Bułgaria

Atrakcje i regiony turystyczne Bułgarii, zabytki Sofii, ośrodki wczasowe
Przestrzenne zróżnicowanie przyrodniczych i kulturowych walorów Bułgarii pozwala wyróżnić 7 regionów turystycznych: Czarnomorski, Naddunajski, Staropłaniński, Tracki, Sofijski, Macedoński i Rodopski.

Region Czarnomorski
Region ten obejmuje wybrzeże Morza Czarnego oraz powiązaną z nim funkcjonalnie strefę przymorską o szerokości ok. 30 km. Głównym turystycznym atutem regionu są walory morsko-klimatyczne, zbliżone do walorów południa Europy, gwarantujące wyśmienite warunki do letniego wypoczynku nad morzem przez co najmniej 5 miesięcy w roku. Znajduje się tu również wiele zabytków i pełny zakres infrastruktury turystycznej oraz towarzyszącej.

Z tego względu region czarnomorski jest najbardziej atrakcyjnym regionem turystycznym Bułgarii, a zarazem jednym z najatrakcyjniejszych w Europie. Koncentruje ponad 2/3 całej bazy noclegowej i świadczy 4/5 wszystkich noclegów dla turystów zagranicznych w Bułgarii. W jego obrębie wyróżnia się 2 podregiony: północny, od granicy rumuńskiej po dolinę rzek i Dwojnicy (Obzor), oraz południowy, obejmujący resztę wybrzeża do granicy z Turcją.

Największym ośrodkiem turystycznym podregionu północnego jest Warna, zarazem największe miasto i węzeł komunikacyjny wybrzeża bułgarskiego (port morski, lotnisko międzynarodowe). Atrakcjami Warny są: zagospodarowane plaże, wody mineralne i borowina (sanatoria), zabytki (ruiny rzymskich łaźni z II-IV w., pozostałości bizantyńskiej
bazyliki z V-VI w. na wzgórzu Dżawanawar Tepe, bazylika z XIX w.), muzea, parki, rozwinięta baza noclegowa i żywieniowa. W pobliżu miasta znajduje się rezerwat skalny Kamienny Las oraz mauzoleum króla Władysława Warneńczyka.

Na północ od Warny ciągnie się szereg kompleksowo zagospodarowanych kąpielisk i uzdrowisk: Drużba (wody mineralne, cerkiew monastyru Św. Konstantego), Czajka, Złote Piaski (drugi po Warnie ośrodek pod-regionu,   nowoczesny kompleks hotelowy z kasynem, skalny monastyr Aładża z IV w., Park Narodowy Złote Piaski obejmujący pobliskie lasy), Albena (najlepsza plaża podregionu, oryginalna architektura hoteli), Bałczik (letnia rezydencja byłej królowej rumuńskiej Marii — pałac i park z bogatą kolekcją kaktusów, uzdrowisko, oryginalne formy skalne w pobliżu miasta), Rusałka (ośrodek wypoczynkowy w światowej sieci systemu Club Mediterranee, w pobliżu klify przylądka Kaliakra i ruiny greckiej twierdzy).

Na południe od Warny na uwagę zasługują: rezerwat Łongoz u ujścia rzeki Kamcziji oraz kąpieliska Biała i Obzor.
W podregionie południowym głównym ośrodkiem turystycznym jest zespół Słoneczny Brzeg — Nesebyr. Pierwszy stanowi nowoczesny kompleks wypoczynkowo-uzdrowiskowy (ponad 20 tys. miejsc), podczas gdy drugi jest skupiskiem najcenniejszych zabytków na wybrzeżu: mury miejskie IV-V w., 8 bizantyńskich cerkwi, w tym: Stara Katedra z VI w., Św. Pantokratora z VIII w., Św. Stefana z X w., Św. Iwana Neosweteni z XIII -XIV w., stare kamienno-drewniane domy. Atrakcją Słonecznego Brzegu i Nesebyru jest pobliskie klifowe wybrzeże, wokół przylądka Emine, będące wschodnim zakończeniem masywu Starej Płaniny. Dużymi kąpieliskami i uzdrowiskami w rejonie Zatoki Burgaskiej są: Burgas (port, lotnisko międzynarodowe, ruiny rzymskich łaźni z IV w. p.n.e., parki, saliny) oraz Pomorie (plaże z czarnym piaskiem, kąpiele borowinowe, saliny).

Miejscowości turystyczne na południe od Burgas powstały w większości z istniejących uprzednio miast i wiosek rybackich. Należą do nich: Sozopol (grecka Apollonia z VI w. p.n.e., rozległe plaże, zabytkowa zabudowa starego Sozopola, 3 cerkwie), Miczurin (sprzyjające tereny do nurkowania) i Achtopol (ruiny rzymsko-bizantyńskiej twierdzy, polowania podwodne). Nowoczesnymi kompleksami wypoczynkowymi są: zespół Primorsko-Kiten i nowo powstały ośrodek Wydmy. Atrakcją przyrodniczą tej części wybrzeża jest park narodowy Ropotamo.

Region Naddunajski
Region ten obejmuje Równinę Naddunajską, a jego głównymi atrakcjami są: rzeka Dunaj (rejsy wycieczkowe, tereny łowieckie — wodne ptactwo) oraz zabytki w naddunajskich miejscowościach: Widin (monumentalna turecka twierdza Baba Wida z XII-XIV w. na miejscu warowni rzymskiej, meczety: Pazwantołga i Mustafy-paszy z XVIII-XIX w., 2 cerkwie, prom przez Dunaj do rumuńskiego Calafatu), Łom, Gigen (przy ujściu Iskyru), Nikopol, Swisztow (ruiny rzymskie, cerkwie), Ruse (główna brama wjazdowa z Rumunii, meczet, bulwary nad Dunajem), w pobliżu Czerwen (ruiny miasta z XIV w.), Iwanowo (zespół cerkwi z XII i XIV w. wykutych w skałach i jaskiniach), Tutrakan (turecka twierdza), Silistra (rzymskie: grobowiec z IV w. i ruiny twierdzy w korycie Dunaju; w pobliżu rezerwat pelikanów Srebyrna). Z miejscowości położonych na południe od Dunaju najczęściej są odwiedzane: Plewen (Park Skobelewa — miejsce walk rosyjsko-tureckich w 1877 r., mauzoleum poświęcone żołnierzom rosyjskim, resztki tureckiej twierdzy, formy krasowe w parku Kajłyka), Razgrad (mury rzymskie z II - IV w., wieża zegarowa z XII w., wielki meczet Ibrahima-paszy z 1614 r.) oraz Tołbuchin (silne wpływy tureckie). Większość odwiedzających ten region stanowią turyści tranzytowi.

Region Staropłaniński
Region ten pokrywa się z zasięgiem przedgórza i głównego masywu Starej Płaniny. Szczególnie atrakcyjne są tu: przełomy rzeczne (zwłaszcza Iskyru, Witu, Osymu i Jantry), widokowe trasy drogowe (przez przełęcze: Petrochańską, Złaticką, Trojańską, Szipka, Kotleńską) i kolejowe (z Wielkiego Tyrnowa do Starej Zagory i z Razdelnej do Karnobatu) oraz bogactwo form krasowych, zabytków i folkloru.
Głównym ośrodkiem turystycznym regionu jest Wielkie Tyrnowo, położone na wzgórzach w zakolach rzeki Jantry. Dużą atrakcją są pozostałości dawnych budowli na wzgórzu Carewec (ruiny stolicy Bułgarii z XII-XIV w. — twierdza, pałace carskie oraz Skała Straceń); Trapezica (ruiny 17 cerkwi i dworów szlacheckich). W pobliżu miasta znajdują się: monastyr Przeobrażenski (XVI w.), wieś-muzeum Arbanasi (2 klasztory, domy z XVI - XVII w.), ruiny rzymskiego miasta (z I w., we wsi Nikjup).

Turystów przyciągają również: Gabrowo (zabytkowe stare miasto, słynne Muzeum Satyry oraz Międzynarodowy Festiwal Humoru i Satyry), Przełęcz Szipka (cerkiew i pomnik na szczycie Stoletowa upamiętniające walki turecko-rosyjskie z 1878 r.), na zachodzie — Bełogradczik (oryginalne formy skalne wykształcone w czerwonych piaskowcach, turecka twierdza Kaleto, w pobliżu jaskinia Magura z rysunkami z epoki kamiennej) i Wraca (mury miasta z XV w., w pobliżu najładniejsza jaskinia w Bułgarii — Ledenika, i kanion Wratcata). Znane z cennych zabytków są też: Szumen (turecka twierdza, meczet Tombuł z XVII w.), dwie pierwsze stolice Bułgarii: Pliska (ruiny zamków i bazyliki z IX w.) i Presław (mury obronne i Złota Cerkiew z X w.), Madara (skalna płaskorzeźba jeźdźca z IX w.), Michajłowgrad (ruiny rzymskie).

Atrakcjami Starej Płaniny są też zabytkowe śródgórskie miasta z zabudową z XVII-XIX w., będące zarazem ośrodkami żywego folkloru: Drianowo (w pobliżu monastyr Drianowski i jaskinia Baczo Kiro), Etarat koło Gabrowa (żywy skansen), Triawna, Elena, Trojan (centrum ceramiki, w pobliżu bogaty monastyr Trojański), Etropole (monastyr Świętej Trójcy, uzdrowisko), Tetewen (ludowe meble, uzdrowisko), Łowecz (drewniany kryty most-bazar nad Osymem, jaskinia Dewetaszka), Berkowica, Tyrgowiszte (oryginalne domy z galeriami), Omurtag (także górskie wczasowisko) i Koteł (produkcja kilimów, w pobliżu Wąwóz Kotelski). Interesujące jaskinie występują w rejonie Jabłanicy: Syjewa Dupka (zagospodarowana), Bezdynnijat Pczelin (najgłębsza w Bułgarii), Gradeżnicka i Morowica. W pobliżu zabytkowy monastyr Głożeński z XVI w. Najbardziej znanym uzdrowiskiem regionu jest Wyrszec (Bałkan Zachodni).

Region Tracki
Region ten obejmuje Nizinę Górnotracką, Sredną Gorę oraz Kotliny Subbałkańskie (oprócz Kotliny Sofijskiej). Charakteryzuje go głównie zróżnicowanie zabytków i bogactwo źródeł mineralnych. Najważniejszym turystycznym ośrodkiem regionu jest Płowdiw, osada z czasów tureckich, a aktualnie drugie, po Sofii, miasto Bułgarii. Jego turystyczną rangę określają: położenie przy głównej trasie z Europy do Azji i związana z tym obsługa dużego ruchu tranzytowego, coroczne jesienne międzynarodowe targi oraz zabytkowa stara część miasta. Głównymi zabytkami tej części miasta są: rzymskie ruiny (mury i stadion), XVII-XIX-wieczna architektura, cerkwie: Św. Konstantego, Św. Heleny (ikony), Św. Bogurodzicy, Św. Mariny (znany ikonostas), meczety: Dżumaja i Imaret z XV w., tureckie łaźnie Czifte z XVI w. Atrakcją Płowdiw są też muzea: archeologiczne, etnograficzne, przyrodnicze, Lamartine'a oraz rozległe parki na wzgórzach.

Często odwiedzana przez turystów zagranicznych jest tzw. Dolina Róż (kotliny: Kazanłycka i Karłowska), słynna z największych w świecie ogrodów różanych i lawendowych, międzynarodowego festiwalu folklorystycznego Święto Róż (w maju), zabytkowych miast: Kazanłyku (grobowiec tracki z IV- III w. p.n.e., Kałoferu, Karłowa (centrum destylacji olejku różanego), Sopotu, Klisury (wszędzie architektura z XVII-XVIII w.) i uzdrowisk: Karłowska Bania i Paweł Bania. Najlepiej zachowane architektoniczne zespoły miejskie z okresu bułgarskiego odrodzenia (XVII-XIXw., kamienno-drewniane, rzeźbione lub malowane domy) występują w Kotlinie Złatickiej, w: Kopriwszticy, Pirdopie i Złaticy. W Srednej Górze powstały znane uzdrowiska: Panagiuriszte, Hisaria (z czasów rzymskich, zabytkowe bizantyńskie mury z bramami, 7 tureckich łaźni), Stara Zagora (meczety z XVIII w.). W pobliżu Rodopów zasługują na uwagę: Pazardżik (cerkiew Św. Bogurodzicy, meczet, synagoga), Asenowgrad (twierdza cara Asena z XIII w., 200-letnie domy, 3 bogato zdobione cerkwie z XIX w., w pobliżu bizantyński monastyr Bączkowski z XI w.) oraz miasto przy tureckiej granicy Swilengrad (grecki grobowiec, bizantyńska warownia, kamienny most z XV w.).


Region Sofijski, Sofia, zabytki Sofii
Region ten jest drugim, po wybrzeżu, najczęściej odwiedzanym przez obcokrajowców regionem turystycznym Bułgarii (10% udzielonych noclegów). Jego centrum jest Sofia, ze względu na funkcje stołeczne i walory historyczne, a także obsługę dużego ruchu turystycznego do i z Grecji, Azji oraz w inne regiony Bułgarii. Turystów przyciągają do Sofii zabytki:  pozostałości rzymskiej ulicy, murów obronnych dawnej Serdicy z III - IV w., bizantyńskie cerkwie: Św. Jerzego z IV w. (najstarsza w Bułgarii), bazylika Św. Zofii z VI w. oraz 3 małe z XIV-XV w. (z cennymi ikonami i freskami), meczety: Bujuk z XV w. (obecnie Muzeum Archeologiczne) i Bani paszy z XVI w., tureckie łaźnie z XVI w., monumentalna cerkiew Aleksandra Newskiego z 1904-12 r. (pomnik wdzięczności dla Rosji za wyzwolenie Bułgarii z niewoli tureckiej, w środku bogate Muzeum Ikon), Pomnik Wyzwolicieli, cerkiew rosyjska (dar Rosji) oraz klasycystyczne budowle (teatr Wazowa, uniwersytet, dawny pałac carski — obecnie Muzeum Etnograficzne). Pobliski masyw Wi-toszy (park narodowy) jest głównym terenem wypoczynku sofijczyków — zagospodarowane szlaki, punkty widokowe na miasto i Riłę, ośrodki narciarskie Aleko i Wetrowała, ośrodki wypoczynkowe, zabytkowe: cerkiew Bojańska z XIII w. i monastyr Dragalewski z XIV w. W górach Lulin, na zachód od Sofii, atrakcyjne są uzdrowiska: Bankia, Górna Bania i Panczarewo, oraz sztuczne jeziora: Iskyrskie, Panczarewskie i Pasarelskie. Dodatkowym atutem regionu jest możliwość odbywania krótkich wycieczek w góry Stara Płanina, Riła i dolinę Strumy.

Region Macedoński
Region ten obejmuje południowo-zachodnią (macedońską) Bułgarię, z górskim zespołem osogowsko-belasickim, doliną Strumy oraz masywami Riły i Pirinu. Odznacza się dużym zróżnicowaniem rzeźby terenu i klimatu, obfitością źródeł mineralnych, cennymi zespołami architektonicznymi i żywym folklorem.
Najbardziej znaną atrakcją regionu jest monastyr Rilski, najwybitniejsze dzieło architektury sakralnej w Bułgarii, z założeniami z X w., w obecnej formie z XIX w. Monastyr Rilski odwiedza corocznie ponad milion turystów. Bardzo popularnymi wczasowiskami, a zarazem uzdrowiskami i ośrodkami narciarskimi po północnej stronie Riły są: Szaparewa Bania (najgorętsze źródło w Europie o temp. 102°C), Gowedarce (centrum alpinizmu), Samokow (zabytkowe: cerkiew i turecka studnia w centrum) i Borowec (największy ośrodek turystyki zimowej w Bułgarii, punkt wyjściowy na Musałę). Po południowej stronie Riły głównymi ośrodkami turystyki i narciarstwa są: Jundoła (uzdrowisko) i Jakoruda. Bardzo atrakcyjne (oryginalne obronne  i  ozdobne domy,  cerkwie, stroje ludowe), choć trudniej dostępne z racji śródgórskiego położenia w północnym Pirinie są: Razłog, Bańsko i Dobryniszte (także uzdrowisko).

Największą renomę mają uzdrowiska w dolinie Strumy: Kiustendił (40 cieplic, ruiny z czasów rzymskich, centrum sadownicze, w pobliżu monastyr Zemenski z XIII w.), Błagojewgrad (cieplice, atrakcyjne tereny łowieckie w dolinie Bistricy), Sandanski (najcieplejsza kotlina Bułgarii, gorące źródła, wczesnobfzantyńska bazylika z VI w., plantacje cytrusów, bliskość Pirynu). Atrakcjami tej części regionu są także: Melnik, jedno z najpiękniejszych starych miast Bułgarii (ciekawe formy skalne w pobliżu miasta, jaskinie, stare domy z XV-XVII w., centrum winiarskie, w pobliżu monastyr Rożenski z XIV w.), oraz 30-kilometrowy przełom Strumy koło Kresnej.

Region Rodopski
Potencjalne walory turystyczne Rodopów — tereny narciarskie, obfitość źródeł mineralnych, kompleksy leśne, tereny łowieckie i dzikość górskiego krajobrazu — nie są w pełni wykorzystywane ze względu na słabą jeszcze dostępność komunikacyjną regionu i niski stopień zagospodarowania turystycznego. Główne ośrodki turystyczne regionu zgrupowane są w przełomowej dolinie Czepełarskiej Rzeki: Nareczeńskie Bani (uzdrowisko z wodami radioaktywnymi), Czepełare (wczasowisko, kamienne domy rodopskie, folklor), zespół Pamporowo-Malina (największe wysokogórskie uzdrowisko Bułgarii i duży ośrodek narciarski, jesienią festyny folklorystyczne, w pobliżu Skały Orfeusza). W środkowej części Rodopów zasługują też na uwagę: pasmo Czernaticy z rozwiniętymi formami krasowymi (np. Czudnite Mostowe) oraz miasto Smolan (ruiny średniowiecznej twierdzy, 2 —3-piętrowe domy z XIV w., ośrodek ludowego tkactwa, centrum administracyjne Rodopów).

Na zachodzie regionu najbardziej znany jest zespół górskich miejscowości uzdrowiskowo-wypoczynkowych: Pesztera, Batak (nad jeziorem), Radikowo i Welingrad (75 ciepłych źródeł, wywierzyska krasowe). W Rodopach Wschodnich atrakcyjne, choć rzadko odwiedzane, są: Kyrdżali (tureckie miasto z XV w., meczety, zapory i zbiorniki wodne, w pobliżu osobliwe formy skalne Grzyby Kyrdżali), przełom Ardy (między Rudozemem a Ardino), Rudozem i Madan (w obu miastach ruiny rzymskie). Na odkrycie przez turystów czekają odosobnione, śródgórskie miasteczka, jak Dospat lub Dewin, pielęgnujące tradycyjny folklor z wpływami orientalnymi (Turcy).

Bułgaria - położenie w Europie, klimat, ukształtowanie powierchni
Bułgaria leży we wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego nad Morzem Czarnym. Jest w przeważającej części krajem wyżynno-górskim. Ponad 2/3 terytorium kraju położone jest na wysokości powyżej 300 m, ok. 1/3 powyżej 500 m i aż 1/8 obszaru stanowią góry powyżej 1000 m n.p.m.
Podział na rejony fizjograficzne
Kraj dzieli się na 4 rejony fizjograficzne: Równinę Naddunajską, góry Bałkan (Stara Płanina), pas średnich gór i kotlin w części środkowej oraz pas starych gór należących do masywów: rodopskiego i serbsko-macedońskiego.

Równina Naddunajska, zamknięta od północy doliną Dunaju, wznosi się lekko ku wschodowi przechodząc w wyżyny (płaskowyże): Ludogorską i Dobrudżańską, obie o wysokości 500-600 m n.p.m. Ta ostatnia opada do Morza Czarnego wysokimi klifami (między Bałczikiem a Szabłą). Równinę Naddunajska, zbudowaną z wapieni pokrytych warstwą lessu, rozcinają, zwłaszcza w części zachodniej, głębokie doliny rzek spływających ze Starej Płaniny ku Dunajowi: Ogosty, Iskyru, Witu i Jantry. W strefach odsłoniętych skał wapiennych rozwinęły się zjawiska krasowe, przede wszystkim w rejonach Plewenu oraz Ludogorija (Razgrad, Tyrgowiszte).
Od południa Równinie Naddunajskiej towarzyszy Przedgórze Staropłanińskie, stanowiące łagodną strefę przejściową do głównego łańcucha Starej Płaniny (Bałkanu), uformowanego w orogenezie alpejskiej. Stara Płanina ciągnie się od granicy z Jugosławią do Morza Czarnego na długości ponad 550 km, a w jej obrębie można wyróżnić: Bałkan Zachodni, Bałkan Środkowy i Bałkan Wschodni.

Bałkan Zachodni zbudowany jest głównie z piaskowców i wapieni (Midżur 2168 m n.p.m.). Jego krajobraz uatrakcyjniają przełomowe doliny Łomu, Ogosty, a zwłaszcza Iskyru, który jest jedyną rzeką przecinającą w poprzek Starą Płaninę przełomem długości 67 km. Występują tu zjawiska krasowe (jaskinia Ledenika k. Wracy), erozyjne formy skalne (np. k. Bełogradczika) oraz źródła mineralne (Wyrszec).

Między przełęczami Złaticką na zachodzie a Wratnicką na wschodzie rozciąga się najwyższa część Starej Płaniny, czyli Bałkan Środkowy (Botew 2376 m n.p.m.), zbudowany w przewadze ze skał krystalicznych i wapiennych. W wapieniach powstało wiele jaskiń i  przełomowe odcinki dolin:  Witu,  Osymu, Jantry i ich dopływów. Ze względu na wysokość i słabe rozczłonkowanie, Bałkan Środkowy stanowi barierę klimatyczną i komunikacyjną między północną a środkową Bułgarią.

Od Przełęczy Wratnickiej ku wschodowi ciągnie się Bałkan Wschodni, opadający koło przylądka Emine 100-metrowym urwiskiem do Morza Czarnego. Jest to najniższa część masywu głównego (najwyższy szczyt, 1181 m n.p.m., w pobliżu Sliwenu), zbudowana głównie ze skał fliszowych, w której również występują zjawiska krasowe, ale na mniejszą skalę niż w pozostałych częściach Starej Płaniny.

Od strony południowej Stara Płanina opada stromym progiem, o wysokości względnej dochodzącej do 2000 m w rejonie Bałkanu Środkowego, do rozległego, tektonicznego obniżenia pomiędzy strefą młodych i starych gór, tzw. pasa przejściowego. W jego obrębie można wyróżnić 3 podłużne ciągi: kotlin północnych lub subbałkańskich, średnio wysokich gór (z pasmem Średniej Góry) i kotlin południowych.
Kotliny Subbałkańskie tworzą wąską tektoniczną bruzdę między Starą Płaniną a Sredną Górą. Od zachodu są to kotliny: Sofijska (śr. wys. 550 m n.p.m.), Złaticka (700 m), Karłowska (400 m) i Kazanłycka (530 m). Ten ciąg kotlin północnych zamyka na wschodzie Nizina Burgaska.

Trzonem orograficznym pasa przejściowego jest Sredna Góra, czyli Antybałkan, rozciągająca się od doliny Iskyru na zachodzie po dolinę Tundży na wschodzie. Jest to silnie rozczłonkowane pasmo (Bogdan 1604 m n.p.m.), zbudowane z wapieni, fliszu i skał krystalicznych. Kontynuacją pasma Srednej Góry na zachodzie są grupy górskie otaczające Kotlinę Sofijska: Witosza i Lulin. Wysokości są tu podobne jak w Bałkanie Zachodnim, a najbardziej skrajne typy rzeźby występują między płaską Kotliną Sofijska a górującą nad nią masywną grupą Witoszy. Szczyt Witoszy, Czarny Wierch (2290 m n.p.m.), jest najwyższym wzniesieniem całego pasa przejściowego. Przedłużeniem Średniej Góry na wschodzie są niewysokie (do 454 m n.p.m:) góry Strandża położone przy granicy z Turcją. Zachodnia i środkowa część górskiego ciągu pasa przejściowego obfitują w źródła mineralne (Bankia, Hisaria, Stara Zagora).

Na ciąg kotlin południowych składa się kilka mniejszych i wysoko położonych kotlin w dorzeczu górnej Strumy (Pernicka, Radomirska) i Iskyru (Samokowska) oraz jedna wielka, płaska i nisko położona (100-200 m n.p.m.) nad środkową Maricą, znana jako Nizina Górnotracka (trójkąt: Pazardżik-Stara Zagora- Swilengrad-Pazardżik). Na wschodzie zamykają ją niskie góry Sakar (856 m n.p.m.), oddzielone doliną Tundży od Strandży. Niziną Górnotracka wiedzie, prowadzący również przez Kotlinę Sofijska, główny lądowy szlak komunikacyjny z Europy do Azji.

Południową Bułgarię zajmują hercyńskie, częściowo odmłodzone w okresie alpejskim, wielkie bloki górskie należące do dwóch górskich systemów bałkańskich: serbsko-macedońskiego i rodopskiego. Na granicy z Jugosławią występuje masyw serbsko-macedoński obejmujący pasma: Osogowskiej Płaniny (Rujen 2251 m n.p.m.), Wlahiny, Maleszewskiej Płaniny, Ograżdenu i Belasicy. Te góry o dość łagodnych formach zbudowane są z łupków krystalicznych, wapieni i skał wylewnych. Pasmom tym towarzyszą po stronie wschodniej: dolina rzeki Strumy i ciąg kotlin o założeniach tektonicznych — Kiustendiłska, Stanke-Dymitrowska, Błagojewgradzka i Petricka, oddzielające system serbsko-macedoński od rodopskiego. Kotliny te są znane z mineralnych cieplic. Pomiędzy dolinami Strumy i Mesty położone są najwyższe grupy systemu rodopskiego: Riła i Pirin. Cechuje je rzeźba glacjalna, występowanie ponad 300 jezior, ostre szczyty i głębokie doliny. Kulminacja Riły — Musała, wznosi się do 2925 m n.p.m. i jest najwyższym szczytem Półwyspu Bałkańskiego. Nieco niższy jest Pirin — szczyt Wichren (park narodowy) osiąga wysokość 2915 m n.p.m. W otoczeniu obu masywów występują liczne źródła mineralne (Szaparewa Bania, Kostenec, Welingrad).

Na wschód od Riły i Pirinu rozciągają się Rodopy Zachodnie (Golam Perelik 2191 m n.p.m.). Tworzą one szerokie pasmo o łagodnych grzbietach, porozdzielane na mniejsze grupy głębokimi dolinami. W partiach wapiennych występują zjawiska krasowe.
Rodopy Wschodnie są starym masywem krystalicznym o charakterze falistej wyżyny z wysokościami do 1000 m n.p.m. Krajobraz jej urozmaicają przełomy rzek: Ardy, Warbicy i Krumowicy, oraz formacje skalne wypreparowane w tufach (rejon środkowej Ardy).
Bułgaria ma 378 km wybrzeża Morza Czarnego. Na znacznej długości występują klify, które ciągną się wzdłuż Wyżyny Dobrudżańskiej, Starej Płaniny i Strandży. Skaliste partie wybrzeża są nie tylko atrakcyjne widokowo (przylądki: Kaliakra i Emine), ale ze względu na to, że towarzyszy im z reguły morze o większej głębokości są tam również sprzyjające warunki do podwodnych nurkowań i polowań. Płaskie akumulacyjne fragmenty wybrzeża stanowią tylko 27% jego długości. Na nich też występują większe kompleksy plażowe, zwłaszcza w rejonie Zatoki Burgaskiej. Najlepiej rozwinięte jest wybrzeże strandżańskie. Występują tu nieliczne skaliste wysepki: największe w okolicy Sozopola.


Klimat
Na klimat Bułgarii silny wpływ wywiera ukształtowanie terenu. Bariery górskie dzielą kraj na trzy główne regiony klimatyczne: północny, z umiarkowanym klimatem kontynentalnym, obejmujący Równinę Naddunajską, większość Starej Płaniny i zachodnią część orograficznego pasa przejściowego; środkowy, z przejściowym klimatem umiarkowanym, na obszarze fizjograficznego pasa przejściowego; południowy, z przejściowym klimatem śródziemnomorskim, obejmujący niższe partie starych gór. Na ten układ nakładają się wpływy Morza Czarnego na wschodzie i wysokich gór we wnętrzu kraju, przez co wydzielić można dwa dalsze regiony: klimatu czarnomorskiego i klimatu górskiego, na terenach powyżej 1000 m n.p.m.

Najwyższe temperatury występują w regionach: wpływów śródziemnomorskich, czarnomorskim oraz przejściowego klimatu umiarkowanego — średnie temperatury lipca wynoszą od 23°C (Warna) do 28°C (Petricz), zaś stycznia od —1°C (Pazardżik) do 4°C (Sandanski). Na północy średnie temperatury lipca i stycznia są ok. 2°C niższe w porównaniu z centrum kraju. W górach, zależnie od wysokości nad poziomem morza, temperatury kształtują się w lipcu na poziomie 13-18CC, podczas gdy w styczniu wynoszą średnio od -5°C do -10°C. Lato (temperatury dzienne powyżej 15°C) trwa od 5 miesięcy na północy do 6 na południu, zaś zima (temp. dzienne poniżej 5°C) od 4 miesięcy na północy do 2,5 miesiąca na południu kraju. Latem występują typowe dla krajów południowej Europy okresy suszy, trwające do 3 miesięcy (na północy do 2 miesięcy), kiedy upały mogą dojść do 40-42°C. Tak ekstremalne temperatury są rzadkością na wybrzeżu, na co wpływa bliskość morza.

Opady
Średnia roczna suma opadów wynosi ok. 650-700 mm na południu (maksimum zimą), maleje w centrum kraju do 500-550 mm i wzrasta na północy do ok. 600-650 mm
(maksimum letnie). Niskie opady, z maksimum zimowym, są notowane w rejonie nadmorskim: w Dobrudży ok. 400-450 mm, w Strandży średnio 600 mm, dzięki czemu na wybrzeżu panuje długie, suche, słoneczne lato sprzyjające turystyce pobytowej. Opady w górach w dużej części są w postaci śniegu, który na północnych stokach Witoszy, Riły, Pirinu i Rodopów utrzymuje się średnio 4 miesiące, stwarzając dobre warunki do uprawiania narciarstwa. Wysokie temperatury powietrza i długi okres nasłonecznienia powodują, że wysokie są też temperatury wód Morza Czarnego. Sezon kąpielowy (temp. wody powyżej 18°C) trwa na całym wybrzeżu od początku czerwca do połowy października6. Klimat Bułgarii jest więc korzystny dla turystyki, z tym że latem wysokie temperatury w centrum kraju są bardziej uciążliwe niż na wybrzeżu. Zimą stosunkowo najbardziej ustalona pogoda panuje w wysokich górach.

Fauna i flora
Około 1/3 powierzchni Bułgarii zajmują lasy, których największe kompleksy, głównie dębowo-bukowe, zachowały się na północnych stokach wyższych gór. Są one ostojami zwierzyny i stanowią atrakcyjne tereny łowieckie. Naturalna roślinność niżej położonych obszarów została prawie całkowicie przekształcona przez człowieka. Jedynie na południu kraju pozostały bardziej właściwe dla klimatu śródziemnomorskiego formacje krzewiaste.
Tereny dzisiejszej Bułgarii były zasiedlone przez koczowniczo-pasterskie plemiona Traków, Scytów i Daków prawdopodobnie już od II tysiąclecia p.n.e. W VII w. p.n.e. penetrację wybrzeża rozpoczęli Grecy z Azji Mniejszej (z Miletu), którzy założyli szereg kolonii: Apollonię (Sozopol), Mesembrię (Nesebyr), Heliopolis (Obzor), Odessos (Warna), Diony-sopolis (Bałczik), a od V-IV w. p.n.e. kolonizowali też wnętrze kraju. Plemiona trackie uległy silnej hellenizacji, a dowodem tego są znaleziska z grobowców trackich w Kazanłyku (IV-III w. p.n.e.), Pomoriu (IV-II w. p.n.e.) i Panagiuriszte (IV w. p.n.e.). W IV w. p.n.e. większość Tracji weszła w skład państwa macedońskiego (okres hellenistyczny). W tym czasie powstały miasta Filipopolis (Płowdiw) i Serdica (Sofia).

Historia
W II i I w. p.n.e. Bułgarię zajęli Rzymianie tworząc dwie prowincje: Mezję na północ od Starej Płaniny i Trację. Powstało wówczas szereg warownych miast nad Dunajem: Bononia (Widin), Augusta (Oriachowo), Novae (Swisztow), Durostorum (Silistra), i na Równinie Naddunajskiej: Abritus (Razgrad), Nico-polis ad Istrium (k. Wielkiego Tyrnowa), a rozbudowie uległy: Serdica, Trimoncjum (rzymska nazwa Płowdiwu), Augusta (Hisaria), Augusta Traiana (Stara Zagora), Odessos. Po podziale imperium rzymskiego (395 r. n.e.) Bułgaria weszła w skład cesarstwa bizantyńskiego. Zabytki z początkowego okresu bizantyńskiego zachowały się w Sofii, Sandanskim i na wybrzeżu. W VI i VII w. osiedlili się tu Słowianie.

Z końcem VII w. pojawił się na tych ziemiach koczowniczy lud turecki Protobułgarów (nazwanych tak dla odróżnienia od późniejszych Bułgarów), których przywódca chan Asparuch założył pierwsze państwo bułgarskie ze stolicą w Plisce. Protobułgarzy ulegli z czasem slawizacji przejmując język i kulturę słowiańską.

Wiek IX przyniósł dwa ważne wydarzenia: chrystianizację (863 r.) i upowszechnienie języka bułgarskiego przez bizantyńskich misjonarzy (późniejszych świętych) Cyryla i Metodego oraz powstanie drugiego państwa bułgarskiego (893 r.) ze stolicą w Presławiu. Ponowna utrata niepodległości na rzecz Bizancjum, tym razem na trzy wieki, rozszerzyła jego wpływy polityczne i kulturowe (klasztory i cerkwie na wybrzeżu, k. Wielkiego Tyrnowa, w Rodopach, pod Witoszą).

W 1188 r. car Asen utworzył trzecie państwo bułgarskie ze stolicą w Wielkim Tyrnowie (wzgórze Carewec), które upadło w 1396 r. pod najazdem osmańskich Turków. Okres twardej okupacji trwał prawie 5 wieków i wprowadził do krajobrazu Bułgarii elementy sztuki i kultury islamu: meczety, twierdze, łaźnie, mosty — spotykane do dziś w całym kraju. Ostojami języka i kultury bułgarskiej były prawosławne monastyry (zwłaszcza Ril-ski), które cieszyły się względnymi przywilejami władz tureckich.
Po klęsce Turków pod Wiedniem (1683 r.) wystąpiły oznaki rozkładu tureckiego ustroju feudalno-wojskowego, ożywienie gospodarcze i kulturalne, a w konsekwencji wzrost nadziei Bułgarów na wyzwolenie, zwłaszcza w XVII w., kiedy do walk z Turcją przystąpiła Rosja8. Kampanię rosyjską powstrzymał jednak najazd Napoleona na Rosję, a później antyrosyjska polityka Wielkiej Brytanii i Francji. Okres Wiosny Ludów zapoczątkował konsolidację bułgarskiego ruchu patriotycznego. W 1869 r. powstał Centralny Komitet Rewolucyjny z Wasylem Lewskim na czele. Kolejny przywódca Komitetu — Christo Botew — zainicjował powstanie w 1876 r., które Turcy krwawo stłumili. W odpowiedzi Rosja wypowiedziała wojnę Turcji i po zwycięskich walkach pod Plewen (1877 r.) i na przełęczy Szipka (1878 r.) proklamowano w 1878 r. niepodległe Księstwo Bułgarskie ze stolicą w Sofii. Nie obejmowało ono Niziny Górnotrackiej z Płowdiwem, która jako tzw. Rumelia Wschodnia pozostała przy Turcji. Rumelię włączono do Bułgarii w 1885 r. Wiele miejsc i obiektów związanych z okresem wojny rosyjsko-tureckiej (Plewen, przełęcz Szipka, Sofia) jest obecnie atrakcjami turystycznymi Bułgarii.

Z początkiem XX w., w toku wojen bałkańskich Bułgaria poszerzyła swe terytorium kosztem Turcji, którego część utraciła jednak w wyniku I wojny światowej, kiedy to stanęła po stronie Niemiec. W czasie II wojny światowej od 1941 r. Bułgaria walczyła po stronie państw osi, od 1944 r. po zwycięstwie powstania antyfaszystowskiego po stronie ZSRR. W 1946 r. proklamowano Bułgarską Republikę Ludową. W 1990 r. w wyniku przekształceń ustrojowych zmieniono nazwę na Republika Bułgarii.