Czechy

Obszar 78,9 tys. km2; 7 województw, 1 miasto wydzielone; 10,4 min ludności (1990 r.); 131 osób na 1 km2; stolica Praga (1206 tys. mieszk.); 82% ludności miejskiej; większe miasta (tys.): Brno (388), Ostrawa (330), Pilzno (175), Ołomuniec (106); Czesi 98%, Niemcy 0,6%, Polacy 0,6%; język czeski; katolicy 60%, protestanci 22%; użytki rolne 55% (w tym łąki i pastwiska 13%), lasy 39%;y struktura zatrudnienia: przemysł 38%, rolnictwo i leśnictwo 9%, handel i usługi 28%; na 100 km2: 11,5 km linii kolejowych, 61 km dróg ulepszonych; 220 samochodów osobowych na 1000 mieszkańców; korona czeska = 100 halerzy.

Atrakcje turystyczne
Atrakcyjność turystyczna Czech przejawia się w zróżnicowaniu środowiska przyrodniczego oraz nagromadzeniu dóbr kultury, takich jak historyczne, zabytkowe miasta — 21 miast na prawach rezerwatów; charakterystyczne w krajobrazie zamki, oryginalna sztuka ludowa i bogaty folklor, sławne w Europie uzdrowiska z zachowaną tradycyjną zabudową.

Obrzeża Masywu Czeskiego
Szumawa jest silnie zalesionym, wyniosłym wałem górskim ze śladami rzeźby polodowcowej (jeziora cyrkowe). Dolina Górnej Wełtawy (obszar źródłowy Wełtawy — stoki Czarnej Góry 1172 m) dzieli go na dwa pasma, jedno graniczne z Austrią i Niemcami (Piechy 1378 m), drugie równoległe do niego, wewnętrzne (Boubin 1362 m). Rolę ośrodków turystycznych i stacji sportów zimowych pełnią często stare miasteczka górnicze. W części zachodniej: Żelezna Ruda, Śpićak (w pobliżu słynne Ćerne jezero i Ćertovo jezero)10. Osobliwością krajobrazową w połączeniu z możliwością uprawiania sportów wodnych jest jezioro zaporowe na Wełtawie (ok. 46 km2 pow., 44 km dł.) z ośrodkami Horni Piana, Cerna, Pośumavi, Lipno n. Wełtawą (zapora). Na Przedgórzu (Sumavske pohófi) leżą zabytkowe miasta średniowieczne, równocześnie bazy wypadowe w góry: Klatovy, Susice, Strakonice, Vimperk, Prachatice i Cesky Krumlov — zaliczone do rezerwatów zabytkowej architektury miejskiej.

Las Czeski graniczy z Lasem Górnopalatyńskim w Bawarii. Jest niższy od Szumawy (Ćerchov 1042 m). W historii był obszarem przemarszu wrogich wojsk (m.in. niemieckie krucjaty przeciw husytom w XV w.), stąd częste tu twierdze i zamki obronne, m.in. Tachov, Primda. Jest to również kraina Chodów — ludności strzegącej granic (w zamian przywileje). Głównym ośrodkiem są Domażlice, miasto królewskie z XIII w., rezerwat zabytkowej architektury z zachowanym bogatym folklorem Chodów. W mieście odbywają się festiwale strojów ludowych. W górach znajdują się ośrodki turystyczno-sportowe: Klenći pod Cerchovem, Vyhledy, (rozległe panoramy — Dunaj, Alpy). Na Przedgórzu leżą miasta zabytkowe — rezerwaty: Horsóvsky Tyn i Piana.

Rudawy — graniczne z Saksonią, opadają stromo w kierunku południowo-wschodnim ku zapadliskowej dolnie Ohrzy (kotliny: Chebska, Sokołowska) i Kotlinie Mosteckiej. Trasa grzbietowa łączy centra turystyczne (m.in. Bozi Dar, Dubi Cinovec), hotele górskie (Klinovec, Pleśivec), schroniska. Góry zasobne są w wody mineralne. Znanym uzdrowiskiem jest Jachymów, miejscowość historyczna bogata w rudy srebra. W XVI w. znajdowała się tu mennica, od XIX w. rozwijało się górnictwo rudy uranowej (intensywne wydobycie 1954-64). Rozwój uzdrowiska przypada na koniec XIX w. (termalne wody radioaktywne). Mieści się tu m.in. sanatorium Radium Palac (1910-12) im. Marii Curie-Skłodowskiej. Cieplice (cieplice alkaliczne 42°C) są starym rozwiniętym już w XVIII w. uzdrowiskiem o znaczeniu europejskim z zabytkową zabudową uzdrowiskową (empire). Szczególnie bogate tradycje ma zespół uzdrowisk zachodnich Czech.

U ujścia rzeki Tepli do Ohrzy leżą Karlove Wary założone w XIV w. przez cesarza Karola IV (Teple lazne u Lokte). W 1521 r. tutejsze wody zostały opisane leczniczo. Do początków XX w. Karlove Wary były najsłynniejszym uzdrowiskiem monarchii austro-węgierskiej. Obecnie są również miejscem kongresów, festiwali (m.in. Międzynarodowy Festiwal Filmowy). Wśród licznych źródeł (cieplice alkaliczno-słone, 41 -72°C, 12 źródeł) znajduje się słynne Vridlo (Sprudel). W mieście, które odznacza się zróżnicowanym urzeźbieniem, zachował się stary charakter zabudowy. Największą kubaturę mają obiekty uzdrowiskowe z XIX w. (empire, styl historyczny, secesja). Mariańskie Łaźnie są korzystnie położone na południowym stoku gór Slavkovsky Les (38 źródeł: wody z solą glauberską), założone w 1805 r. mają zabudowę uzdrowiskową w większości z XIX w. (festiwale muzyczne, w tym Chopina). Franciszkowe Łaźnie leżą w Kotlinie Chebskiej. Główny ich rozwój przypada na koniec XVIII w. (24 źródła głównie szczawy alkaliczno-słone); szczycą się zabytkowym centrum uzdrowiskowym (empire).
Okolica pełna jest historycznych twierdz, zamków, pałaców, klasztorów. Miasta Cheb, Loket, Horni Slavkov, Kadań objęte są ochroną rezerwatową.

W dół od ujścia Ohrzy Łaba przełamuje się przez Średniogórze Czeskie (Ćeske stredohofi). Krajobraz urozmaicają formy wulkaniczne. Liczne są tu również zamki, twierdze, zabytkowe miasta, m.in. rezerwat miejski Litomierzyce (Litomerice). Jest to popularny region turystyczny i równocześnie centrum winiarstwa północnych Czech (Velke Żernoseky, tradycje z XIII w.).
Od Dećina zaczyna się przełom Łaby przez tzw. Czeską Szwajcarię (Decinske steny — rezerwat). Znajduje się tu wielkie skupisko różnego kształtu skał piaskowcowych: skalne zamki, bramy, kaniony, wodospady. Jest to masowo odwiedzany region turystyczny (możliwości wspinaczek); ośrodki: Hreńsko, Jetfichovice, Tisa i in.

Sudety, graniczne z Niemcami i Polską, są na ogół intensywnie zagospodarowane i wykorzystywane turystycznie. Poza walorami środowiska górskiego odznaczają się, podobnie jak inne części obrzeża Masywu Czeskiego, bogatym dziedzictwem kulturowym (zamki, pałace, oryginalna architektura ludowa, tradycje rzemiosła). Góry Izerskie (Smrk 1124 m, Jizera 1122 m) cechuje małe zróżnicowanie wysokości (na wys. 950 m n.p.m. główna wierzchowina), co stwarza dogodne warunki do uprawiania saneczkarstwa, wędrówek narciarskich. Popularne ośrodki turystyczne: Hejnice, Lazne Libverda (znane w XIV w.), Josefuv Dul, Bedfichov. U podnóża gór w dolinie Nysy Łużyckiej leży historyczne miasto Liberec i Jablonec nad Nysą — słynny z produkcji sztucznej biżuterii (tradycje z XIX w., 11 zakładów, doroczne wystawy).

Karkonosze są najwyższą grupą górską Sudetów i równocześnie całego Masywu Czeskiego (Śnieżka 1602 m na granicy z Polską, Vysoke Kolo 1506 m, Mały Śiśak 1440 m). Wykazują rzeźbę polodowcową. Podobnie jak w Polsce najwyższe części gór objęte są Karkonoskim Parkiem Narodowym. Stanowią główny w Czechach obszar sportów zimowych. Znajdują się tu bogato wyposażone ośrodki turystyczne, górskie hotele, schroniska, urządzenia do uprawiania narciarstwa, saneczkarstwa. Dużą popularnością w turystyce zagranicznej cieszą się miejscowości: Szpindlerowy Młyn (780 m) w dolinie górnej Laby, Pec pod Sneżkou (756 m), górski hotel Spindlerovka (1198 m), schronisko z 1784 r. Licznie odwiedzanym uzdrowiskiem są Jańskie Łaźnie (wody radioaktywne) znane w XVII w. W pobliżu południowych podnóży Karkonoszy (już w obrębie Kotliny Czeskiej) w okolicy Jićina znajduje się duże skupisko piaskowców przybierających formę „skalnego miasta" (Prachovske skały — rezerwat). Jest to znany obiekt turystyczny pod nazwą „Czeskiego Raju".

Góry Orlickie (Velka Destna 1115 m) cechuje łagodna rzeźba i duża lesistość. Stanowią dogodne tereny wędrówkowe. Znajdują się tu niewielkie ośrodki wypoczynkowe, jak Rokytnice v Orlickych Horach, Pastviny, Deśtne. U podnóża gór miasto-rezerwat — Nowe Miasto nad Metują.

Jesioniki (Pradziad 1492 m) leżą w zasięgu strefy rekreacyjnej Ostrawskiego Okręgu Przemysłowego. Popularnym ośrodkiem turystycznym i zarazem uzdrowiskiem (znanym od XVIII w.) jest Karlova Studanka, a także uzdrowiska: Jesenik (d. miasto górnicze — żelazo, złoto), Lipova. Odmienną formą zagospodarowania są śródgórskie centra turystyczno-sportowe, m.in. Ćervenohorske sedlo (1011 m).

Praga
Praga (Praha) leży w centrum Czech i od początków dziejów stanowi ich główny ośrodek narodowy. Zalążkiem miasta były dwa zamki na skalistych brzegach Wełtawy — Praga i Vyśehrad, prastare siedziby książąt i królów słowiańskich (X-XIV w. Przemyślidów). Trzecim ośrodkiem był rynek miasta Praga (Starego Miasta), w miejscu dawnej książęcej komory celnej. W 1257 r. król Przemysł Ottokar II założył odrębne miasto Małą Stranę, w 1321 r. na zachód od Zamku Praskiego powstało miasteczko Hradczany. W 1344 r. Praga zostaje siedzibą arcybiskup-stwa (biskupstwo w 973 r.). Okres najbujniej-szego rozwoju miasta przypada na czasy panowania cesarza Karola IV. Praga jako stolica Rzeszy Niemieckiej jest jednym z najznaczniejszych miast Europy. Otrzymuje uniwersytet (1348 r.), zostaje założone Nowe Miasto.

Wraz z utratą przez Czechy niepodległości w czasie wojny 30-letniej Praga zeszła do roli ośrodka administracyjnego podległej Austrii prowincji czeskiej. W 1784 r. zostają połączone historyczne części miasta w jedną całość. W drugiej połowie XIX w. pod wpływem rozwoju przemysłu i korzystnej koniunktury gospodarczej Czech następuje silna rozbudowa miasta. Od 1918 r. po uzyskaniu statusu stolicy nowo utworzonej Czechosłowacji Praga rozwija się jako centrum polityczne i administracyjne kraju.

Malowniczo położona na wzniesieniach (185-350 m n.p.m.) po obu stronach Wełtawy (12 mostów), ze względu na cenne i zaznaczające się silnie w krajobrazie miasta pamiątki tysiącletniej historii określana jest mianem „Złota Praga", „Miasto o stu wieżach". W architekturze szczególnie bogato reprezentowany jest gotyk (XIV w.) i barok (XVII, XVIII w.).

Na wysokim, lewym brzegu wznosi się Praski Gród — Hradczany (Prażsky hrad, na który składa się zespół budowli, mury, wieże, dziedzińce). W obrębie wzgórza zamkowego znajdują się: Zamek Królewski (obecnie siedziba prezydenta) zapoczątkowany w IX w., później romański z XII w., następnie przebudowany w gotyku XIV-XV w. (Karol IV, Władysław II), w obecnej postaci barokowy z XVIII w.; Katedra Św. Wita (rotunda z X w., później romańska bazylika z XI w.) wybitne dzieło gotyku z XIV w. (udział Piotra Parlera) rozbudowana w latach 1873-1929 (21 kaplic, w tym słynna kaplica Św. Wacława); romański kościół Św. Jerzego (dawny przyklasztorny benedyktynów) z X, XII w.; Złota Uliczka złożona z miniaturowych domków z XVI w. wbudowanych w załomy późnogotyckich murów zamkowych. Ponadto na Hradczanach mieszczą  się   pałace,   m.in.   renesansowe:
Belweder, Schwarzenbergów (XV w.), barokowe: Ćerninów (XVII w.), Śternbergów (XVII--XVIII w. — Galeria Narodowa), Pałac Arcybiskupi, barokowy Kościół Loreto (XVII, XVIII w. z kaplicą na wzór „Santa Casa" w Loreto we Włoszech), ogrody zamkowe (XVII, XVIII w.).

U stóp Hradczan — dawne miasto Mała Strana. Charakterystyczne są tu kręte wąskie uliczki, kościoły, pałace szlacheckie, kamieniczki mieszczańskie, ogrody. W rynku (Malos-transke nameśti) znajduje się kościół Św. Mikołaja (XVIII w.) wybitny przykład czeskiego baroku. Z innych: wczesnobarokowy kościół Panny Marii Zwycięskiej (XVII w.), pałac Wallensteina (XVII w.). Do starej zabudowy przylega rozległy kompleks parków (m.in. Ogród Vrtbowska z XVIII w.). W obrębie terenów zielonych wznosi się barokowy zespół klasztorny na Strahowie (w XII w. romański) ze słynną biblioteką (XVII, XVIII w. — obecnie Muzeum Piśmiennictwa Narodowego). Na wzgórzu Petfin góruje nad miastem wieża widokowa (zbud. w 1891 r. na wzór paryskiej wieży Eiffla).

Most Karola (gotycki z XIV w. na miejscu starego z XII w.) z barokowymi statuami (XVII, XVIII w.) łączy Małą Stranę z położonym po prawej stronie Wełtawy praskim Starym Miastem. Na Rynku Staromiejskim (Staro-mestke namesti), zachowała się gotycka wieża ratuszowa z zegarem kurantowym, tzw. „Orlojem" (sam ratusz z XIV, XV w. — spłonął w 1945 r.), a także średniowieczne kamieniczki, kościoły — gotycki Panny Marii „Przed Tynem" (XIV-XVI w.), barokowy Św. Mikołaja (tzw. Staromiejski z XVIII w.) rokokowy Pałac Kinskych (XVIII w.), pomnik Jana Husa (1915 r.). Zachowany został średniowieczny układ i charakter zabudowy ulic Starego Miasta. Do wybitnych zabytków należy „Karolinum" najstarszy gmach Uniwersytetu (XIV, XVIII w.), „Klementinum" potężny gmach dawnego kolegium jezuitów (XVII w., obecnie Biblioteka Narodowa), gotycka Kaplica Betlejemska (XIV w.) upamiętniona kazaniami Jana Husa, klasycystyczny budynek teatru J.K. Tyla (XVIII w.), twórcy hymnu narodowego. Osobliwością jest dawne miasto żydowskie (Josefov), liczne synagogi (najstarsza z XIII w., inne z XV, XVI, XVII w.), ratusz (XVI w.), cmentarz (XV w.).

W obrębie praskiego Nowego Miasta przy dawnym jego centrum — placu Karola (Karlovo namesti) mieści się gotycki Ratusz (XIV, XV, XVI w.), miejsce pierwszej manifestacji praskiej, która zapoczątkowała rewolucję hu-sycką (1419 r.).
Charakterystyczną dla starej Pragi atmosferę odległej przeszłości wzbogacają często tradycyjne piwiarnie, probiernie win, zaciszne kawiarenki.
Głównym ośrodkiem śródmiejskim współczesnej Pragi jest Plac Wacława (Vaclavske namesti) wraz z granicznym ze Starym Miastem ciągiem ulic Narodni-Na pfikope. Ta część miasta ma charakter wielkomiejski — reprezentacyjne sklepy, restauracje, kawiarnie, lokale rozrywkowe, hotele. Obok gmachów nowoczesnych wznoszą się okazałe budowle neorenesansowe Teatru Narodowego (Narodni Divadlo 1868-81 r.), Muzeum Narodowego (1885-90 r.).

Obszar historycznej Pragi zamyka od południa wzgórze Vyśehrad. Dawny zamek Przemyślidów nie został odbudowany po pożarze w XV w.; pozostałością jest rotunda z XI w. Na wzgórzu znajdują się umocnienia miejskie (XVII w.), neogotycki kościół (XIX w.), cmentarz zasłużonych.
Praga posiada bogate tradycje międzynarodowego centrum naukowego i kulturalnego; wyższe uczelnie (12), Czeską Akademię Nauk, instytuty naukowo-badawcze, muzea, galerie, operę, teatry (20, Teatr Tyla zał. w 1783 r.), Filharmonię Czeską (1886 r.). Jest miejscem różnych festiwali (w tym muzyczny „Praska Wiosna"), siedzibą 18 międzynarodowych organizacji zarejestrowanych w UIA (Union of International Associations).

Miasta Czech i Moraw — ośrodki regionalne
Pilzno (Pilzeń) leży w Kotlinie Czeskiej u zbiegu rzek tworzących Berounkę, dopływ Wełtawy. Jest głównym ośrodkiem przemysłowym i kulturalnym zachodnich Czech, ważnym węzłem komunikacyjnym (6 linii kolejowych, 6 dróg). Miasto zostało założone w XIII w. przy szlaku z Pragi do Bawarii. Zachowało się zabytkowe centrum — renesansowy ratusz (XVI w.), gotyckie: kościół (Madonna Pilzneńska XIV w.), klasztor; renesansowe, barokowe, klasycystyczne kamieniczki mieszczańskie (XVII-XVIII w.). Pilzno słynie z bogatych tradycji przemysłu browarniczego „Pilzner Prazdroj" (1842 r. miejski browar) i maszynowego. Tutejsze zakłady Skoda należały do największych w monarchii Austro-Węgier („austriackie zakłady Kruppa"). Ponadto miasto ma tradycje teatralne; muzea, w tym browarnictwa.

Czeskie Budziejowice (Ćeske Budejovice) leżą w kotlinie nad górną Wełtawą i są głównym centrum południowych Czech. Było to miasto królewskie Przemyślidów (XIII w.). W połowie XIX w. nastąpił rozwój przemysłu (m.in. znana fabryka ołówków Koh-i-noor, browar — piwo „Budvar"). Historyczne śródmieście objęte jest ochroną rezerwatową. Zachował się charakterystyczny rynek z podcieniami, barokowym ratuszem i fontanną (XVIII w.), renesansową Czarną Wieżą (XVI w.), kramy, piwiarnia (XVI w.).
W sąsiedniej Kotlinie Trzebońskiej leży atrakcyjna kraina setek stawów rybnych (tradycje od XIV w.) o dużych możliwościach rybołówstwa i uprawiania sportów wodnych. Ośrodkiem jest Tfeboń — miasto zabytkowe objęte ochroną rezerwatową.

Brno jest drugim po Pradze miastem Czech. Stanowi główny ośrodek południowych Moraw. W średniowieczu było dużym ośrodkiem handlowym (ok. 1243 r.) na szlaku z bałtyckich miast hanzeatyckich do Wenecji i Genui; od XVIII do XX w. największym ośrodkiem przemysłu wełnianego Austro-Węgier („morawski Manchester"). Ponadto ma tradycje przemysłu maszynowego (1814 r. pierwsza maszyna parowa w Austrii). Leży na wschodnim skraju Wyżyny Czesko-Moraw-skiej. Charakterystyczne dla widoku miasta są dwa wzniesienia: Petrov z barokową katedrą Św. Piotra i Pawła (XII, XIV, XVIII w.) i Śpilberg ze słynną twierdzą barokową (rozbudowany zamek Przemyślidów z XIII w.) służącą w różnych epokach jako więzienie. W centrum miasta mieszczą się kościoły gotyckie, renesansowe i barokowe pałace, ratusze — gotycki (XIII-XV w.), barokowy (XVII, XVIII w.), kamienice mieszczańskie. Brno ma Uniwersytet i inne wyższe uczelnie, muzea, galerie, teatry. Jest miastem targów, wystaw, festiwali, zawodów sportowych. Odbywają się tu m.in. Międzynarodowe Targi Maszyn, festiwale: muzyczny, filmowy; zawody samochodowe.

Na wschód od Brna (21 km) leży Sławków, dawne Austerlitz — miejsce zwycięstwa Napoleona w słynnej bitwie 3 cesarzy (1805 r.). Na południo-wschodzie na Wyżynie Drahańskiej znajduje się kraina Morawski Kras (jaskinia i wąwóz Macocha, podziemna rzeka Punkva) — popularny obszar turystyczny.

Ołomuniec (Olomouc) leży nad górną Morawą. W przeszłości był głównym ośrodkiem politycznym Moraw, najpierw siedzibą biskupstwa (XI w.), potem arcybiskupstwa. W 1566 r. założono tu uniwersytet. Zachowane stare miasto stanowi rezerwat urbanistyczny. Pod ochroną znajduje się 78 obiektów, w tym katedra Św. Wacława (XII, XIII, XIX w.), ratusz (XIV, XV, XVI w.) z kurantowym zegarem wieżowym („orloj"). W mieście odbywa się doroczna wystawa kwiatów „Flora Olomouc". Rezydencją arcybiskupów z Ołomuńca było pobliskie miasto Kromieryż — objęte również ochroną rezerwatową.
Ostrawa (Ostrava) jest głównym ośrodkiem północnych Moraw i centrum wielkiej aglomeracji przemysłowej (węgiel kamienny, hutnictwo żelaza, przemysł maszynowy, chemiczny i in.). Leży nad Odrą, w pobliżu granicy z Polską. Powstała w 1945 r. z połączenia miast: Morawskiej Ostrawy, Śląskiej Ostrawy, Witkowie oraz otaczających je gmin górniczych. Jest ośrodkiem starego zagłębia przemysłowego (wydobycie węgla od 1782 r., pierwsza huta w 1828 r.), którego szczególny rozwój przypadł na okres monarchii Austro-Węgier. Centrum miasta mieści się w dawnej Morawskiej Ostrawie.

Beskidy Morawsko-Śląskie
Z obszaru Karpat wchodzącego w granice Czech największe znaczenie dla turystyki mają Beskidy Morawsko-Śląskie (Łysa Góra 1324 m). Położone w pobliżu Ostrawy stanowią dla niej naturalne zaplecze rekreacyjne. Do popularnych ośrodków turystycznych należą m.in. Moravka, Frenstat pod Radhostem, Rożnov pod Radhośtem ze skansenem budownictwa i sztuki ludowej krainy etnograficznej Valaśskó (tzw. Morawskiej Wołoszczyzny).

Czechy zajmują centralne położenie w Europie. Są krajem wyżynnym. Tereny wzniesione od 300 do 800 m n.p.m. zajmują 72% powierzchni (powyżej 800 m — 4%). Leżą w obrębie Masywu Czeskiego, jedynie na wschodzie wchodzą fragmentarycznie w zasięg Karpat Zachodnich. Masyw Czeski jest starą jednostką geologiczną w postaci rozległej kotliny otoczonej górami zrębowymi, tworzącymi naturalne granice państwowe („twierdza Europy"). Od południowego zachodu kotlinę otacza masywny wał górski Szumawa (1378 m n.p.m.), następnie niższy od niego Las Czeski (1042 m). Od północnego zachodu opadają stromym uskokiem ku kotlinie Rudawy Czeskie (1244 m), a od północnego wschodu — Sudety (1603 m). Obramowanie od strony południowo-wschodniej tworzy pocięta głęboko wąskimi dolinami Wyżyna Czesko-Morawska. Masyw Czeski oddziela od Karpat obniżenie ciągnące się (od granicy z Polską) doliną górnej Odry przez Bramę Morawską (302 m n.p.m. — dział wodny między Odrą a Dunajem), a następnie doliną Morawy do Dunaju.

Klimat Czech jest umiarkowany i pomijając obszary górskie łagodny. Średnie temperatury roczne wahają się od 6 do 10°C, średnia stycznia od -1 do -3°C, lipca od 19 do 20°. Opady od 500 mm rocznie we wnętrzu kotliny do 1200 mm w górach. Podobnie rośnie liczba dni z pokrywą śnieżną od 40 w okolicach Pragi do 200 w Karkonoszach.
Masyw Czeski odwadnia Laba (364 km w Czechach) z największą rzeką w kraju — Wełtawą (430 km), której głęboko wcięta dolina zajęta jest w większości przez jeziora zaporowe. Osobliwością, zwłaszcza w południowych Czechach, są duże skupiska stawów rybnych (ponad 22 tys. stawów, 54 tys. ha pow.). Wzdłuż linii uskoku Rudaw Czeskich występują bogate zasoby wód mineralnych.

Na podkreślenie zasługuje duża lesistość z przewagą drzewostanów szpilkowych. Roślinność górska w Szumawie i Karkonoszach sięga piętra kosodrzewiny.
Obszar Czech od IV w. p.n.e. zamieszkiwały plemiona Celtów (od plemienia Bojów — łacińska nazwa Bohemia). W I w. p.n.e. został podbity przez plemiona germańskie (Markomanów), a w czasie wędrówki ludów opanowany przez plemiona słowiańskie. W VII w. dochodzi do powstania na terenie dzisiejszych Czech i Słowacji mało poznanego tworu państwowego pod wodzą frankońskiego kupca Samona. W IX w. Czechy weszły w skład silnego wczesnofeudalnego Państwa Wielkomorawskiego (wykopaliska: Stare Mesto, Mikulćice), które realizując politykę uniezależnienia się od Niemiec (Rościsław 847-870 r.) przyjęło chrześcijaństwo z Bizancjum (Cyryl i Metody).
Głównym spadkobiercą Państwa Wielko-morawskiego (jego upadek wskutek najazdu Węgrów w 906 r.) były Czechy zjednoczone przez praskich książąt Przemyślidów, którzy uznali zwierzchnictwo Rzeszy Niemieckiej. Kościelny obrządek słowiański został wyparty przez łaciński, biskupstwo w Pradze podporządkowane metropolii w Moguncji. Do Czech zostały włączone Morawy. W XI, XII w. Przemyślidzi, wspomagając Niemców, prowadzili wojny z Polską i Węgrami. W XII w. Czechy były przodującym księstwem Rzeszy. W 1198 r. (Przemysł Ottokatr I) zostały uznane monarchią dziedziczną, a jej królowie elektorami Rzeszy. Nastąpił szybki proces kolonizacji niemieckiej, zakładanie miast— handlowych, rzemieślniczych, górniczych (m.in. Igława, Kutna Hora), rozwój osadnictwa wiejskiego, częste były nadania królewskie niemieckim feudałom. Rozpowszechniał się język niemiecki wśród szlachty i miejskiego patrycjatu.
Okres rozkwitu politycznego, gospodarczego i kulturalnego przeżywają Czechy w XIII w. za rządów Przemysła Ottokara II (1254-78 r.), który czasowo (do 1278 r.) opanował Austrię, Styrię, Karyntię i Krainę, brał również udział wraz z Krzyżakami w krucjatach przeciw Prusom i Litwinom4. Z kolei Wacław II (1278-1305 r.) po zdobyciu większej części Polski (wygnanie Władysława Łokietka) został koronowany w Gnieźnie na króla Polski (1300-05 r.). Po wygaśnięciu Przemyślidów rządy objęła dynastia Luksemburgów. Czechy znacznie rozszerzają swoje terytorium, m.in. o Śląsk (wojny z Polską, 1348 r., pokój w Namysłowie z Kazimierzem Wielkim), Lużyce Dolne.

Na czasy panowania Karola I (1346-78 r.), od 1355 r. cesarza Rzeszy Karola IV, przypada „złoty wiek" w historii Czech, szczyt rozwoju gospodarczego (m.in. eksploatacja srebra, włókiennictwo, sadownictwo, gospodarka rybna, uprawa winnej latorośli) i kulturalnego kraju. Praga jest stolicą Rzeszy, siedzibą arcybiskupstwa. W 1348 r. zostaje w niej założony pierwszy uniwersytet w środkowej Europie. Następuje rozbudowa miasta.

Nasilające się z czasem konflikty wewnętrzne (antagonizmy między ludnością czeską a niemiecką) i stracenie w 1415 r. podczas soboru w Konstancji reformatora społecznego i religijnego, profesora Uniwersytetu w Pradze — Jana Husa stały się przyczyną wojen husyckich (1419-36 r.). Głównym ośrodkiem husytów był Tabor (biblijna nazwa nadana miejscowości Hradiśte), stąd nazwa uczestników ruchu taboryci (odłam radykalny, którego przywódcą był Jan Żiżka). Po zwycięskich początkowo bitwach z krucjatami cesarsko-papieskimi, brak jedności wśród, husytów doprowadził w końcu do klęski rewolucji. Wojny husyckie spowodowały znaczne osłabienie państwa. Krótki okres pomyślności przyniosły rządy narodowego władcy Jerzego z Podiebradu (1458-71 r.), ponowny regres nastąpił za panowania Jagiellonów — Władysława II (1471-1516 r.) i jego syna Ludwika (1516-26 r.), również królów Węgier.

Po śmierci Ludwika w bitwie pod Mohaczem (1526 r. klęska Węgrów w wojnie z Turcją), korona czeska, zgodnie z umową dynastyczną przeszła w ręce Habsburgów. Nastąpiła stopniowa utrata samodzielności, ograniczenie swobód religijnych (działalność kontrreformacyjna jezuitów). Idee walki przeciw podporządkowaniu się Habsburgom znalazły swoje urzeczywistnienie w powstaniu zbrojnym w Pradze, które zapoczątkowało pierwszy etap wojny trzydziestoletniej (1618-20 r., tzw. wojna czeska).

Klęska Czech w wojnie z wojskami Ligi Katolickiej pod Białą Górą (1620 r.) przyniosła definitywną utratę niezawisłości narodowej. Czechy stały się prowincją monarchii habsburskiej. Panowały rządy absolutne, germanizacja, prześladowania innowierców, w tym głównie protestanckiej szlachty. Nastąpiła masowa emigracja. Z końcem XVIII w. w okresie oświeconego absolutyzmu (ces. Józef II) zaznaczył się widoczny postęp gospodarczy i narodowe odrodzenie Czech. Szerzyły się idee panslawizmu (jedności kulturowej Słowian), a następnie, ze względu na sytuację polityczną — austroslawizmu (swobody kulturalne Słowian w ramach Austrii). W 1831 r. powstało stowarzyszenie kultural-no-naukowe Macierz Czeska (F. Palacky — historyk). W okresie Wiosny Ludów Praga była miejscem rewolucji. W drugiej połowie XIX w. Czechy przeżywają rozkwit gospodarczy (rozwój przemysłu) i stają się jedną z najbogatszych prowincji Austrii.
Przynależność Czech, podobnie jak i Słowacji w latach 1526-1918 do monarchii habsburskiej, a od 1867 r. do Austro-Węgier doprowadziła do wspólnej walki o niepodległość. W czasie I wojny światowej przedstawiciele obu narodów opowiedzieli się po stronie Ententy. W 1916 r. utworzony został Czechosłowacki Komitet Narodowy (legiony we Francji, Anglii, Rosji), w 1918 r. nastąpiło proklamowanie Republiki Czechosłowackiej.

Nowe państwo wykazywało wiele słabości. Liczne mniejszości (Niemcy, Węgrzy, Ukraińcy, Polacy) przejawiały dążenia odśrodkowe. Słowacy, którym nie przyznano obiecanej autonomii, nie mogli się pogodzić z koncepcją jednolitego państwa czechosłowackiego. Oddziaływała propaganda hitlerowska. W wyniku układu w Monachium (1938 r.) Czechy utraciły na rzecz Niemiec rozległe tereny przygraniczne, ponadto Polacy dokonali aneksji Zaolzia.

W czasie II wojny światowej Czechy włączono do Rzeszy tworząc „Protektorat Czech i Moraw". W 1945 r. nastąpiło wyzwolenie kraju w większości przez wojska ZSRR. W 1948 r. ogłoszono Czechosłowacką Republikę (CSR), w 1969 r. wprowadzono federacyjną strukturę państwa (CSRS). Od czasu przekształceń systemowych w 1990 r. państwo przyjęło nazwę Czeska i Słowacka Republika Federacyjna (CSRF). Od 1 stycznia 1993 r. w miejsce Czechosłowacji powstały 2 odrębne państwa: Republika Czeska i Republika Słowacka.
Czechy od początku swoich dziejów znajdowały się w kręgu kultury zachodnioeuropejskiej.

Z wczesnego średniowiecza pochodzą przedromańskie rotundy (m.in. Św. Wita w Pradze z X w.). W XII, XIII w. panuje sztuka romańska, której głównym ośrodkiem jest Praga: kościoły Św. Wita, Św. Jerzego, kamienice mieszczańskie. Cennym dziełem sztuki romańskiej jest rotunda w Znojmie ze słynnymi freskami (XII w. — historia dynastii Przemyślidów). Kościoły romańskie zachowały się w Reznowicach (XII w.), Tfebiću (XIII w.).

Wraz ze wzrostem znaczenia miast nastąpił silny rozwój gotyku, zwłaszcza w jego późniejszej fazie w XIV w., za panowania Karola IV. Następuje rozbudowa Pragi (arch. Piotr Parler). Wznoszone są liczne zamki, m.in. Bezdez, Zvikov (XIII w.), Karlśtejn (XIV w.); kościoły w Znojmie- Kolinie, Kutnej Horze. Na przełomie XV i XVI w. rozkwita ostatnia faza gotyku, tzw. „gotyk władyoławowski" (król Władysław II). Dużą spuścizną chlubi się czeska szkoła rzeźbiarska (m.in. słynne piękne Madonny — np.: Madonna Krumlowska) i malarska (malarstwo ścienne, sztalugowe; mistrz z Trebońia XIV w.).

Rozwój renesansu nastąpił już pod patronatem Habsburgów. Swoistą odmianę stanowił tzw. „czeski renesans" — połączenie renesansowych wzorów włoskich z elementami silnie zakorzenionego gotyku. W Pradze nastąpiła przebudowa zamku na Hradczanach. Wznoszono liczne zamki z arkadowymi dziedzińcami, m.in. w miastach Litomyśl, Opoćno, Bućovice, Pardubice, całe renesansowe zespoły urbanistyczne — w Telć, Prachaticach. W rzemiośle artystycznym powszechne były wyroby ze szkła, emalii, metalu.

Barok rozwijał się pod znakiem wzmożonej habsburskiej działalności kontrreformacyjnej, mecenatu kościoła i arystokracji. W XVII w. przeważały wpływy włoskie (pałac Wallensteina w Pradze, zamek w Roudni-cach). W XVIII w. wykształcił się swoisty czeski barok, nawiązujący do sztuki średniowiecznej (Christoph Dientzenhofer i jego syn Kilian Ignaz — twórcy barokowej Pragi). Nastąpiła ponowna przebudowa i rozbudowa Pragi (m.in. Kościół Św. Mikołaja na Małej Stranie). Z innych miejscowości można wymienić np. klasztory w Tepla, w Pląsy, kościoły w Karłowych Warach. Na Morawach silny był wpływ baroku wiedeńskiego, słynne są zamki w: Holesov, Kromieryżu, Vranov (arch. J.B. Fischer von Erlach). Architekturze towarzyszył rozkwit rzeźby (statuy na moście Karola), malarstwa (freski w kościołach). Z rzemiosła artystycznego na szczególną uwagę zasługuje meblarstwo, szkło ozdobne, porcelana (Holice).

Z końcem XVIII w. następuje ogólny zastój w rozwoju sztuki, stosunkowo słabo jest reprezentowany neoklasycyzm. W twórczości artystycznej XIX w. przewija się silny nurt narodowy. Malarstwo (romantyzm, a następnie realizm) nawiązuje w tematyce do rodzimego krajobrazu i folkloru. Pod koniec XIX w. wznoszone są monumentalne budowle w stylu historycznym — neogotycka przebudowa Katedry Św. Wita, neorenesansowe gmachy Teatru Narodowego (Narodni divadlo), Muzeum Narodowego w Pradze. W XX w. rozwija się czeska architektura secesyjna.

Poza sztukami plastycznymi tendencje narodowe przewijają się w muzyce (reakcja na wpływy niemieckie). Czołowymi twórcami stylu narodowego, opartego na czeskich motywach ludowych są: Bedfich Smetana (m.in. cykl Moja Ojczyzna, opera Sprzedana narzeczona), Antoni Dworzak (Tańce Słowiańskie).