Przewodnik: Zabytki i historia Chorwacji

Znalezisko na północ od Zagrzebia, w miejscowości Kapina dało dowody na to, że osadnictwo prehistoryczne na ziemiach Chorwacji istnieje od epoki paleolitu. W Kapinie znaleziono kości neandertalczyka oraz narzędzia kamienne.

Plemiona iliryjskie były tymi, które upodobały sobie w starożytności obszar dzisiejszej północnej Chorwacji . Wybrzeże Morza Adriatyckiego było od VII wieku p.n.e. zdominowane przez kolonie greckie. Z tego okresu zachowały się m.in. w w Ośanići koło Dubrownika ruiny budowli obronnych, które wzorowane były na mykeńskich twierdzach. Podobne zabytki znajdziemy w Splicie, Trogirze oraz wyspach: Korcula, Vis, Hvar.

Rzymianie opanowali Dalmację i Panonię w I w. p.n.e. W mieście Pula zachowane są wzniesione przez Rzymian budowle (amfiteatr i świątynia cesarza Augusta z I w. p.n.e.). W Rijece zobaczymy łuk triumfalny cesarzy z I w., w Splicie pałac pałac Dioklecjana z III w. W okolicy Splitu, w miejscowości Solina ostały się do dziś ruiny miasta.

Słowianie pojawili się na ziemiach Chorwacji w na przełomie VI i VII w. W Dalmacji i Panonii utworzyły się niezależne związki plemienne. Frankowie w roku 803 r. przejęli nad tymi związkami zwierzchnictwo. Wtedy też miał miejsce chrzest Chorwacji. W IX w. przeszła pod panowanie Bizancjum. Bizantyjska kultura, która przenikała już od kilku wieków na tereny Chorwacji, wpłynęła na średniowieczną sztukę chorwacką. Zabytkiem najbardziej znanym z tego okresu jest bazylika Św. Eufrazjana z VI wieku (w miejscowości Porec).

W X i XI w. Chorwacja stała się niezależnym królestwem. Od roku 1102 do 1918 z kilkoma przerwami była zjednoczona z Węgrami unią personalną. W roku 1409 Dalmacja została opanowana przez Wenecję. Sławonia i pograniczne ziemie chorwackie zostały zdobyte przez Turków w 1527 roku, które jednak w krótkim czasie dostały się pod zwierzchnictwo Habsburgów.

Najwięcej budynków architektury romańskiej postawiono na Wybrzeżu Dalmatyńskim (rotunda Św. Donata w Zadarze - IX wiek). W czasie od XII do XIII wieku wybudowano katedry w Zadarze, Trogirze i Dubrowniku. Na wybrzeżu jest najwięcej zachowanych zabytków gotyckich, z których na uwagę zasługuje katedra w Szyberniku z XV wieku, która jest największym dziełem południowosłowiańskiego gotyku.

Rezydencje w Dubrowniku, Splicie i Trogirze są przykładem architektury renesansowej. Wewnątrz Chorwacji najczęściej spotykanymi są barokowe budowle, np. kościoły w Zagrzebiu czy miejscowości Varaźdin.

W latach 1809-1813 powstały Prowincjie Iliryjskie (okres napoleoński).

Na początku XIX wieku pojawił się na terenie Chorwacji iliryzm - ruch kulturalny i społeczno-polityczny. Doktryną iliryzmu było narodowe odrodzenie Słowian południowych oraz utworzenie Ilirii, niepodległego kraju. Chorwacja uzyskała od Węgier autonomię w roku 1868.

Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców (Królestwo SHS) powstało po upadku Austro-Węgier w 1918 r. Chorwacja wtedy utworzyła związek z Serbią i pozostałymi narodami jugosłowiańskimi. przystąpiła do Chorwacja przystąpiła w 1918 r. do związku z Serbią i pozostałymi narodami jugosłowiańskimi. Po zamachu stanu z 1929 roku Królestwo SHS przyjęło nazwę Królestwo Jugosławii.

W 1941 roku część terytorium Chorwacji dostała się pod okupację Niemiec, Włoch i Węgier. Niezależne Państwo Chorwackie o ustroju faszystowskim powstało 10.IV.1941 z pozostałego obszaru Chorwacji. Rządy w Niezależnym Państwie Chorwackim przejęli kolaboracjoniści (ustasze). Walki przeciw okupantowi rozpoczęły się w lipcu 1941 r. Narodowowyzwoleńcze wojska jugosłowiańskie wyzwoliły Chorwację w maju 1945 roku. Chorwacja weszła w skład Jugosławii jako republika związkowa w listopadzie 1945 r.