie rzeki Asi (staroż. Orontes) - Harbiye, rzymskie miasto Dafne.

Region Centralny (Anatolijski)
Obejmuje rozległy obszar Wyżyny Anatolijskiej po rzekę Eufrat na wschodzie. O jego atrakcyjności zadecydowało zróżnicowanie krajobrazu oraz zabytki związane z najstarszą i najnowszą historią Turcji.
Głównym centrum turystycznym regionu jest stolica Turcji - Ankara. Starożytna stolica Frygii Ankyra, od I do IV w. stolica rzymskiej prowincji Galacji, zniszczona przez Arabów w VII w., odzyskała znaczenie w 1919 r. jako siedziba rządu Kemala Paszy, a od 1923 r. stolica republiki. Zachowały się: ruiny rzymskich łaźni, świątynia Augusta, kolumna Juliana (III w.), bizantyńska cytadela, kryty bazar z XV w. (obecnie muzeum) oraz meczety seldżuckie i osmańskie (XIII-XVII w.). W nowej (południowej) części miasta znajdują się: bogate Muzeum Starożytnych Cywilizacji (z najcenniejszymi znaleziskami z całej Turcji), Mauzoleum Atatiirka i okazałe budynki rządowe.
Na zachód od Ankary (k. Polath) znajduje się Gordion (frygijski Gordium), gdzie w 333 r. p.n.e. Aleksander Wielki przeciął mieczem słynny "węzeł gordyjski". Około 200 km na wschód od stolicy położone są dawne ośrodki hetyckie: Bogazkale (stolica Hattusas w XVI-XIII w. p.n.e.; w muzeum tablice z pismem klinowym), Alacahóyiik i Yazihkaya.
Na południu regionu najbardziej atrakcyjna jest Kapadocja, w trójkącie Konya-Kayseri-Nigde-Konya. Na obszarze tym, otoczonym od południa i wschodu wysokimi wulkanami, występują niezwykłe formy skalne (wieże, stożki, jaskinie, wąwozy) wypreparowane w tufach. W nich z kolei powstały wyciosane w skałach domy, kościoły bizantyńskie, meczety, sklepy, hotele w miasteczkach i wioskach: Góreme, Uchisar, Avcilar, Kavusin, Zelve, Ortahisar, Kaymakh, Derinkuyu. Występowanie źródeł mineralnych było podstawą powstania ośrodków wypoczynkowych w Orgup i Nevsehir. W mieście Konya (d. Ikonium, stolica seldżucka i pierwsze centrum Osmanów) znajdują się cenne zabytki: meczet Selimiye, medresa Karatay, karawan-seraj Sultanhani i Zielone Mauzoleum (związane z muzułmańską sektą "tańczących derwiszów"). Około 50 km na południe od miasta znajdują się ruiny neolitycznego (6,5 tys. lat p.n.e.) miasta Catalhóytik, jednego z najstarszych w świecie. W Nigde zachował się meczet Alaeddina Keykobada (XIII w.) i pałac Tiirbesi, zaś w pobliskim Eskigiimiis bizantyński kościół klasztorny z malowidłami z XI w. W Kayseri (rzym. Cezarea Kapa-docka) znajduje się wiele meczetów z XIII--XVII w., oraz w pobliżu ślady asyryjskiego miasta Kanes. Spośród innych miast bogate w zabytki seldżuckie i osmańskie są: Sivas, Divrigi, Malatya i Gaziantep. Dużą atrakcją regionu jest sanktuarium Nemrut Dag (w górach na północ od miasta Adiyaman), założone w I w. p.n.e. przez seleucydzkiego króla Antiocha I Kommegeńskiego. Tworzą go wielkie głowy bożków i królów (pozbawione tułowia), wykazujące wpływy kultury perskiej i hellenistycznej.
(d. stolica państwa Urartu) znajduje się wcze-snoosmański meczet z XVI w., cytadela, bizantyński kościół Św. Krzyża z X w. (na wyspie Ahtamar) oraz na wschód od miasta ruiny urartyjskich siedzib Kavustepe i Hosap Kalesi. W Bitlis są meczety Serefiye i Olu z pięknymi minaretami i dużą medresą Sere-fan. Wybitne przykłady średniowiecznych budowli wojskowych (twierdza, mury, prochownia), także hellenistyczny most, medresa z bogatą biblioteką oraz wielkie meczety Fatiha Paszy i Behrama Paszy znajdują się w Divarbakir. W Urfie (d. Edessa) są budowle z czasów krzyżowców; w Harrar (d. Karan) wykopaliska asyryjskie, a w Mardin arabska twierdza.

Region Północny (Pontyjsko-Czarnomorski)
Region obejmuje wybrzeże Morza Czarnego i północne stoki wapienno-fliszowych Gór Pontyjskich. Krajobraz jest tu atrakcyjny, górski (szczyty ponad 3500 m n.p.m.), na wschodzie rzeźba glacjalna, liczne przełomy rzeczne, zjawiska krasowe, kompleksy leśne, piaszczyste plaże, cenne zabytki bizantyńskie. Na plantacjach uprawia się herbatę, orzechy laskowe i tytoń. Jest on jednak bardzo słabo zagospodarowany turystycznie. Głównym centrum turystycznym regionu jest jego największe miasto i kąpielisko morskie Trabzon (d. Trapezunt). Założony przez Greków w VIII w. p.n.e., ważne miasto starożytnego Pontu (w V-IV w. p.n.e. miejsce działalności greckiego historyka Ksenofonta), port rzymski, później centrum bizantyńskie, w XIII-XV w. stolica cesarstwa Trapezuntu. Z zabytków - rzymskie mury, bizantyńskie: cytadela, pałac cesarski i trzy świątynie, meczety Yeni Cuma i Fatih. Atrakcją jest też letnia rezydencja Ataturka. W pobliżu Trab-zonu znajduje się najważniejszy bizantyński klasztor regionu Sumela (kwatery klasztorne i świątynie wykute w skale oraz zawieszone na stromym zboczu górskim nad rzeką). Ośrodkiem wczasowym jest Sinopa (w starożytności Synopa - stolica Pontu, związana z legendą o Jazonie i Argonautach), z hellenistycznymi murami, bizantyńską cytadelą i osmańskim meczetem Ulucami. Cenne budowle bizantyńskie (głównie kościoły) znajdują się też w innych nadmorskich miastach: Amasrze, Samsunie, Giresun, Ordu i Rize.