Austria

Obszar 84 tys. km2; 9 krajów związkowych; 7,6 mln ludności; 92 osoby na 1 km2; stolica Wiedeń (1,6 min mieszk.); 55% ludności miejskiej; większe miasta (w tysiącach mieszkańców): Graz (243), Linz (200), Salzburg (139), Innsbruck (117); Austriacy 96%, ponadto Słoweńcy i Chorwaci 2%, Turcy 1%; język niemiecki 99%, katolicy 84%, protestanci 6%; użytki rolne 44% (25% łąki i pastwiska, 19% grunty orne), lasy 39%; struktura zatrudnienia: przemysł 22%, rolnictwo i leśnictwo 8%, usługi 35%; na 100 km2: 7,7 km linii kolejowych, 12 km dróg ulepszonych; 308 samochodów na 1000 mieszk.; waluta: 1 euro = 100 centów.

Wiedeń, zabytki Wiednia, architektura, budowle i muzea
Wiedeń leży nad Dunajem (170 m n.p.m.), na pograniczu Alp (Lasu Wiedeńskiego) i Kotliny Wiedeńskiej. Znany z czasów rzymskich jako gród w Panonii — Vindobona; za Babenbergów jako miasto (1137 r.), a następnie (1172 r.) stolica księstwa austriackiego, od 1278 r. pod władzą Habsburgów. Wraz z rozwojem wielonarodowościowej monarchii austriackiej nabierał z czasem znaczenia europejskiej metropolii. W 1800 r. liczył 247 tys. mieszkańców, w 1869 r. — po utworzeniu monarchii Austro-Węgier 632 tys., a w 1910 r. najwięcej — 2031 tys., po I wojnie światowej liczba ludności spadła do 1866 tys., w 1980 r. — 1615 tys.

Centrum miasta stanowi dawny Wiedeń średniowieczny okolony Kanałem Dunajskim (dawny Dunaj) i szerokim pasem obwodnicy, zwanej Ringiem, która została wytyczona na miejscu zburzonych w 1858 r. obwarowań miejskich. Od centrum rozchodzą się promieniście ulice prowadzące ku przedmieściom. Na przestrzeni od Ringu do następnej obwodnicy Giirtel (wały zburzone w 1890 r.) rozciągają się ciasno zabudowane dzielnice mieszkaniowe z XVIII w. i XIX w. Dzielnice zewnętrzne cechuje duży udział lasów i terenów rolnych. Są to włączone do miasta dawne wsie i miasteczka, jak np. Grinzing — osiedle winiarzy w drodze na wzgórze Kahlenberg (483 m n.p.m., kościół z kaplicą Jana III Sobieskiego).

Większość budowli zabytkowych znajduje się w centrum miasta, tzw. mieście wewnętrznym. Zachował się tu dawny układ placów i ulic (główne place: Am Hof, Hoher Markt — Vindobona, Neuer Markt, ul. Kartner). Przeważa gotyk (XIV, XV w.), w tym najbardziej reprezentacyjna budowla gotycka Austrii — katedra Św. Stefana (zał. w XII w., część romańska przebudowana w latach 1359-1446), kościół Minorytów, Maria am Gestade, część Hofburgu (zał. w XIII w.). Mimo rozwoju w XVI w. imperium austriackiego, mało jest zabytków z epoki renesansu (w 1529 r. pierwsze tureckie oblężenie Wiednia, walki religijne). Kontrreformacja w XVII w. sprzyjała wprawdzie budownictwu sakralnemu, powstawały bowiem pierwsze kościoły barokowe pod wpływem włoskim (m.in. kościół Jezuitów, uniwersytecki w 1627 r.) pełny rozkwit „baroku wiedeńskiego" nastąpił jednak dopiero pod koniec XVII w. i na początku XVIII w. (arch.: J. Fischer v. Erlach, J.L. v. Hildebrandt). Był to okres odbudowy Wiednia po oblężeniu tureckim w 1683 r. Główne zabytki z tego okresu, to w mieście wewnętrznym: Hofburg, dawny pałac zimowy ks. Eugeniusza Sabaudzkiego; pałace: Schonbornów, Kinskych; pomniki — m.in. kolumna zarazy z 1687 r. (uważana za pierwszy pomnik nowej epoki), fontanny (m.in. fontanna rzek); na przedmieściach pałace: Liechtensteinów, Schwarzenbergów, Trautsonów; zespoły pałacowo-ogrodowe: Belweder (rezydencja Eugeniusza Sabaudzkiego, od 1752 r. własność cesarska), Schonbrunn (przebudowany XVIII, XIX w. — ma już cechy klasycystyczne).

Klasycyzm nie osiągnął w Wiedniu pełnego rozwoju. Nie sprzyjała temu idea racjonalnego utylitaryzmu za panowania cesarzowej Marii Teresy i jej syna Józefa II. Ograniczono budownictwo pałacowe na rzecz gmachów publicznych (uniwersytet, obecnie Akademia Nauk 1753-56 r., szpital ogólny z 1784 r.). Zakładano również nowe parki w stylu angielskim na przedmieściach Wiednia oraz przebudowywano i udostępniano dawne. Najbardziej popularny z nich jest Prater na wyspie między Kanałem Dunajskim a uregulowanym w latach 1868-81 obecnie głównym korytem Dunaju z urządzeniami rozrywkowymi (słynny Riesenrad), rekreacyjnymi i sportowymi, pawilonami targowymi. Okres napoleoński cechują wpływy francuskiego empiru (sala ceremonialna, nowa brama w Hofburgu, świątynia Tezeusza w Volksgarten).

W drugiej połowie XIX w., w epoce neoabsolutyzmu (Franciszek Józef I) powstają liczne budowle w stylu historycznym: arsenał, kościół Wotywny (1856 r.) i główne świadectwo epoki — założenie i zabudowa Ringu. Najbardziej znane w „stylu Ringu": opera, parlament, ratusz, Burgtheałer, uniwersytet, Akademia Sztuk Pięknych, część Hofburgu, gmachy muzeów; ponadto liczne pomniki (Marii Teresy, J. Straussa, Beethovena, Mozarta, Schuberta. Grillparzera, Goethego). Nowy, awangardowy w architekturze kierunek zapoczątkował Pawilon Secesji (1898 r.).

Współczesny Wiedeń jest ważnym ośrodkiem kultury europejskiej. Znajdują się tu liczne muzea, galerie sztuki, teatry; odbywają się festiwale: Wiedeński, Festiwal Baletu, Viennale (międzynarodowy festiwal filmowy). Podtrzymywane są bogate tradycje czołowej roli Wiednia w dziedzinie muzyki; znane orkiestry symfoniczne (H. v. Karajana), opera (od 1861 r.), filharmonia (od 1842 r.), festiwal Muzyczne Lato.
Wiedeń znany jest ponadto jako miasto spotkań politycznych i światowej polityki (tu np. mieści się część agend ONZ w tzw. UNO-City lub Vienna International Centrę za Dunajem), dalej kongresów naukowych i międzynarodowych targów (wiosna, jesień).

Regiony i atrkacje turystyczne, stare historyczne miasta, zabytki i ośrodki sportów zimowych w Austrii. Austria turystycznie.

Regiony turystyczne w Austrii utożsamiane są z krajami związkowymi. Ze względu na swoją historię, każdy z krajów cechuje pewna odrębność etniczna i kulturowa, na którą duży wpływ wywarły również odmienne cechy środowiska przyrodniczego.

Burgenland
Jest najmłodszym z krajów związkowych. Został utworzony w 1921 r. na podstawie wyników plebiscytu (wcześniej traktat w Trianon w 1920 r.) z obszaru zamieszkałego przez ludność mówiącą w większości językiem niemieckim, a należącego przed I wojną światową do Węgier. Część północna, nizinna — to pozostałości węgierskiej puszty. Głównym elementem krajobrazu jest graniczne z Węgrami stepowe Jezioro Nezyderskie (36 km dł., 7-15 km szer., 1 -2 m głęb.) o zmiennej powierzchni wodnej5, bagnistych brzegach porosłych trzciną, z bogactwem ptactwa wodnego (ostoje ptactwa objęte ochroną rezerwatową). Dla turystów urządzone są kąpieliska: Neusiedl am See, Podersdorf am See, Rust (znane wino „Ruster"), Mórbisch am See; dla specjalistów — stanowiska obserwacji ptaków, stacje badawcze: ornitologiczne, botaniczne (relikty roślinności stepowej).

U podnóża Gór Litawskich (493 m) leży stolica Burgenlandu — Eisenstadt, miasto z czasów kolonizacji rzymskiej (w prowincji Panonia). Wsławione przez J. Haydna, który przebywał tu jako kapelmistrz w latach 1766-78 (muzeum). Zachował się zamek i mury z XIV w., zamek węgierskich książąt Estherhazy z XVII w.

Wzdłuż granicy z Węgrami rozciąga się obszar wschodniego przedgórza Alp, tzw. Alpy Węgierskie o rzeźbie pagórkowatej (Geschriebenstein 883 m). Na wzniesieniach charakterystyczne są liczne zamki, m.in. Forchtenstein z XIV, XVII w., Bernstein z XVII w., Schlaining z XIII w. w średniowiecznym miasteczku Stadtschlaining (muzeum kraju Burgenland). Kraina zasobna jest w wody mineralne, cieplice; wykorzystywane w uzdrowiskach: Bad Tatzmannsdorf (znane od XVII w.), Deutschkreutz, Sauerbrunn, Giissing. Tradycje winiarskie Burgenlandu podkreślają urządzone odpowiednio trasy turystyczne (Neu-siedlersee — Weinstrasse, Burgenlandische Rotweinstrasse). Do aktywizacji ruchu turystycznego przyczyniają się coroczne festiwale: w Mórbisch (festiwal operetki — amfiteatr nad jeziorem, na 3 tys. miejsc), na zamku w Forchtenstein (dramaty), w Kobersdorf (komedie, musicale), Eisenstadt (Haydna).

Dolna Austria
Dolna Austria obejmuje najstarsze historyczne ziemie księstwa austriackiego. Leży po obu brzegach Dunaju. Na północy wznosi się lesista część Masywu Czeskiego — Wald-viertel, i na wschód od niej, przynależna już do Przedgórza Karpackiego, kraina Wein-viertel, znana z tradycji winiarskich. Część południowa jest bardziej urozmaicona. W jej granice wchodzi bowiem pagórkowaty obszar Przedgórza Alpejskiego, wzgórza Lasu Wiedeńskiego, wysokogórski krajobraz Alp Austriackich oraz kontrastująca z nimi rozległa zapadliskowa Kotlina Wiedeńska. Stolicą Dolnej Austrii jest Wiedeń.
Osobliwym elementem krajobrazowym jest dolina Dunaju, zwłaszcza jej odcinki przełomowe: pod Ybbs, słynny przełom Wachau między Melk a Krems i na północo-zachód od Wiednia — przełom przez Las Wiedeński.

Dolina Dunaju odegrała dużą rolę w rozwoju osadnictwa w czasach rzymskich oraz w średniowieczu (rozwój kultury rycerskiej — miejsce akcji II cz. Pieśni o Nibelungach). Świadectwem tego są liczne zamki, a także klasztory i stare, zabytkowe miasteczka: Ybbs (rzym. Pontus Isidis), Pochlarn (rzym. Arelape). Szczególne znaczenie turystyczne ma przełom Wachau: Melk (znany w czasach rzymskich; Medelike w Nibelungach), do 1101 r. rezydencja margrafów Marchii Wschodniej (Babenbergów), od 1805 do 1809 r. kwatera Napoleona. Najcenniejszym zabytkiem jest klasztor benedyktynów z XI w. przebudowany w XVII w. w stylu baroku. Wzdłuż przełomu — ruiny zamku Aggstein z XII w. oraz miasteczka: Willendorf (słynna rzeźba Wenus z paleolitu odkryta w 1906 r., obecnie w muzeum w Wiedniu), Spitz, Weissenkirchen, w pobliżu potężne ruiny zamku Hartenstein z XII w., Durnstein z zamkiem z XVI w.; koło Mautern klasztor benedyktynów Gottweig z XI, XVIII w. (na wzgórzu 261 m nad lustrem wody). Zabytkowe miasta: Stein z ruinami zamku i twierdzy, Krems z gotyckimi kościołami z XV w. i in. W dół Dunaju, w głęboko wciętej kotlinie położone jest Tulln (rzym. Comagena), miasto starsze od Wiednia.

Stare zamki i klasztory znajdują się w najbliższych okolicach Wiednia, m.in. zamek Kreuzenstein z XII, XIX w., Liechtenstein z XII, XIX w., Laxenburg z XIV, XVII, XVIII w., Mayerling (zamek myśliwski, po 1889 r. po śmierci w nim następcy tronu arcyksięcia Rudolfa, syna Franciszka Józefa, zamieniony na klasztor karmelitów); klasztory: Heiligen-kreuz — cystersów, Klosterneuburg augustianów, założone w XII w.

Na wschód od Wiednia w Kotlinie Wiedeńskiej, u wylotu tzw. Bramy Węgierskiej (Porta Hungarica) znajdowała się stolica rzymskiej Panonii Carnuntum (zał. w 72 r., zburzona w 400 r., wykopaliska). W pobliżu leży Bad Deutsch Altenburg (rzym. Aquae Pannonicae; radioaktywne wody jodowo-siarkowe) z muzeum Carnuntinum.

Na linii uskoku Alpy — Kotlina Wiedeńska występują gorące źródła mineralne. Powstało tu popularne wśród Wiedeńczyków Baden (cieplice siarkowe); najpierw osada celtycka, w czasach rzymskich znana z wód leczniczych, od 1813 r. letnia siedziba dworu cesarskiego; zachowały się resztki rzymskich term i inne zabytki. W pobliżu znajdują się: Bad Vóslau, Bad Fischau i in.

Na południe od Wiednia leży zabytkowe miasto Wiener Neustadt, założone w 1192 r. przez Babenbergów jako twierdza przeciw Węgrom (1350 r. prawa miejskie), miejsce urodzenia cesarza Maksymiliana I (1450 r.).

Alpy Austriackie, którymi przebiega granica ze Styrią, leżą w zasięgu strefy rekreacyjnej Wiednia. Najbliższe i najwyżej wzniesione są góry Schneeberg (Klosterwappen 2076 m) z głównym ośrodkiem turystycznym Puch-berg. Na południe od nich, oddzielone doliną rzeki Schwarza, przebiega pasmo Raxalpe (Heukuppe 2009 m). Wzdłuż doliny rozlokowane są miejscowości turystyczne Reichenau, Hirschwang (atrakcyjny odcinek doliny — Hollental). Na zachodzie znajdują się niższe już Alpy Ybbstalskie (Otscher 1893 mv Diirrenstein 1878 m) z ośrodkami Gaming, Lunz, Gostling.

Alpy Dolnej Austrii należą do strefy wapiennej. Jedynie na wschód od słynnej pod względem komunikacyjnym i krajobrazowym przełęczy Semmering (981 m) wchodzą w granice kraju północne stoki pasma Wechsel (1743 m) i pogórska kraina Bucklige Welt, które należą już do Alp Centralnych.

W Dolnej Austrii organizowane są słynne festiwale: Lato Operetki w Baden, Festiwal Carnuntum w Bad Deutsch Altenburg (komedie), Letni Festiwal w Melk (komedie).

Górna Austria
Pod koniec XII w. Górna Austria była w posiadaniu Babenbergów, w 1282 r. została przekazana wraz z innymi ziemiami lenna austriackiego Habsburgom. Jest bardzo zróżnicowana pod względem fizjograficznym. Podobnie jak Dolną Austrię przecina ją w kierunku równoleżnikowym dolina Dunaju.

Najbardziej na południe wysunięta jest część alpejska. Stanowią ją Alpy Salzburskie — część Północnych Alp Wapiennych z najwyższym, silnie skrasowiałym i pokrytym niewielkim lodowcem masywem Dachstein (2995 m), oraz kraina jezior polodowcowych Salzkammergut (Atter 46 km2, Traun 25 km2,

Mond 14 km2, Hallstatt 8 km2, Zell 4 km2). Na północ od nich rozciąga się pagórkowaty, urozmaicony gęstą siecią dolinną, rolniczy obszar Przedgórza Alpejskiego. Swoistym krajobrazem odznacza się sama dolina Dunaju, zwłaszcza na odcinku przełomu przez Masyw Czeski od Pasawy do Aschach. Między Dunajem a granicą z Czechami i Niemcami rozciąga się wyżynna, lesista kraina Masywu Czeskiego — Muhlviertel. Od północy przylega do niej graniczne z Czechami pasmo Szumawy (Plpckenstein 1378 m).

Największe znaczenie turystyczne mają Alpy wraz z pojezierzem Salzkammergut. Północne, łagodniejsze stoki masywu Dachstein, które należą do Górnej Austrii pokrywa gęsta sieć schronisk, stacji sportów zimowych, kolejek i wyciągów. U podnóża gór mieszczą się ośrodki turystyczne: Gosau i Obertraun — dogodny punkt wyjściowy do jaskiń naciekowych (Mammuthóhle, Rieseneishohle). Salzkammergut, kraina urwistych wapiennych gór, jezior, lasów, starych miasteczek nad brzegami jezior słynie z bogatej tradycji i zabytków sięgających czasów przedhistorycznych. Najczęściej odwiedzane miasteczka to: Hallstatt u podnóża góry Salzberg znanej z kopalni soli z okresu brązu, z cennymi znaleziskami z okresu kultury halsztackiej (muzeum), Sankt Wolfgang z zabytkami z XV i XVI w. (wśród nich późnogotycki drewniany tryptyk Michała Pachera z 1481 r.), Gmunden nad jeziorem Traun (poza zabudową z XVII i XVIII w. znajdują się tu muzea Brahmsa oraz regionalne Salzkammergut). W okolicy Gmunden charakterystyczne w krajobrazie są zamki nad brzegiem jeziora z XVI, XVII w. Starym zabytkowym miasteczkiem jest również Mon-dsee. Ważną rolę w ruchu przyjazdowym do Salzkammergut odgrywają uzdrowiska. Najbardziej znane Bad Ischl (źródła solankowe), założone w 1466 r., rozbudowane w XIX w., stanowiło letnią rezydencję Franciszka Józefa I. Odbywa się tu coroczny festiwal operetkowy.

Stare, historyczne miasta, wczesnośredniowieczne klasztory stanowią istotny element atrakcyjności Przedgórza Alpejskiego: Enns (znane w IX w., prawa miejskie uzyskało w XIII w., zachowały się mury, gotyckie kościoły z XIV w., zamek z XVI w.), Steyr (zaczątkiem był zamek z X w.; od 1918 r. miasto znane z przemysłu samochodowego, od 1945 r. zakłady Steyr-Daimler-Puch), Weis (na miejscu rzymskiego miasta Ovilava; zabytki gotyckie z XV w., zamek) oraz znane klasztory benedyktynów w Lambach z XI, XVII w. i Kremsmiinster z XIII, XVII i XVIII w. (zał. w 777 r. przez bawarskiego księcia Tassilo obalonego przez Karola Wielkiego). Stolicą Górnej Austrii jest Linz (rzym. Lentia). Karol Wielki podarował miasto biskupstwu w Pasawie (w 823 r.). Od końca XII w. należy do Austrii. Mimo bogatych tradycji średniowiecznych, przeważają zabytki baroku z XVII, XVIII w. Odbywa się tu festiwal Antona Brucknera (kompozytora austriackiego 1824-96 r.).

Karyntia
Karyntia została włączona do księstwa austriackiego w 1335 r. Zamieszkała jest częściowo przez Słoweńców (doliny rzek Gail i Drawy), co wiąże się z przeszłością historyczną tych ziem7. Jest krajem wybitnie górskim. Na północ od zapadliskowej doliny Drawy wznoszą się pasma górskie Wysokich Taurów. Należą do nich graniczna z Tyrolem Wschodnim i Salzburgiem grupa górska Glockner z najwyższym w Austrii szczytem Gross-glockner (3797 m) i lodowcem Pasterze oraz położone na wschód od przełęczy Hochtor (2575 m) grupy Goldberg (Hocharn 3254 m), Ankogel (Hochalmspitze 3360 m) i Hafner (Gr. Sonnblick 3030 m). W górach rozmieszczone są stacje turystyczne (alpinistyczne, narciarskie). Osadnictwo trzyma się doliny rzeki Moll, dopływu Drawy.

Bogate tradycje ma Heiligenblut (1301 m n.p.m.) u podnóża masywu Grossglockner, Mallnitz u wylotu kolejowego Tunelu Tauryjskiego (Tauerntunnel, 8,5 km dł., wybudowany w 1909 r.) na linii Salzburg-Klagenfurt. Do lodowca Pasterze (Franz-Josefs-Hóhe 2362 m) prowadzi bardzo atrakcyjna, turystyczna trasa samochodowa Grossglockner Hochalpenstrasse. Na wschód od przełęczy Katschberg (1641 m n.p.m.; tunel drogowy 5,5 dł., wybudowany w 1974 r.) ciągną się należące już do grupy Alp Noryckich pasma Alp Gurktalskich (obszar rozwijającego się intensywnie narciarstwa).
Obszarem największej koncentracji ruchu turystycznego w Karyntii o charakterze pobytowym jest Kotlina Klagenfurcka (nazwa słowiańska Kotlina Celowiecka). Osłonięta od północy i południa górami ma szczególnie korzystne warunki klimatyczne (wpływy panońskie). Poza formami turystyki, które wiążą się ściśle ze środowiskiem górskim, dzięki znajdującym się tu jeziorom są tu warunki do uprawiania sportów wodnych, stąd zwana jest Riwierą Karyncką. Jest krainą intensywnie zagospodarowaną turystycznie. Największe ośrodki, to: Velden, Pórtschach nad jeziorem Worther (19 km2), Ossiach, Steindorf nad jeziorem Ossiach (11 km2).

W Alpach Południowych rolę ośrodków turystycznych pełnią gęsto rozmieszczone osiedla wzdłuż doliny rzeki Gail. W Alpach Karnijskich zagospodarowane dla turystyki narciarskiej są obszary wzdłuż dróg prowadzących do przejść granicznych z Włochami (okolice przełęczy Plócken i Nassfeld). Obniżeniem między Alpami Karnijskimi a Karawankami przebiega europejski szlak komunikacyjny Wiedeń-Wenecja (kolej, autostrada) przez węzeł drogowy Tarvisio (we Włoszech) w kierunku Jugosławii. Z Klagenfurtu do Słowenii (Ljubljany) prowadzi przez Kara-wanki górska trasa przez przełęcz Ljubel (1058 m).

Karyntia jest krainą bogatą w zabytki, również przedhistoryczne; na Magdalensberg znajdują się odkopane ruiny miasta celtycko-rzymskiego. Charakterystyczne w krajobrazie są liczne zamki, zwłaszcza wzdłuż doliny Drawy i w obrębie kotliny; najbardziej znany, renesansowy zamek hr. Porcia w Spittal (XVI, XVII w., odbywa się tu festiwal komedii), zamek Hochosterwitz (IX, XVI w.). Ponadto stare kościoły i klasztory w: Gurk (katedra romańska z XII w.), Millstatt, Maria Saal, Maria Wórth, Ossiach. Cenne pozostałości średniowiecza zachowały się też w dolinie rzeki Lavant w Bad Sankt Leonard (uzdrowisko z wodami siarkowymi), Wolfsberg, Sankt Paul.

Stolicą Karyntii od 1518 r. jest Klagenfurt (słow. Celowiec), rzymska Claudia (wykopaliska fragmentów teatru, term); ma zabytki z XVI, XVIII w., muzea, jest miejscem znanych międzynarodowych targów drzewnych. Przy ujściu rzeki Gail do Drawy leży Villach, uzdrowisko znane w czasach rzymskich (radioaktywne cieplice); ważny węzeł komunikacyjny. W śródmieściu zachowały się budowle gotyckie, renesansowe, m.in. dom, w którym mieszkał w XVI w. szwajcarski lekarz i chemik Paracelsus. Sankt Veit an der Glan był niegdyś stolicą Karyntii (kościół romański). Średniowieczne miasto Friesach jest szczególnie bogate w zabytki romańskie, gotyku, renesansu (kościoły, zamki).

Salzburg
Salzburg, rzymskie luvavum, municipium na granicy prowincji Noricum zostało zburzone w 476 r. przez Germanów. W 696 r. (data uważana za początek miasta) książę Bawarii przekazał je biskupowi Rupertowi z Wormacji (zw. Apostołem Bawarii). Założenie klasztorów (na wzgórzach Mónchsberg i Nonnberg) dało początek miastu, które swój rozwój i nazwę zawdzięczało pobliskim kopalniom soli (Durrnberg k. Hallein) i dogodnemu położeniu handlowemu. W 798 r. Salzburg został siedzibą arcybiskupsćwa, które prowadziło ożywioną działalność misyjną (w Austrii, Czechach, na Węgrzach). W miarę rozszerzania posiadłości wokół miasta powstało z czasem księstwo duchowne, które w 1278 r. uzyskało rangę samodzielnego księstwa Rzeszy. Prześladowania protestantów w okresie reformacji (w XVI w.) i później w XVIII w. spowodowały masową emigrację religijną, w większości do Holandii, Prus Wschodnich9, co było przyczyną przejściowych okresów kryzysu. W okresie napoleońskim, w 1803 r. nastąpiła sekularyzacja księstwa. Już jako świeckie znalazło się przejściowo w elektoracie Pasawa-Eichstatt, następnie — drogą ciągłych konfliktów zbrojnych — w 1805 r. zostało włączone do Austrii, w 1810 r. do Bawarii i w 1816 r. ostatecznie do Austrii.

Salzburg jest krajem górskim, silnie zróżnicowanym regionalnie. W jego granice wchodzą Północne Alpy Wapienne (Alpy Salzburskie) wraz ze strefą łupkową (Alpy Kitzbuhelskie) oraz krystaliczne Alpy Centralne (Wysokie i Niskie Taury), ponadto znajduje się tu niewielka część Przedgórza Alpejskiego. Stolicą kraju (współcześnie od 1850 r.) i jego głównym ośrodkiem turystycznym jest miasto Salzburg. Ponadto zachował się stary podział na 5 okręgów: Flachgau, Tennengau, Pongau, Pinzgau i Lungau.

Miasto Salzburg leży w kotlinie nad rzeką Salzach na przejściu z Przedgórza Alpejskiego w Alpy Salzburskie. W przeszłości jako stolica księstwa bogatego w kopaliny (sól, kruszce szlachetne) miał szczególnie korzystne warunki rozwoju. W różnych okresach powstawały liczne kościoły, klasztory, rezydencje, budowle obronne. Rządzący krajem arcybiskupi byli często znawcami i mecenasami sztuki („niemiecki Rzym"). Już od VIII w. istniała tu szkoła miniatorska, w XV w. szkoła malarska. W XVII i XVIII w. zapanowała architektura baroku (J.B. Fischer v. Erlach, J.L. v. Hildebrandt). W 1623 r. założono uniwersytet prowadzony przez benedyktynów (czynny do 1810 r., reaktywowany w 1962 r.). W drugiej połowie XVIII w. miasto rozsławił W.A. Mozart; w 1775 r. otwarto teatr dworski, w 1841 r. akademię muzyczną Mozarteum. Obecnie Salzburg jest miastem festiwali: Salzburski Festiwal (od 1917 r.), Festiwal Wielkanocny (wprowadzony w 1964 r. przez H. v. Karajana), Tydzień Mozarta; ponadto koncerty zamkowe w pałacach Mirabell, Hellbrunn, Hohensalzburg itd.; znany teatr marionetek.

Całe zachowane stare miasto jest wielkim dziełem sztuki (przeważa barok). Centrum stanowi Residenzplatz, przy nim katedra, dawna rezydencja arcybiskupa, dalej plac Mozarta, stary rynek , ratusz, liczne kościoły (68), pałace, zabytkowa zabudowa miejska, muzea. W okolicy wznoszą się liczne zamki. Salzburg ma tradycje uzdrowiskowe (borowina z Leopoldskron, solanki z Hellein).

Flachgau obejmuje północną część kraju i stanowi najbliższe otoczenie Salzburga. Zajmuje fragment Przedgórza Alpejskiego o zróżnicowanej rzeźbie (wzniesienia przekraczają 1000 m n.p.m.). Wykorzystywany jest głównie rolniczo. Do Flachgau należy również zachodnia część malowniczej krainy alpejskiej Salzkammergut. Największymi jeziorami są tu Wolfgang (13 km2) i Fuschl, a głównymi ośrodkami turystycznymi — Fuschl am See (ruiny zamku Wartenfels) i stare miasteczko Sankt Gilgen. Popularne
są punkty widokowe, na które prowadzą kolejki: Zwolferhorn (1522 m n.p.m.) z St. Gilgen i Schafberg (1783 m) z St. Wolfgang w Górnej Austrii.

Tennengau leży na południe od Flachgau w obrębie Alp Salzburskich przeciętych południkowo wąską doliną rzeki Salzach. Na wschód od niej wznoszą się pasma Tennen-gebirge (Bleikogel 2412 m), na zachód Hagen-gebirge (Tristkopf 2110 m) i na granicy z Niemcami Hoher Goli (2523 m). Znaczenie turystyczne mają miejscowości: Lungótz i Annaberg przy Salzburger Dolomitenstrasse, Abtenau i Golling. Największym ośrodkiem okręgu jest historyczne miasto Hallein10 położone nad rzeką Salzach u stóp góry Diirrnberg (770 m) ze słynną kopalnią soli. Dużą atrakcją jest zwiedzanie kopalni, jak również Muzeum Celtyckiego. Hallein, w którego granicach leży uzdrowisko Bad Durrnberg (solanki) jest również ośrodkiem sportów zimowych i ma połączenie wyciągami z Berchtesgaden w Niemczech.

Pongau od północy graniczy z Tennengau, na południe sięga do Karyntii. Leży w zasięgu Północnych Alp Wapiennych oraz Alp Centralnych. Alpy Salzburskie (Hagengebirge, Tennengebirge, masyw Dachstein) oddziela dolina rzeki Salzach i górnej Anizy od Wysokich i Niskich Taurów, które zajmują południową część okręgu. Jest krainą o długoletnich tradycjach turystycznych. W Wysokich Taurach, w wąskiej dolinie Gastein wykorzystanej przez transalpejską linię kolejową (kolej tauryjska) leży, znane już w czasach rzymskich, ekskluzywne uzdrowisko Badgastein (1002 m n.p.m.; cieplice radioaktywne). Rozwój uzdrowiska, zapoczątkowany w XIV w., przypada na XIX w. Miejsce dawnych spotkań politycznych (Wilhelm I, Wilhelm II, Franciszek I). Obecnie ważne centrum kongresowe i silnie rozbudowany ośrodek sportów zimowych (tereny narciarskie na Stubnerkogel i Graukogel). Trasa turystyczna Gasteiner Alpenstrasse prowadzi do stacji sportowej Sportgastein. W pobliżu Badgastein znajduje się wlot do tunelu kolejowego Bockstein-Mallnitz w Karyntii (tunel 8,5 km dł. na wys. 1173 m n.p.m., wybudowany w latach 1901 -09). Poniżej, w dolinie Gastein leży podobne uzdrowisko — Bad Hofgastein (870 m n.p.m.), założone w 1828 r. przez cesarza Franciszka I (pomnik).
Dogodne, dobrze zagospodarowane tereny narciarskie znajdują się w Niskich Taurach (Radstadter Tauern). Znanym ośrodkiem jest położone nad Anizą stare miasteczko Rad-stadt, a także znajdujący się na północ od doliny, już pod masywem Dachstein — Filzmoos. Dużą rolę w obsłudze ruchu turystycznego odgrywają miejscowości w dolinie rzeki Salzach: Schwarzach, Sankt Veit in Pongau, główne miasto okręgu — Sankt Johann in Pongau, Bischofshofen (jedna z największych w Europie skoczni narciarskich, na której odbywa się tzw. konkurs czterech skoczni). Na północ od Werfen, w Tennengebirge znajduje się wielka jaskinia lodowa Eisriesenwelt.

Lungau leży w dorzeczu górnej Mury. W części północnej przebiegają najwyższe pasma Niskich Taurów: Schladminger Tauern (Hochgolling 2863 m) i Radstadter Tauern (Weisseck 2711 m), w zachodniej fragment Wysokich Taurów z grupą Hafner (3076 m), od południa wkraczają łagodne grzbiety Alp Gurktalskich. Okręg ma znaczenie tranzytowe, przebiega tędy autostrada łącząca Salzburg z Karyntią (tunel Katschberg do Karyntii 5,5 km, tunel Tauern do Pongau 6,5 km). Ośrodkiem administracyjnym jest Tamsweg (1024 m n.p.m.). Najlepiej zagospodarowanym dla celów narciarskich jest Mauterndorf (1122 m) oraz Tauempasshóhe — stacja sportów zimowych na przełęczy Radstadter Tauern.

Pinzgau zajmuje część kraju wysuniętą najbardziej na zachód. Przecina go równoleżnikowa dolina rzeki Salzach. Na północ od niej wznoszą się łagodne pasma Alp Kitz-biihelskich (Geisstein 2363 m), na południe silnie zlodowacone grupy Wysokich Taurów: Venediger (Grossvenediger 3674 m), Glock-ner (Kitzsteinhorn 3203 m) na granicy z Tyrolem Wschodnim i Goldberg na granicy z Karyntią. Przełęczą Hochtor prowadzi do Karyntii wspomniana już turystyczna trasa'samochodowa Grossglockner Hochalpenstrasse, a przez tunel Felbertauern droga do Tyrolu Wschodniego. Północną część okręgu ciągnącą się południkowo wzdłuż doliny rzeki Saalach (dopływ Salzachu) zajmują Alpy Salzburskie z charakterystycznym płaskowyżem Steinernes Meer (2653 m) na granicy z Niemcami.

Turystyka jest dominującą funkcją okręgu. Osadnictwo skupione wzdłuż doliny Salzach sięga również w doliny boczne. Główne miejscowości to: Krimml (1076 m n.p.m.) przy turystycznej trasie Gerlosstrasse (wodospady na Krimmler Ache, 100 m wys.); Mittersill (789 m) na szlaku z Tyrolu do Tyrolu Wschodniego przez tunel Felbertauern; Kaprun (800 m) — całoroczny ośrodek sportów zimowych (letnie tereny narciarskie na lodowcu Kitzsteinhorn); następnie Bruck (758 m) punkt węzłowy przy Glossglockner Hochalpenstrasse, Taxenbach (726 m) w pobliżu wąwozu Kitzloch. W dolinie Kaprun dużą atrakcją są spiętrzone zaporami (100 m wys.) zbiorniki wodne Wasserfallboden (1672 m n.p.m.), Mooserboden (2036 m) w kompleksie energetycznym Glockner-Kaprun.
Głównym ośrodkiem okręgu i znanym centrum turystycznym jest Zell am See. Można tu uprawiać sporty zimowe, sporty wodne (jezioro), turystykę górską. Jest to również miejscowość o tradycjach historycznych (zamek Rosenberg z XVI w.). Intensywnie zagospodarowane i masowo wykorzystywane w sezonie zimowym są miejscowości Saalbach i Hinterglemm w Alpach Kitzbuhelskich. U stóp Steineres Meer leży stare miasteczko Saalfelden (w otoczeniu zamki).

Styria
Nazwa Styrii pochodzi od hrabiów Steyr, których posiadłość w 1180 r. została uznana księstwem Rzeszy. W 1192 r. odziedziczona przez Babenbergów, w 1282 r. wraz z księstwem Austrii znalazła się w posiadaniu Habsburgów. Nazywana jest „zielonym krajem", ponieważ 52% powierzchni zajmują lasy, a 25% łąki i winnice.

Na północy rozciąga się strefa wapiennych Alp; z Alp Salzburskich w granice Styrii wchodzi południowa część masywu Dachstein i skrasowiałe góry Totes Gebirge (Rotgschir 2257 m). Między nimi znajduje się fragment krainy Salzkammergutz niewielkimi jeziorami Grundl i Altaussee. W ich pobliżu, przy turystycznej trasie Salzkammergut Strasse (prowadzi od Gmunden w Górnej Austrii do Trautenfels w Styrii), leży stare, zabytkowe uzdrowisko Bad Aussee (solanki) i na wschód od niego Bad Mitterndorf. Z Alp Austriackich na obszar Styrii wchodzą Alpy Ennstalskie (Hochtor 2365 m), w których Aniza tworzy atrakcyjny przełom Gesause, płaskowyż Hochschwab (2277 m), kopulaste grzbiety Veitschalpe (1982 m) oraz przecięte granicą z Dolną Austrią Schneealpe (1903 m) i Raxalpe (2007 m). Miejscowościami turystycznymi wzdłuż doliny Anizy są: Schladming, popularny ośrodek sportów zimowych, Gróbming, skąd wiedzie turystyczna Stoderzinkenstrasse na punkt widokowy (2048 m), Liezen, ważny węzeł drogowy, Admont, w pobliżu wejścia do przełomu, ze słynnym klasztorem benedyktynów (XI, XIX w.); w dolinie rzeki Murz: Miirzzuschlag, i w górę rzeki Neuberg, Miirzsteg. Na wzniesieniu opodal doliny rzeki Salza leży Mariazell (862 m n.p.m.), ośrodek sportów zimowych i równocześnie najsłynniejsze w Austrii miejsce pielgrzymkowe (austriacka Częstochowa).
Do strefy łupkowej należą w Styrii Alpy Kruszcowe (Eisenerzer Alpen). Ciekawostką turystyczną jest „żelazna góra" Erzberg (1465 m n.p.m.), eksploatowana od 2 tys. lat (terasowe wydobycie rudy; kopalnia udostępniona do zwiedzania)11. U stóp góry znajduje się miasteczko Eisenerz, średniowieczny ośrodek górniczy (zabytki, muzeum), w pobliżu
przełęcz i ośrodek sportów zimowych Prabichl (1204 m) - króluje tutaj narciarstwo i snowboarding.

Największą powierzchnię zajmują Alpy Centralne: trudno dostępne komunikacyjnie Niskie Taury z grupami górskimi Schladminger Tauern (Gr. Knallstein 2599 m), z osobliwym krajobrazem wysokogórskich dolin Sólk (Sólktaler), Wolzer Tauern (2474 m) ze starymi, u ich podnóży, zabytkowymi miasteczkami: Oberwólzstadt (mury obronne, zamek), Oberzeiring (stara kopalnia srebra udostępniona do zwiedzania); Seckauer Alpen (2418 m) z miejscowością Seckau znaną z klasztoru i bazyliki romańskiej z XII w. W dolinie rzeki Mury, która jest ważnym szlakiem komunikacyjnym, stare miasteczka pełnią rolę ośrodków turystycznych; niektóre z nich rozwinęły funkcje przemysłowe: średniowieczny Murau (zabytki z XIII, XVII w.), Judenburg12 (mury miejskie, zabytki z XII, XIII, XVI w.), Knittelfeld (zabytki XV, XVIII w.), Leoben (zabytki z XIV, XVIII w.; muzeum) — największe po Grazu miasto w Styrii (ponad 30 tys. mieszk.), Bruck an der Mur (zabytki z XV w., ważny węzeł kolejowy).

Na południe od doliny Mury wchodzą na obszar Styrii znacznie już łagodniejsze od Niskich Taurów Alpy Noryckie: grupa Alp Gurktalskich ze znaną stacją sportów zimowych na przełęczy Turracher Hóhe (1783 m n.p.m.; na granicy z Karyntią) Murauer Berge, w miejscowości Sankt Lambrecht (1072 m n.p.m.) znany klasztor benedyktynów z XII w., na wschód od przełęczy Neumarkt (Neumarkter Sattel 894 m), znanego w czasach rzymskich przejścia przez Alpy (droga Wiedeń-Triest), wznosi się grupa górska Alp Seetalskich.
Najbardziej na wschód wysuniętą częścią Alp Centralnych są Alpy Styryjskie (Gleinalpe 1988 m). Krajobraz łagodnych gór urozmaicają tu oryginalne formy skalne, jaskinie (m.in. Drachenhóhle w pobliżu Mixnitz), liczne zamki, klasztory (np. koło Gratwein — klasztor cystersów Rein z XII w.). Znanymi ośrodkami sportów zimowych są: Spital am Semmering i Semmering w pobliżu przełęczy.

W kierunku granicy z krajem Burgenland rozciąga się pagórkowaty, rolniczy (300-600 m n.p.m.) kraj Przedgórza Alpejskiego. Charakterystyczne w krajobrazie są liczne zamki wzniesione na często występujących stożkach bazaltowych będących pozostałością dawnych wulkanów. Dosyć dużą popularnością cieszy się uzdrowisko Bad Gleichenberg. Stolicą Styrii jest Graz, położony nad Murą w obrębie rozległej kotliny. Nazwa miasta pochodzi od słowiańskiego zamku Gradec. Pod koniec XII w. znalazł się w posiadaniu Habsburgów. Jest nowoczesnym ośrodkiem administracyjnym, przemysłowym i naukowym (uniwersytet zał. 1586 r.). Ma liczne zabytki: kościoły gotyckie z XIII, XV w., barokowe z XVII i XVIII w., renesansowy ratusz z XVI w. oraz ruiny zamku na Schlossberg (wieże zegarowa i dzwonów z XVI w.) bezskutecznie obleganego w 1809 r. przez wojska francuskie. Zajęto go dopiero po pokoju wiedeńskim. W Grazu odbywa się festiwal Jesień Styryjska, najbardziej awangardowy w Austrii.

Tyrol
W 1363 r. Tyrol drogą dziedzictwa (przekazany przez hr. Małgorzatę Maultasch) stał się własnością Habsburgów. W okresie napoleońskim, w 1805 r. (po bitwie pod Austerlitz), przypadł Bawarii, w 1809 r. został podzielony między Bawarię, Włochy i francuskie prowincje iliryjskie, w 1814 r. powrócił do Austrii. W 1919 r. na mocy traktatu w Saint Germain południową część Tyrolu otrzymały Włochy13. Spowodowało to oddzielenie Tyrolu Wschodniego od pozostałej części kraju.

Tyrol jest krajem turystyki, alpinizmu, sportów zimowych, zabytkowych miasteczek, starych obyczajów, bogatego folkloru. Panuje tu krajobraz wysokogórski z dużą powierzchnią lodowców i obszarów wiecznego śniegu.

Od północy, w strefie Północnych Alp Wapiennych wznosi się graniczna z Niemcami grupa górska Alp Algawskich (Grosser Krottenkopf 2657 m n.p.m.) intensywnie zagospodarowana w części przygranicznej (ośrodki Vils, Tannheim). Dolina rzeki Lech (dopływ Dunaju) oddziela je od Alp Lechtalskich (Parseierspitze 3036 m), znanych z terenów szczególnie korzystnych dla narciarstwa, zwłaszcza w okolicy przełęczy Arlberg (1793 m). Bogate tradycje (centrum szkolenia narciarskiego) ma silnie rozbudowany (rozległe tereny zjazdowe, kolejki linowe, schroniska) ośrodek Sankt Anton (1364 m). Wzdłuż granicy z Niemcami wznosi się grupa Alp Bawarskich. Na południu Nieminger Kette (Hochplatting 2759 m) z ośrodkiem turystyczno-uzdrowiskowym Seefeld (1181 m) i na północ od nich zwarty łańcuch Wettersteingebirge z granicznym szczytem Zugspitze (2963 m). Popularny ośrodek turystyczny Ehrwald (996 m) połączony jest kolejką linową z Zugspitze (Tiroler Zugspitzbahn) i następnie (Bayerische Zugspitzbahn) ze słynnym po stronie niemieckiej alpejskim ośrodkiem turystycznym Garmisch Partenkirchen. U stóp Wettersteingebirge, w malowniczej dolinie Leutascher Ache leży licznie odwiedzana miejscowość Leutasch. Do Alp Bawarskich należy również grupa Karwendelgebirge (Birkkar-spitze 2749 m) z największym w Tyrolu jeziorem Achen (ok. 7 km2); nad jeziorem miejscowości: Maurach (957 m), Petrisau (929 m). W pobliżu przełęczy Scharnitz (948 m; zwana Porta Claudia od twierdzy z XVII w.), stanowiącej granicę między Bawarią a Tyrolem, leży miejscowość Scharnitz (rzym. Mansio Scarbia), tradycyjne centrum alpinizmu.

Na wschód od doliny Innu wznoszą się strome, urwiste ściany Kaisergebirge (El-Imauer Halt 2344 m) znany teren wspinaczkowy. Pokryte są gęstą siecią schronisk, u podnóży mieszczą się liczne ośrodki turystyczne (m.in. Sankt Johann in Tirol, Kossen, Walchsee). Niezwykłą popularnością w sezonie zimowym cieszą się łagodne, intensywnie zagospodarowane i łatwo dostępne Alpy Kitzbuhelskie (Kreuzjoch 2558 m). Największe skupienie ośrodków turystycznych znajduje się w centralnej części regionu. Głównym jest Kitzbiihel, z innych licznie odwiedzanych: Sankt Johann in Tirol, Kirchberg, Westendorf, Ellmau. Na uboczu, w dolinie potoku Wild-schónau leżą Miihltal, Auffach.
Obszar na południe od doliny Innu do granicy włoskiej zajmują Alpy Centralne. Cechuje je surowa rzeźba polodowcowa, silne zlodowacenie i duże powierzchnie pokryte wiecznym śniegiem. Dopływy Innu dzielą główny trzon górski na poszczególne grupy. Ośrodki turystyczne zgrupowane są w dolinie Paznaun (rzeka Trisanna). Największe z nich to: Kappl, Ischgl, Paznaun, Mathon, Galtiir, do którego dochodzi widokowa trasa turystyczna Silvretta-Hochalpenstrasse łącząca Paznauntal z doliną Montafon w Vorarlbergu.

Między górnym odcinkiem Innu a doliną Oetz ciągną się pasma Alp Oetztalskich (Wildspitze 3768 m). Pokryte w górnych partiach lodowcami (największy Gepatschferner) i wiecznym śniegiem, stwarzają możliwości uprawiania narciarstwa w ciągu całego roku. W głąb masywu prowadzą doliny Kauner z wysokogórskim jeziorem zaporowym Gepatsch (elektrownia szczytowo-pompowa w Prutz u wylotu doliny) i dolina Pitz. Wysoko położona w dolinie Oetz miejscowość Solden (1362 m n.p.m.) należy do najliczniej w Tyrolu odwiedzanych ośrodków narciarskich w ciągu całego roku. Jeszcze wyżej leżą ośrodki Vent (1896 m) i Obergurgl (1927 m)16 oraz stacja sportów zimowych Hochgurgl (2150 m) przy drodze prowadzącej przez przełęcz Timmels-joch (2509 m) do Włoch. Na wschód wznoszą się Alpy Stubaiskie (Zuckerhiitl 3507 m). Powodzeniem cieszą się m.in. ośrodki turystyczne Fulpmes (945 m), Neustift im Stubaital (993 m), Ranalt (1260 m) w bocznej dolinie Unterberg. Przez Wipptal (dolina rzeki Sili) i przełęcz Brenner (1375 m) prowadzi do Włoch najdogodniejsze przejście przez główny łańcuch Alp Wschodnich. Biegnie nim linia kolejowa (otwarta w 1867 r.), stara droga i autostrada ze słynnym, najwyższym w Europie (190 m) mostem Europabriicke. Wzdłuż leżą miejscowości: Matrei (rzym. Matreium; 992 m n.p.m.; stare domy tyrolskie, zamek z XVIII w.), Steinach (1048 m; źródło radioaktywne), Gries am Brenner (1162 m). Rozległą grupę Alp Zillertalskich przecina południkowo dolina Ziller. Jej dolna część (w strefie Alp Kitzbuhelskich) jest szeroka i gęsto zasiedlona. Do największych miejscowości turystycznych należą: Zell am Ziller (580 m) i Mayrhofen (630 m). Liczne ośrodki turystyczne i stacje sportów zimowych znajdują się wysoko w górach; najchętniej odwiedzany jest Hintertux (1493 m).

Wysokimi walorami poznawczymi odznacza się dolina Innu. Jest to główny szlak komunikacyjny Tyrolu. Ma korzystne warunki klimatyczne, jest gęsto zaludniona. Znamienne w jej krajobrazie są stare średniowieczne miasteczka, zabytkowe kościoły, klasztory, zamki. Wzdłuż górnego biegu rzeki, począwszy od granicy szwajcarskiej znajdują się dogodne tereny narciarskie. Ich ośrodkami są: Serfaus (1427 m n.p.m.), Ried in Oberinntal (877 m), Obladis (1386 m), Ladis (1190 m). Przy drodze do Włoch przez przełęcz Reschen (1504 m) leży stare miasteczko Nauders (1365 m), znany ośrodek sportów zimowych. W dół Innu — średniowieczne miasteczko Landeck (816 m), położone na skrzyżowaniu dróg (zamek z XIII w.), dalej Imst z tradycjami ośrodka turystyki górskiej, Stams z barokowym (z XVII, XVIII w.) zespołem klasztornym cystersów (zał. w XII w.).

W środkowej części doliny Innu leży stolica Tyrolu Innsbruck (574 m n.p.m.) otoczony masywami górskimi sięgającymi ponad 2 tys. m n.p.m. Lokowany w 1239 r. przez księcia Meranu, w 1363 r. wraz z Tyrolem został przekazany Austrii. Ma szczególnie korzystne położenie w pobliżu znanej już w starożytności przełęczy Brenner (w 1772 r. wybudowano drogę kołową, w 1867 r. linię kolejową). Zachował się stary układ miasta z ośrodkiem śródmiejskim po prawej stronie Innu. Mieszczą się tu najcenniejsze budowle zabytkowe: Hofburg z XV, XVIII w., Hofkirche z XVI w. z nagrobkiem cesarza Maksymiliana I z 28 posągami z brązu, Goldenes Dachl — dawna rezydencja książęca z XV w., ponadto fragmenty zamku, budowle barokowe, muzeum w dawnym klasztorze franciszkanów z XVI w., uniwersytet założony w 1669 r. i nowoczesny gmach kongresowy. W pobliskim zamku Ambras (XI, XVI w.) odbywa się coroczny festiwal starej muzyki. Ponadto Innsbruck pełni funkcję międzynarodowego ośrodka turystyki i sportów zimowych. Był miejscem zimowych olimpiad w latach 1964 i 1976.

Posuwając się w dół doliną Innu, w pobliżu Innsbrucku leży uzdrowisko solankowe Hall in Tirol, stare miasteczko (zabytki z XIV, XV  w., zamek z XV w.), dawne centrum przemysłu solnego. Dalej Schwarz (zabytki z XIV, XV, XVI w.), Rattenberg (ruiny twierdzy, muzeum) i Kufstein ze średniowiecznym pierwotnie zamkiem książąt bawarskich Geroldseck (z XIII w.), przebudowanym (w XVI  w.) przez Habsburgów w słynną twierdzę, w której mieściło się więzienie (obecnie muzeum).

Tyrol właściwy od Tyrolu Wschodniego oddzielony jest zachodnią częścią kraju Salzburg. Najkrótsze połączenie drogowe między nimi prowadzi przez przełęcz Thurn (1274 m), węzeł drogowy Mittersill i tunel Felbertauern.
Tyrol Wschodni leży w dorzeczu Drawy. Największy obszar zajmują Wysokie Taury rozcięte dolinami rzeki Isel i jej dopływów. Na północy wznoszą się potężne, silnie zlodowacone grupy górskie: Venediger, Glockner i na południe od niej Schober (Hochschober 3240 m); na granicy z Włochami Rieserferner (Grosser Lenkstein 3236 m) i w środkowej części kraju góry Defereggen (Hochalmspitze 2997 m). Na południe od zapadliskowej doliny Drawy w granice Tyrolu Wschodniego wchodzą Alpy Południowe, a między Drawą a jej dopływem Gail Alpy Gaitalskie (Grosse Sandspitze 2772 m) zwane tu Dolomitami Lienckimi i na granicy z Włochami Alpy Karnijskie (Pfannspitze 2678 m).

Mimo wysokiej atrakcyjności Tyrol Wschodni jest słabiej zagospodarowany i mniej wykorzystany pod względem turystycznym. Do najlepiej zagospodarowanych ośrodków należą: Kals am Grossglockner (1325 m n.p.m.), Grossdorf i Spottling — Tauerer (kolejka do punktu widokowego na masywie Glockner), Stroden (1403 m), najbardziej popularny Matrei in Osttirol (975 m) i Sankt Johann in Walde (732 m). Ponadto w dolinie rzeki Schwarzach (dopływ Isel) tradycje turystyczne ma Sankt Jakob in Defereggen (1384 m).

Przy ujściu Isel do Drawy leży główne miasto Tyrolu Wschodniego Lienz (670 m n.p.m.). Rzymski Aquntun, w 1252 r. uzyskał prawa miejskie, w XV w. został zniszczony przez osuwisko. Ma zabytkowy kościół z XV w., zamek z XVI w., muzeum. Jest niewielkim miastem liczącym kilkanaście tysięcy mieszkańców. Ma duże znaczenie turystyczne jako ośrodek na trasie prowadzącej do najwyższych w Wysokich Taurach masywów Glockner i Venediger.

Vorarlberg
Z obszarów położonych na pograniczu szwajcarsko-tyrolskim cesarzowa Maria Teresa utworzyła odrębny okręg administracyjny, który był początkowo podporządkowany Górnej Austrii, od 1782 r. Tyrolowi, a w 1919 r. uzyskał status kraju związkowego. Północną część kraju zajmuje graniczny z Niemcami Las Bregencki o krajobrazie średnich gór fliszowych, łagodnej rzeźbie i dużym zalesieniu. Największą wysokość osiąga w części wschodniej (Hoher Ifen 2232 m) leżącej już na przedpolu wapiennych Alp Algawskich. Przecina go atrakcyjna pod względem turystycznym dolina Bregenzer Ache, która stanowi ważny szlak komunikacyjny, łączący Voralberg z Tyrolem (przełęcz Hochtannberg 1675 m). Szczególnie intensywnie zagospodarowana do celów narciarskich jest położona we wschodniej części Lasu Bregenckiego, masowo odwiedzana w sezonie zimowym kraina Kleines Walsertal z głównymi ośrodkami Mittelberg i Riezlern. Las Bregencki wyróżnia odrębność etnograficzna (oryginalne stroje, obyczaje).

Popularnym obszarem sportów zimowych są we wschodniej części Vorarlbergu Alpy Lechtalskie. Miejscowość Lech, w pobliżu granicy z Tyrolem (1444 m), należy do najliczniej odwiedzanych ośrodków narciarskich w Austrii; podobnie Zurs (1717 m) przy przełęczy Flexen (1773 m). Wzdłuż granicy ze Szwajcarią i Liechtensteinem wznosi się łańcuch Alp Retyckich (Schesaplana 2965 m), u podnóża których przebiega dolina rzeki III. Jej górny odcinek zwany Montafon jest niezwykle atrakcyjny pod względem krajobrazu, a także możliwości turystycznych, w tym również narciarskich. Głównym centrum Mon-tafonu jest miejscowość Schruns; inne popularne ośrodki to: Vandans, Sankt Gallenkirch, Gaschurn, Partenen.

Na południu w granice Vorarlbergu wchodzi fragment grupy Silvretta (Piz Buin 3312 m) należącej do Alp Centralnych i na północ od niej dużo niższe już góry Verwall (Maderers-pitze 2769 m). Przez graniczną z Tyrolem przełęcz Bielerhóhe (2036 m) przebiega znana turystyczna trasa Silvretta-Hochalpen-strasse.
Najważniejsza trasa komunikacyjna Vorarl-bergu o charakterze tranzytowym biegnie od przełęczy Arlberg (tunel kolejowy 10,3 km dł., wybudowany w 1884 r., drogowy 13,9 km, w 1978 r.), wzdłuż doliny Kloster do Bludenz, głównego miasta gęsto już zaludnionej i uprzemysłowionej dolnej części doliny III, zwanej Walgau.

Wzdłuż Renu, którym przebiega granica ze Szwajcarią, leżą zabytkowe (charakterystyczne są zamki) miasta Vorarlbergu, stare ośrodki przemysłowe. Największym jest Dornbirn (40 tys. mieszk.) założony w X w. z bogatymi tradycjami przemysłu tekstylnego (z XVII w.), podobnie Rankweil, Feldkirch.

Stolicą kraju jest Bregencja (27 tys. mieszk.), leżąca nad Jeziorem Bodeńskim u ujścia Renu. Rzymska Brygantia w prowincji Recji, w średniowieczu była siedzibą grafów Bregenckich i Montfort, w 1523 r. wykupili ją Habsburgowie. W sezonie letnim jest znanym ośrodkiem sportów wodnych z bogatą infrastrukturą sportowo-rekreacyjną nad brzegiem jeziora i równocześnie punktem wyjściowym turystyki górskiej. W sezonie zimowym są tu natomiast szerokie możliwości uprawiania narciarstwa (kolejka na górę Pfander 1064 m n.p.m.). Zabytki skupione są w tzw. górnym mieście (Oberstadt), m.in. są to mury obronne z XIII w., kościół gotycki z XIV w., ponadto muzeum Vorarlbergu z cennymi zbiorami począwszy od czasów przedhistorycznych. Słynie z operetkowego Festiwalu Bregenckiego.

Klimat, ukształtowanie powierzchni Austrii, fauna i flora, warunki klimatyczne
W granicach Austrii znajdują się Alpy Wschodnie (63% ogólnej pow. kraju), ponadto północne przedgórze Alp i Karpat (11%), Masyw Czeski (10%), Kotlina Wiedeńska (5%) oraz wschodnie przedgórze Alp (11%). Najwyższym punktem jest alpejski szczyt Grossglockner (3797 m n.p.m.), najniżej położone jest Jezioro Nezyderskie (116 m). Około 68% powierzchni kraju leży powyżej 500 m n.p.m. (w Polsce 3%).
Dwa podłużne obniżenia tektoniczne: północne, wykorzystane przez rzeki Inn, Salzach, Anizę (Enns), Murz i południowe — przez Drawę, dzielą Alpy na 3 wielkie kompleksy górskie: Alpy Północne, Centralne i Południowe.

Zewnętrzną strefę Alp Północnych tworzą Alpy Fliszowe. Należą do nich łagodne, zalesione grzbiety Lasu Wiedeńskiego i Lasu Bregenckiego, wzniesione od 400 do 900 m n.p.m. Główny trzon Alp Północnych stanowią Północne Alpy Wapienne, złożone z szeregu grup górskich. Począwszy od granicy ze Szwajcarią i Liechtensteinem — Alpy Retyckie (Schesaplana 2965 m), Alpy Algawskie (Grosser Krottenkopf 2657 m), Alpy Lechtalskie (Parseierspitze 3036 m), Alpy Bawarskie (inaczej Północnotyrolskie — Zugspitze 2963 m), Alpy Salzburskie (Dachstein 2995 m) i Alpy Austriackie (Hochtor 2365 m). Większość z nich, zwłaszcza położonych w części zachodniej, cechuje dziki krajobraz; strome urwiste zbocza, poszarpana linia grzbietowa, rozwinięte zjawiska krasowe (liczne jaskinie). Do Alp Północnych zalicza się ponadto część północną strefy łupkowej, w zasięgu której leżą: na zachodzie Alpy Kitzbuhelskie (Kreuzjoch 2558 m), na wschodzie Alpy Kruszcowe (Eisenerzer Alpen — Gósseck 2215 m n.p.m.).

W pasie Alp Centralnych znajdują się Alpy Retyckie z zaliczaną do nich grupą Silvretta (Piz Buin 3312 m), Alpy Oetztalskie (Wildspitze 3768 m), Alpy Stubaiskie (Stubaier Alpen — Zuckerhutl 3507 m) i na wschód od przełęczy Brenner (1375 m) Alpy Zillertalskie (Hochfeiler, wł. Gran Pilastro 3510 m), najwyższa w Austrii silnie rozczłonkowana grupa Wysokich Taurów (Gross-glockner 3797 m), Niskie Taury (Hochgolling 2863 m), Alpy Noryckie (Eisenhut 2441 m) i najbardziej na wschód wysunięte Alpy Styryjskie (Ameringkogel 2186 m). Zachodnie grupy górskie to wzniosłe masywy o ostrych graniach i szczytach przekraczających 3000 m n.p.m., w większości silnie zlodowaconych, z typowymi formami rzeźby polodowcowej. Grupy wschodnie są niższe, mają formy łagodniejsze i są bardziej rozczłonkowane.
Alpy Południowe znajdują 'się w obrębie południowej strefy łupkowej i wapiennej. Tylko niewielka ich część wchodzi na terytorium Austrii; w całości — wapienne Alpy Gailtalskie, których strome grzbiety ciągną się między doliną Drawy a jej dopływem Gail (Sandspitze 2772 m), ponadto północne stoki granicznych z Włochami Alp Karnickich (Hohe Warte, wł. Coglians 2780 m) i granicznych z Jugosławią Karawanek (Hochstuhl 2238 m).

Od północnych stoków Alp do doliny Dunaju rozciąga się Przedgórze Alpejskie. Jest krainą pagórkowatą, wzniesioną od 300 do 600 m n.p.m., pociętą dolinami rzek wypływających z gór. Jej krajobraz urozmaicają gdzieniegdzie łagodne wzgórza (Hausruck 801 m). Ziemie położone na północ od doliny Dunaju wchodzą w części zachodniej w obszar starego Masywu Czeskiego, we wschodniej — Podkarpacia. Masyw Czeski stanowi pofalowaną wyżynę wzniesioną od 400 do 900 m, osiągając w granicznym z Czechami paśmie Szumawy wysokości ponad 1000 m (Plóckenstein, czes. Piechy 1378 m). Na południu w paleozoiczne utwory masywu wcina się dolina Dunaju, tworząc malownicze przełomy (Wachau). Położony na wschód niewielki obszar Podkarpacia jest wyżyną bardziej wyrównaną, od 200 do 400 m. Miejscami urozmaicają ją grupy skałek wapiennych (Leiser Berge 462 m). W kierunku Dunaju opada stromo ku kotlinie Tulln.

Część wschodniego przedgórza Alp stanowi Pogórze Styryjskie. Krajobraz pagórkowatej wyżyny o wysokościach względnych do 200 m urozmaicają tu strome wzgórza zbudowane ze skał wulkanicznych, świadczące o zapadliskowej genezie wschodniego przedpola Alp. W miejscach uskoków występują cieplicowe źródła wody mineralnej. W kierunku wschodnim Pogórze Styryjskie przechodzi w obszar Małej Niziny Węgierskiej. Najniżej położona jest bagnista, pełna słonych jezior kraina Seewinkel w sąsiedztwie stepowego, największego w Austrii Jeziora Nezyderskiego. Niskie pasmo Gór Lita-wskich (Leithagebirge — Sonnenberg 493 m) oddziela małą Nizinę Węgierską od zapadliskowej Kotliny Wiedeńskiej (ok. 7000 km2).

Klimat Austrii jest umiarkowany, ciepły, w Alpach górski, silnie zróżnicowany, zaznaczają się wpływy panońskie i śródziemnomorskie. Średnia roczna temperatura waha się od 0,8°C w Alpach Centralnych do 8,9°C w Kotlinie Wiedeńskiej, opady 400-600 mm, w kotlinach i dolinach śródgórskich do 600 mm. Na granicy wiecznego śniegu (średnio na wys. 2750 m) 77% opadu stanowi śnieg, na wysokości powyżej 3600 m — wyłącznie śnieg. Liczba dni z pokrywą śnieżną wynosi w Austrii Dolnej 40, w dolinach Alp Centralnych 130 dni. W górach częste są wiatry fenowe.
Austria znajduje się prawie w całości w dorzeczu Dunaju (odcinek dł. 350 km). Największe jego dopływy to: Inn z Salzachem, Traun, Aniza (Enns), Morawa, Drawa z Murą. Liczne są jeziora polodowcowe (m.in. skupisko jezior w krainie Salzkammergut). Największe jest graniczne z Węgrami Jezioro Nezyderskie (337 km2) na Małej Nizinie Węgierskiej.
Północno-zachodnia część kraju leży w środkowoeuropejskiej prowincji roślinnej (lasy mieszane i liściaste), od południo-wschodu wkracza flora panońska (roślinność stepowa, charakterystyczne lasy dębowe), od południa iliryjska (świetliste dąbrowy, lasy kasztanowe). W Alpach panuje układ piętrowy; najpierw zwarte lasy bukowo-jodłowe, wyżej świerk, sosna, modrzew, limba. Górna granica lasu sięga średnio od 1800 do 2200 m n.p.m., ponad nią piętro kosodrzewiny, a następnie strefa alpejska (hale — Matten).
Wśród zwierząt występują gatunki fauny środkowoeuropejskiej (lis, sarna, dzik), panońskiej (chomik, suseł, żółw, liczne ptactwo), wysokogórskiej (kozica, świstak) i śródziemnomorskiej (liczne jaszczurki, żółwie, węże).

Duże znaczenie w historii Austrii miało jej położenie w miejscu zetknięcia się 3 kultur: romańskiej, germańskiej i słowiańskiej. Dzisiejsza Austria była zasiedlona już w paleolicie (słynna rzeźba Wenus z Willendorfu). We wczesnej epoce żelaza Ilirowie rozwinęli wysoką kulturę zwaną halsztacką (750-400 r. p.n.e.; znaleziska w Hallstatt). Kultura ta uległa zniszczeniu pod wpływem najazdów pochodzących ze wschodu różnych plemion koczowniczych (głównie Scytów). W IV w. p.n.e. nastąpiła od zachodu inwazja i trwałe osadnictwo plemion celtyckich, które z czasem utworzyły dosyć silne organizacje państwowe. Największe znaczenie na obszarze dzisiejszej Austrii osiągnęło wówczas państwo noryckie i retyckie. Od końca II w. p.n.e. państwa celtyckie były celem ciągłych ataków plemion germańskich (Cymbrów, Teutonów), a u schyłku I w. p.n.e. przeszły pod panować nie rzymskie.

Ziemie Austrii wchodziły w skład 3 rzymskich prowincji: Noricum, Recji i Panonii. Rzymianie dokonali trwałego dzieła kolonizacji przez budowę dróg i licznych obozów wojskowych, które rozwinęły się w późniejsze miasta. Wzdłuż Dunaju, który stanowił granicę imperium, powstały m.in. Windobo-na — późniejszy Wiedeń, Lentia — Linz; z innych: luvavum — Salzburg, Brigantium — Bregencja.

Około 300 r. n.e. wkroczyło do Austrii chrześcijaństwo., od 313 r. (edykt mediolański) istniała już organizacja kościelna. Od IV do VI w., równocześnie z postępującym rozkładem cesarstwa, ziemie Austrii znalazły się na szlaku wędrówek ludów: germańskich Kwadów, Gotów, Ostrogotów, Longobardów, mongolskich Hunów i Awarów, które w różnych okresach zdobywały polityczną przewagę. Od VI w. Alpy i ich przedpola były również terenem osadnictwa Słowian, co znajduje potwierdzenie w nazwach miejscowości oraz znaleziskach archeologicznych2. Element słowiański był od zachodu stopniowo wypierany
przez germańskie plemię Bawarów, którzy zakładali grody obronne, miasta, a także liczne klasztory mające na celu szerzenie religii chrześcijańskiej. Głównym ośrodkiem działalności misyjnej był wówczas Salzburg, który od 798 r. stał się siedzibą arcybiskupstwa.

Rozwój osadnictwa bawarskiego nasilił się szczególnie za czasów Karola Wielkiego, który w 803 r. po zwycięstwie nad Awarami utworzył na ziemiach naddunajskich Marchię Wschodnią (Ostmark)3. W X w. Marchia Wschodnia znalazła się przejściowo pod panowaniem Węgrów, a po pokonaniu ich (przez ces. Ottona I w 955 r. w bitwie nad rzeką Lech) została odnowiona w ramach Rzeszy Niemieckiej. W 976 r. władzę objął ród Babenbergów.
Przez prawie 1000 następnych lat historię Austrii kształtowały dwie dynastie: Babenbergów (270 lat) i Habsburgów (636 lat). Za panowania Babenbergów (od 976 do 1246 r.) w pierwszej połowie XI w. marchia austriacka rozszerzyła swoje posiadłości do obszaru obecnej Górnej i Dolnej Austrii (Austria właściwa). W 1156 r. Austria otrzymała prawa dziedzicznego księstwa lennego Rzeszy Niemieckiej, a w 1192 r.uzyskała marchię styryjską (Steiermark). Był to okres rozkwitu gospodarczego, któremu sprzyjało wydobywanie złota, srebra i soli oraz położenie przy głównych szlakach handlowych Europy, a także tradycyjnej drodze krzyżowców. Rozprzestrzeniało się chrześcijaństwo, rozkwitała kultura rycerska (epos Pieśń o Nibelungach). Z okresu tego pochodzą romańskie katedry w Gurk w Karyntii i Seckau koło Knittelfeld w Styrii (XII w.) oraz liczne klasztory benedyktynów, augustianów i cystersów z XI i XII w. (Melk, Góttweig, Klosterneuburg, Heiligenkreuz, Zwettl, Seckau), których fundacja przesuwała granice kolonizacji do współczesnych, wschodnich granic Austrii. Po krótkim opanowaniu Austrii przez Czechów (Wacław I, Przemysł Ottokar II) w czasie wielkiego bezkrólewia (1254-73 r.) przejęła władzę dynastia Habsburgów (1282-1918 r.), która równocześnie od 1438 do 1806 r. była nieprzerwanie dynastią panującą w Niemczech (od 1452 r. z tytułem cesarza). Dziedziczne lenno austriackie — Austria Górna i Dolna wraz ze Styrią, poszerzane było stopniowo o Ka-ryntię i Krainę (dzisiejszą Słowenię; 1335 r.), Tyrol (1363 r.), Bryzgowię (1368 r.), Triest (1382 r.). W 1453 r. Austria uzyskała tytuł arcyksięstwa.

Proces politycznej konsolidacji szedł z postępem kulturalnym. W 1365 r. założono w Wiedniu uniwersytet (najstarszy w rdzennym    obszarze    językowym    niemieckim);
w 1469 r. stał się też Wiedeń siedzibą biskupstwa. W architekturze rozwijał się gotyk; francuski przez cystersów (Heiligenkreuz, Lilienfeld, Zwettl), włoski u dominikanów (Friesach, Krems). Oryginalne dla Austrii były kościoły wielonawowe (Wiedeń — najbardziej znany Św. Stefana), ponadto budownictwo świeckie (Steyr, Bruck).
Władcy Austrii poszerzali swoje posiadłości poprzez małżeństwa i traktaty, uzyskując w ten sposób w drugiej połowie XV w. Flandrię i Niderlandy oraz na początku XVI w. prawo dziedziczenia monarchii hiszpańskiej. W 1526 r. dzięki unii zostały włączone Czechy i Węgry, a stan taki utrzymał się do I wojny światowej. Z panowaniem cesarza Maksymiliana I (1459-1519 r.), mecenasa nauki i sztuki, związany jest rozwój renesansu. Znacząca była pozycja Austrii w malarstwie (szkoła naddunajska, L. Cranach); w architekturze połączenie stylu włoskiego z elementami rodzimymi (katedra i rezydencja arcybiskup-stwa w Salzburgu, mauzoleum Ferdynanda II w Grazu); budowa pałaców zamiast tradycyjnych zamków (Rosenburg w Dolnej Austrii, w Karyntii — Hochosterwitz, Porcia w Spittal). W okresie reformacji Austria była ostoją katolicyzmu. Wojna 30-letnia przyniosła utrwalenie władzy absolutnej. Podczas długotrwałych wojen z Turcją, która opanowała większą część Węgier (zwróconą po pokoju
karłowickim 1699 r.), dwukrotnie był bezpośrednio zagrożony Wiedeń (1529 r., 1683 r.).
Po zwycięstwie nad Turkami (Jan III Sobieski) nastąpił okres bujnego rozkwitu austriackiego baroku. Jego głównymi twórcami byli: J.B. Fischer von Erlach, J.L. von Hildebrandt (liczne reprezentacyjne budowle we Wiedniu — m.in. zespół Belwederu, Salzburgu) oraz J. Prandtauer (w St.Polten, Melk). Za panowania Marii Teresy rozwinął się późnobarokowy styl terezjański, odpowiednik południo-woniemieckiego i francuskiego rokoka.

W wojnie o sukcesję hiszpańskiej linii Habsburgów (1701-14 r.) Austria uzyskała Belgię, Mediolan, Neapol, Parmę i Sardynię. Na rzecz Prus utraciła natomiast Śląsk (1741); brała udział w I (1772 r.) i III (1795 r.) rozbiorze Polski. W polityce  wewnętrznej wprowadziła daleko idące reformy (od ces. Józefa II zwane „józefińskimi").
Na przełomie XVIII i XIX w. głównym celem politycznym Austrii było przeciwstawienie się ekspansji napoleońskiej. W 1804 r. Franciszek II przyjął tytuł cesarza austriackiego jako Franciszek I, a w 1806 r. po utworzeniu Związku Reńskiego zrzekł się tytułu cesarza Rzeszy, która już od dawna przestała praktycznie istnieć. Po klęskach wojennych (bitwa pod Wagram; pokój we Wiedniu w pałacu Schónbrun w 1809 r.) Austria poniosła wielkie straty terytorialne. Utracone terytoria w większości odzyskała po upadku Napoleona w wyniku Kongresu Wiedeńskiego (1814-15 r., duża rola ministra spraw zagranicznych hr. Metternicha), stając się znowu jedną z głównych potęg Europy4. Nastąpił długi okres pokoju, a wraz z nim gwałtowny rozwój przemysłu i techniki (1837-47 r. wybudowano linię kolejową Wiedeń-Bogumin, tzw. Kolej Północną; w 1854 r. pierwszą w świecie kolej górską przez przełęcz Semmering) oraz Wiednia jako nowoczesnej metropolii. W kulturze europejskiej szczególną rolę odegrała austriacka muzyka klasyczna (J. Haydn, W.A. Mozart, L. van Beethoven), której ośrodkiem był Wiedeń. Ponadto rozwijał się nurt muzyki ludowej (formy taneczne — lendler, prototyp walca; walc J.J. Straussowie), muzyka romantyczna (F. Schubert), operetka wiedeńska (J.J. Straussowie, F. v. Suppe, K. Zeller). W architekturze na przełomie XVIII i XIX w. rozwija się neoklasycyzm, między Kongresem Wiedeńskim a rewolucją Wiosny Ludów w 1848 r. (powstanie we Wiedniu) w tzw. okresie przedmarcowym — biedermeier.
Objęcie rządów przez cesarza Franciszka Józefa I w 1848 r. otworzyło okres neoab-solutyzmu. Na zmianę polityki wewnętrznej wpłynęły wojskowe niepowodzenia Austrii, zwłaszcza jej klęska w wojnie z Prusami (Sadowa 1866 r.), po której w 1867 r. utworzona została dualistyczna monarchia Austro-Węgier.

Symbolem bogactwa i dumy narodowej były nowe koncepcje urbanistyczne Wiednia, jako stolicy wielonarodowościowego imperium. W architekturze panował styl historyczny (zabudowa Ringstrasse), a pod koniec XIX w. narodziła się secesja (1897 r. tzw. Jugendstill — budynek poczty, banki, dworce).

Rozpad imperium po I wojnie światowej spowodował upadek ekonomiczny oraz brak stabilizacji społeczno-politycznej kraju. Austria, jako republika federalna (proklamowana 12X11918 r.), zatrzymała tylko rdzenne (przeważnie niemieckojęzyczne) tereny dawnego średniowiecznego księstwa austriackiego. Wzrost po 1930 r. znaczenia austrofaszyzmu i niemieckiego narodowego socjalizmu ułatwił aneksję Austrii przez Hitlera w marcu 1938 r. Jako część Rzeszy Niemieckiej brała udział w II wojnie światowej. Po zajęciu jej przez wojska alianckie w 1945 r. przywrócono republikę demokratyczną na mocy porozumienia 4 mocarstw okupacyjnych. 15 maja 1955 r. uznano pełną suwerenność Austrii (traktat we Wiedniu w Belwederze), a 26 października 1955 r. parlament austriacki uchwalił ustawę o wieczystej neutralności (od 1965 r. święto narodowe).