Grecja

Obszar 132 tys. km2; 53 okręgi (nomos) tworzące 9 prowincji; 10 min ludności (1991 r.), 75 osób na 1 km2; stolica Ateny (Athine; 886 tys. mieszk.; 1989 r.); 58% ludności miejskiej;

większe miasta (tys.): Saloniki (406), Pireus (197), Patras (142); ludność: Grecy 95%, Macedończycy 2%, Turcy 1%; język grecki; prawosławni 98%, muzułmanie 1%; użytki rolne 69,7% (w tym 57% łąki i pastwiska), lasy 19,7%; struktura zatrudnienia: przemysł i budownictwo 30%, rolnictwo i rybołówstwo 28%, usługi 19%; na 100 km2:1,5 km linii kolejowych, 26 km dróg ulepszonych; 91 samochodów osobowych na 1000 mieszk.; waluta: 1 euro=100 centów (wcześniej: 1 drachma = 100 lept.)

Atrakcje i regiony turystyczne Grecji

Grecja Północna sięga od granicy państwa do szczytowych krawędzi gór Pindos na zachodzie i gór Chasja i Olimpu na południu. W jej skład wchodzą części dwóch krain historycznych: Tracji i Macedonii.

Grecka Tracja rozciąga się między rzekami Ewros (granica z Turcją) a Nestos. Jej krajobraz tworzą południowe skłony Rodopów oraz przylegająca do nich urodzajna (słynne uprawy tytoniu) nizina nadmorska. W II tysiącleciu p.n.e. zasiedlona była przez indoeuropejskich Traków, którzy ulegli z czasem hellenizacji13 pod wpływem kolonii greckich na wybrzeżu Morza Trackiego (Abdera, Maroneja), a potem romanizacji (prowincja Tracja 45 r. n.e.). We wczesnym średniowieczu znalazła się w kręgu kultury bizantyńskiej, a od XIV w. tureckiej. W fizjonomii osiedli charakterystyczne jest przemieszanie elementów chrześcijańskich, muzułmańskich — pozostałości bizantyńskich i tureckich (kościoły, klasztory, meczety, budownictwo mieszkalne, obronne itp.).

Główne ośrodki u podnóża Rodopów to: Ksanthi, Komotini i kąpielisko nadmorskie Aleksandrupolis — wzdłuż dawnego szlaku rzymskiego via Egnatia. Na wybrzeżu powstały dobrze zagospodarowane ośrodki turystyczne (plaże, pawilony, przystanie, porty jachtowe): Porto Lago nad jeziorem Wistonis i zatoką Porto Lago, w pobliżu pozostałości greckiej Abdery (muzeum), klasztory; Maronia — ruiny starożytnej Maroneji. Nad rzeką Ewros znajdują się zabytkowe dawne miasta bizantyńskie: Feres (bizantyńska Wira), Didimotichon — ważne miasto obronne (twierdza). Administracyjnie należy do Tracji również wyspa Samotraka znana ze słynnej Nike (dziś w paryskim Luwrze). Okres świetności przeżyła w czasach hellenistycznych (teatr z II w. p.n.e.).

Grecka Macedonia jest w większości górzysta; na zachodzie wznoszą się góry Pindos, na wschodzie Rodopy. Góry poprzedzielane są rozległymi, urodzajnymi nizinami. Największa to Nizina Salonicka w dolinach rzek Aksios, Aliakmon; na wschód od niej nizina rzeki Strimon (bułg. Struma) i połączona z nią nizina Dramy (uprawa tytoniu, miejscami ryżu, bawełny, sezamu; gaje oliwne, winnice, sady) oraz wielkie obniżenie jeziorne (jezior Lankada i Wolwi) u nasady Półwyspu Chalcydyckiego. Ludność pochodzenia greckiego, zmieszana z iliryjsko-tracką, została we wczesnym średniowieczu zdominowana przez Słowian. Nawarstwiały się tu różne kultury: helleńska, której największy rozkwit przypada na okres macedońskiej dominacji politycznej (Filip II, Aleksander Wielki), rzymska (prowincja, 148 r. p.n.e.), w różnych okresach bizantyńska i rodzima macedońska (w ramach państwa bułgarskiego, X-XI, XIII w.; Serbii, XIII w.).

Głównym ośrodkiem greckiej Macedonii, a zarazem duchowym i politycznym centrum północnej Grecji są Saloniki (Thesaloniki), największe (po Atenach) miasto i (po Pireusie) port Grecji. Jest to ośrodek przemysłowy, handlowy (międzynarodowe targi), komunikacyjny, kulturalny, naukowy (uniwersytet 1926 r.), ponadto centrum sportów wodnych (plaża, korso, port jachtowy). Założone pod koniec IV w. p.n.e.16, już wtedy miały duże znaczenie gospodarcze i polityczne, stolica jednego z czterech okręgów rzymskiej prowincji Macedonii; biskupstwo 17i Miejsce urodzenia apostołów słowiańszczyzny Cyryla i Metodego (IX w.). W cesarstwie bizantyńskim były drugim pod względem znaczenia miastem po Konstantynopolu. W XV w. stanowiły duże skupisko Żydów sefardyjskich.

Saloniki położone są malowniczo wzdłuż wybrzeża, u podnóża góry Chortiatis (1201 m n.p.m.). W nowoczesną sieć ulic wtopione są fragmenty starego miasta: główna arteria miejska via Egnatia, u wylotu której zachowały się z czasów rzymskich kolumny łuku triumfalnego cesarza Galeriusza (III w. n.e.). W mieście znajdują się liczne zabytki sztuki bizantyńskiej, kościoły z różnych okresów od V  do XIV w. (świątynie kopułowe, mozaiki, freski), klasztory, obwarowania; nad morzem słynna Biała Wieża z czasów weneckich (1423-30 r.), u podnóża gór cytadela na miejscu starożytnego Akropolu; poniżej charakterystyczne fragmenty miasta z czasów tureckich.

Ze świata antycznego na szczególną uwagę zasługują w Macedonii pozostałości byłych kolonii greckich: Olintu, Amfipolis oraz na wyspie Thasos; ponadto Pela — stolica Macedonii z okresu jej największej potęgi (IV w. p.n.e.); Filippi — miasto obronne na miejscu Krenides — kolonii wyspy Thasos (ośrodek wydobycia złota z góry Pangajon). Z Filippi wiążą się tradycje początków chrześcijaństwa w Europie (Św. Paweł). Portem morskim Filippi był Neapolis, później na tym miejscu bizantyńska twierdza Kawała, obecnie znane kąpielisko morskie. Wielką osobliwością dzięki nagromadzeniu bezcennych dzieł sztuki bizantyńskiej i oryginalności krajobrazu jest autonomiczna republika mnichów na Ajon Oros (Święta Góra), jednym z palczastych odgałęzień Półwyspu Chalcydyckiego. Na stokach góry Athos (2033 m n.p.m.) znajdują się 22 klasztory datowane z 3 okresów: X-XII w., XIV w., XV w. (malowidła ścienne, wyroby artystyczne, biblioteki i in.).

Rezydencją „państwa" i głównym jego ośrodkiem, a także wycieczkowym punktem wyjściowym jest Karie. Bogate tradycje bizantyńskie zachowały również w zachodniej górzystej części Macedonii malowniczo położone miejscowości: Kastoria (nad jeziorem Kastoria), Edesa, Weria. Wzdłuż wybrzeży morskich liczne są ośrodki wypoczynkowe (częste kempingi); najwięcej na półwyspie Kasandra, nad Zatoką Salonicką, w okolicach Katerini i na południe, w kierunku ujścia rzeki Pinios. Głównymi obszarami turystyki narciarskiej są: Olimp, z punktem wyjściowym Katerini, i góra Wermion.

Grecja Środkowa
Rozciąga się od Albanii i Macedonii do Przesmyku (Istmu) Korynckiego; ponadto zalicza się do niej wyspę Eubeję. Obejmuje szereg krain o różnych tradycjach i znaczeniu historycznym. Największe z nich, Tesalia i Epir, należały do północnej części starożytnej Hellady.

Tesalia -  tworzą ją urodzajne niziny Larisy, Trikali i Karditsy otoczone górami, pocięte dolinami rzeki Pinios i jej licznych dopływów. W dolnym biegu, między Olimpem a grzbietem Osy, płynie Pinios malowniczym przełomem Tempe (bogata roślinność). Mieszkańcy — Tesalowie — z tzw. grupy północno-zachodnich plemion greckich, przemieszani zostali z dawniejszą ludnością eolską. Tesalia odegrała niewielką rolę polityczną w historii starożytnej Grecji. Około połowy IV w. p.n.e. była zależna od Macedonii, od 197 r. p.n.e. pod panowaniem rzymskim, w średniowieczu głównie we władaniu Bizancjum, a od końca XIV w. w imperium tureckim.

Najważniejszymi miastami Tesalii są Larisa, Trikala, Wolos. Larisa (główny ośrodek Pelazgów, ludności zamieszkującej Tesalię w okresie przedgreckim), greckie polis, w czasach rzymskich była stolicą Związku Tesalskiego; główna kwatera wojsk podczas wojny bałkańskiej (1912-13 r.); teren walk ruchu oporu z Niemcami podczas II wojny światowej. Zabytki: ruiny antycznego teatru, świątyni. W Trikali (staroż. Trikke) — pozostałości słynnego sanktuarium Asklepiosa; twierdza bizantyńska. Port Wolos nad Zatoką Pagasejską (Wolos) został założony w XIX w. u podnóża gór Pilion na półwyspie Magnezja. W pobliżu znajdują się pozostałości antycznego miasta Jolkos. Wolos jest znanym ośrodkiem sportów wodnych.

Na południowych stokach gór Chasja blisko granicy z Macedonią, w niezwykłej scenerii, na szczytach sterczących pionowo brył skalnych mieści się zespół klasztorów Meteora (z pierwotnie 23 — 3 zamieszkane), zaliczany do najcenniejszych zabytków sztuki bizantyńskiej z XIV w. Punktami wyjściowymi do klasztorów są: Kastraki, Kalambaka Epir zajmuje północno-zachodnią część Grecji. Jest to kraina górzysta — góry Pindos (Smolikas 2637 m n.p.m.), nad Morzem Jońskim znajdują się niewielkie niziny. W starożytności Epir zasiedlony był przez Greków północno-zachodnich i ludność pochodzenia niegreckiego, oddalony od wpływów egejskich, słabo rozwinięty gospodarczo i kulturalnie. Największe znaczenie osiągnął w okresie hellenistycznym pod panowaniem króla Pyrrusa (IV/III w. p.n.e.)20. W czasach rzymskich należał do prowincji Macedonii; w XIII w. tworzył oddzielne księstwo; w 1430 zdobyty przez Turków. Głównym ośrodkiem Epiru   jest  Janina   (nad  jeziorem Janina), miasto bizantyńskie założone w X w.; stolica tureckiego paszałyku Epiru. Zabytki: twierdza, mury obronne, wielki meczet Aslan Aga z XVII w. (muzeum); bizantyńskie klasztory XIII w. (na wyspie). W pobliżu antyczna Dodona — słynna z najstarszej wyroczni greckiej (święty gaj Zeusa), której rolę przejęły później Delfy; zachowane ruiny; Arta (staroż. Ambrakia) — stolica Epiru z czasów Pyrrusa; pozostałością są resztki Akropolu, ponadto kościoły bizantyńskie z XIII i XIV w. Na wybrzeżu w pobliżu zatoki Arta zachowały się ruiny Nikopolis, stolicy Epiru z czasów cesarza Konstantyna Wielkiego, miasta założonego przez Oktawiana dla uczczenia bitwy pod Akcjum. W górach Pindos najbardziej znanym ośrodkiem turystycznym jest Mecowon (w pobliżu przełęczy Katara 1705 m n.p.m.).

Pozostałe krainy Grecji Środkowej: Etolia, Akarnania, Fokida, Fthiotis, Beocja i Attyka, należą do właściwej środkowej Grecji z czasów starożytnych. Zasiedlone były przez północno-wschodnie plemiona Greków, z wyjątkiem Beocji — w większości eolskiej, oraz jońskiej Attyki.

Związek Etolski był główną, obok Związku Achajskiego, siłą polityczną Grecji w III w. p.n.e. Najważniejszym miastem i portem Aka-rnanii są starożytne Missolungi. Wsławiły się bohaterską walką z Turkami (1822-26 r.); w parku bohaterów Heroon znajduje się cmentarz poległych Greków i walczących po ich stronie obcokrajowców (m.in. Polaków; oraz pomnik Byrona, który tu wtedy zginął). U wejścia do Zatoki Korynckiej położony jest Nafpaktos (wł. Lepanto), od najdawniejszych czasów port obronny (cytadela, mury, wieże), wsławiony zwycięstwem floty Ligi Świętej (hiszpańsko-weneckiej) nad turecką (1571 r.).

Fokida jest krajem górzystym; najwyższe pasma górskie: Wardusja 2437 m, Giona 2510 m, Parnas 2457 m n.p.m. (siedziba Apollina i muz). Na południowo-zachodnim stoku Parnasu leżą Delfy, najważniejszy i najsłynniejszy ośrodek życia religijnego Hellady oraz siedziba słynnej wyroczni; miejsce igrzysk pytyjskich (co 4 lata w trzecim roku olimpiady). Najpierw uprawiano tutaj kult bogini Gai, od końca II tysiąclecia p.n.e. Apollina. Pozostałością jest zespół ruin (odkryty w XIX w.), święty okrąg „hieron" Apollina (m.in. święta droga, pomniki, skarbce), okrąg Ateny Pronaja (strażniczki świątyni), miasto ze stadionem; słynne źródło Kastalia w stromych skałach. Nad bezpieczeństwem sanktuarium czuwała Amfiktionia Delficka. Delfy zostały złupione przez Rzymian (Sullę, Nerona), a ostatecznie zniszczone za czasów Konstantyna Wielkiego i Teodozjusza II. Głównym ośrodkiem Fokidy jest Amfisa; znajdują się tu ruiny dawnej Amfisy, głównego miasta starożytnej Lokrydy (zburzonego w 339 r. p.n.e.).
Fthiotis obejmuje żyzną dolinę rzeki Spe-rchios, obramowaną od północy górami Othris (1726 m n.p.m.), którymi przez przełęcz Furka (720 m) do 1881 r. przebiegała granica Grecji z Turcją; od południa górami Iti (2153 m). W dolinie leży główne miasto Fthiotis Lamia, w starożytności punkt strategiczny w pobliżu wąwozu Termopile; wsławiona wojną Greków z Macedonią (323 r. p.n.e.). Na południowy-wschód — Termopile (Ciepłe Wrota) — w starożytności wąski przesmyk między Zatoką Malijską a stromymi stokami Ojte, jedyne wówczas przejście z Grecji Środkowej; do Północnej; miejsce słynnej bitwy między Grekami a Persami (480 r. p.n.e.); upamiętnia ją pomnik (1955 r.) i znajdujący się opodal grób Leonidasa, spartańskiego króla, dowódcy bohaterskiej obrony przesmyku. W okolicy znajdują się uzdrowiska: Termopile (cieplice siarczanowe 40°C), Ipati, Platistomo, nad Zatoką Eubejską Kamena Wurla; wzdłuż wybrzeża — kąpieliska, ośrodki sportów wodnych.

Beocja leży między zatokami Eubejską a Koryncką. W części północnej rozciąga się urodzajna kotlina (na miejscu osuszonego jeziora Kopais), w południowej masyw górski Helikon uważany w starożytności za siedzibę muz (dwa słynne źródła natchnienia: Aganip-pe, Hippokrene). W starożytności głównym ośrodkiem politycznym i kulturalnym Beocji były Teby; w II tysiącleciu p.n.e. gród Kad-meja21; od VII w. Teby stały na czele Związku Beockiego nieprzyjaznego Atenom. Po złamaniu hegemonii Sparty (w 371 r. bitwa pod Leuktrami) związek ten stanowił największą siłę polityczną Grecji. Za próbę uniezależnienia się od Macedonii Teby zostały zniszczone przez Aleksandra Wielkiego (335 r.) i po odbudowaniu (316 r.) ponownie przez Rzymian (87 p.n.e. — Sulla).

Zachowały się zabytki kultury mykeńskiej: ruiny pałacu Kadmosa, groby, resztki starożytnych murów obronnych, świątyni Apollina, Dionizosa, teatru, kościół bizantyński IX w., wieże średniowieczne (muzeum). Prehistoryczne tradycje ma Orchomenos, główne miasto państewka w zachodniej Beocji założonego przez przybyłych z Tesalii Miniów, a po wojnie trojańskiej opanowanego przez Teby; zachowane resztki skarbca Minyasa. W Beocji znajdują się też miejsca słynnych bitew: Cheronea, z monumentalnym pomnikiem Lwa Cheronejskiego wzniesionym na miejscu pochowanych Tebańczyków (6 m wys., odtworzony w 1902-03 r. z zachowanych części); Leuktry, Plateje. Obecnie głównym miastem Beocji jest starożytna Lewadia położona u stóp Helikonu, ze słynną wyrocznią Trofoniosa, jedno z najbogatszych miast Beocji.

Attyka — to najbardziej wysunięta na południo-wschód część Grecji Środkowej. Jest krainą górzystą: Kiteron, Parnes, Pen-telikon, Hymet (Imitos), Lawrion. Do nich przylegają dochodzące do wybrzeży mało urodzajne niziny (gaje oliwne, figowce). Attyka, bogata w marmur, glinkę, ołów, srebro, odegrała największą rolę w rozwoju kultury, sztuki i nauki greckiej. Mitycznym założycielem, pierwszym królem Aten i budowniczym Akropolis ateńskiej był Kekrops, syn Gai (okres kultury mykeńskiej). Według tradycji ok. 1130 r. p.n.e. Tezeusz połączył okoliczne gminy w jedno miasto. O tradycji kultu Ateny świadczy poświęcone jej najstarsze i największe ogólnoateńskie święto — Panatenaje.

Ateny przechodziły różne w ciągu dziejów formy ustroju państwa, aż do demokracji opartej na niewolnictwie (510 r. p.n.e. Klejstenes). Po wojnach perskich Ateny zdobyły hegemonię w Grecji. Ich głównym portem (odległym 7 km od Aten) był Pireus. Szczytowy okres rozwoju Aten przypada na czasy Peryklesa. Po wojnie peloponeskiej utraciły hegemonię na rzecz Sparty. Z czasem pod panowaniem Macedonii, a później Rzymu stanowiły nadal centrum życia umysłowego i artystycznego. W okresie bizantyńskim nastąpił upadek Aten; rozwiązanie Akademii Platońskiej (529 r.), wywiezienie zabytków do Konstantynopola. Ożywienie nastąpiło w XIII w. w okresie lennego Księstwa Aten. Całkowity rozkład — pod rządami Turcji. W 1834 r. Ateny odzyskały rangę stolicy (1829-34 r. Nafplion).

Współczesne Ateny tworzą wraz z Pireusem największą aglomerację miejsko-przemysłową i węzeł komunikacyjny (morski i lotniczy) Grecji; są wielkim ośrodkiem kultury i nauki — liczne muzea, teatry, uniwersytet, Akademia Nauk (zał. 1836 r.); głównym centrum turystyki. Nowożytne Śródmieście leży między Akropolem (157 m n.p.m.) a Likawitos (278 m). Centrum stanowi plac Omonia (pi. Zgody), od którego rozchodzą się promieniście 3 główne arterie. Zachowały się unikatowe zabytki kultury starożytnej: Akropol z potężnymi ruinami Partenonu, Erechtejonu, Świątyni Nike, Propylejów, u podnóża Teatr Dionizosa, Odejon Herodesa Attyka, pomnik Lizykratesa; na północny-zachód od Akropolu resztki Agory, centrum klasycystycznych Aten — portyk Attalosa (króla Pergamonu, II w. p.n.e.), Tezejon; na wschód od Agory Rzymskiej — Biblioteka Hadriana, Wieża Wiatrów; w dawnej dzielnicy Hadrianopolis — Luk Hadriana, Świątynia Zeusa Olimpijskiego. Stadion Panatenajski (zrekonstruowany w 1896 r. — miejsce pierwszej nowożytnej olimpiady). Z okresu bizantyńskiego pochodzą kościoły z IX (tzw. Mała Metropolia, najstarszy w Attyce), XI-XIII w. Dużą grupę zabytków stanowią reprezentacyjne gmachy klasycystyczne z XIX w. (okres planowanej przebudowy Aten): Uniwersytetu, Akademii Nauk, Politechniki, Biblioteki Narodowej, Narodowego Muzeum Archeologicznego, Stary Zamek (obecnie Parlament), dawny Pałac Królewski, pawilon wystawowy — Zapion. Swoisty urok ma u stóp Akropolu dzielnica rozrywkowa Plaka.

Na południowy-zachód od centrum Aten leży Pireus, od czasów Temistoklesa główny port Aten. Miał wielkie znaczenie w basenie Morza Śródziemnego; w 86 r. p.n.e. został zburzony przez Rzymian (Sulla). Zachowały się pozostałości Długich Murów łączących Pireus z Atenami, ruiny świątyni, teatrów, zabudowań portowych. Obecnie jest to wielki port, ośrodek przemysłowy, turystyczny (m.in. duży port jachtowy Zea).

Na południe ciągnie się nieprzerwanie do przylądka Sunion dobrze zagospodarowana (plaże, urządzenia do uprawiania wszelkich sportów wodnych, tory wyścigowe, pola golfowe, korty tenisowe, ponadto restauracje, kluby, lokale nocne itp.) strefa wypoczynkowa zwana Riwierą Attycką; ośrodki: Nowy i Stary Faleron, Glifada, Wula-Kawuri, Wuliagmeni, Warkiza, Lagonisi i in. Na skalistym przylądku Sunion (60 m wys.) znajdują się ruiny umocnień oraz świątyń Posejdona i Ateny. Również i na wschodnim wybrzeżu Attyki, na północ od przylądka Sunion — ciąg dobrze zagospodarowanych miejscowości portowych i kąpielisk nadmorskich: Lawrion, Porto Rafti, Luca. Bardzo atrakcyjne zaplecze rekreacyjne Aten stanowią ośrodki wypoczynkowe w górach Hymet, Pantelikon, Parnes. Na północy, na równinie nadmorskiej leży Maraton, wsławiony zwycięstwem Greków nad Persami (490 r. p.n.e.). Na zachód od Aten, przy starożytnej „świętej drodze" do Eleusis — Dafni z klasztorem bizantyńskim z XI -XII w. Eleusis — to jedno z najstarszych miast Attyki, znane ze starożytnego kultu Demeter i Persefony; corocznie odbywały się poświęcone im misteria eleuzyńskie (Eleuzynie).

Znajdują się tu ruiny świątyń pochodzenia mykeńskiego, propylejów (I-II w. n.e.).
Attykę z Peloponezem łączy Przesmyk Koryncki (Istm), miejsce kultu Posejdona i panhelleńskich igrzysk istmijskich (trzecie pod względem znaczenia po olimpijskich i pytyjskich); szczególny rozkwit osiąga w okresie rzymskim. We wschodniej części Istmu starożytna Megara, bogate miasto handlowe w VIII -VI i IV w. p.n.e.; ruiny akweduktu z VII w., świątyni Ateny, fragmenty murów i in. Eubeja połączona jest mostem z kontynentalną częścią Grecji (cieśnina Euripos); jest górzysta (Dirfis 1745 m n.p.m.), jej wybrzeża są w większości skaliste, trudno dostępne. W okresie greckim była zasiedlona przez Jonów. W V w. p.n.e. Eubeja uzależniona była od Aten, później Macedonii, Rzymu, cesarstwa bizantyńskiego. W XIII, XIV w. znalazła się w rękach Wenecji (jako Negroponte), od 1470 r. Turcji. Obecnie głównym ośrodkiem wyspy jest miasto portowe Chalkis; zachowały się zabytki z czasów średniowiecznych, tureckich (siedziba paszy). W Eretrii (zburzonej przez Rzymian) — ruiny teatru, świątyni Dionizosa. Karistos w starożytności słynne było z marmurów, obecnie jest kąpieliskiem nadmorskim. Duże znaczenie turystyczne ma w północnej części wyspy uzdrowisko Edipsos; cieplice siarczanowe (temp. do 70°C).

Grecja Południowa
Półwysep Peloponez (od średniowiecza zwany też Moreą) oddzielony jest od Grecji Środkowej Kanałem Korynckim. W linii brzegowej charakterystyczne są 3 głęboko wcięte zatoki (Lakońska, Meseńska, Argolidzka). Krajobraz górski — dziki, przepaścisty, bezleśny, kontrastuje tu z gęsto zaludnionymi, niewielkimi urodzajnymi dolinami. Peloponez miał duże znaczenie w historii Grecji; znajdowało się tu potężne państwo Achajów i centrum kultury mykeńskiej; później główny obszar ekspansji Dorów, współtwórców greckiej cywilizacji antycznej. Był pod władzą Rzymian, Bizancjum, francuskich krzyżowców, Wenecjan, Turków. W ciągu dziejów utrwalił się podział na krainy, których tradycje przetrwały do dzisiaj.

Koryntia zajmuje zachodnią część Przesmyku Korynckiego i przylegającą do niej północno-wschodnią część Peloponezu. Główny ośrodek Korynt, położony strategicznie (wzgórze Akrokorynt), był jednym z najbogatszych miast starożytnej Grecji — handel, rzemiosło (ceramika, tkactwo, wyroby z brązu), rozwój sztuki, architektury (porządek koryncki). Był siedzibą Związku Korynckiego; zburzony przez Rzymian (146 r. p.n.e.), później przez nich odbudowany, został stolicą prowincji Achai (26 r. p.n.e.); ponowny rozkwit przeżył za cesarza Hadriana. W Koryncie powstała jedna z pierwszych gmin chrześcijańskich (Św. Paweł). Należał do Bizancjum, był w rękach krzyżowców, w okresie tureckim przejściowo we władaniu Wenecji. Znajdują się tu ruiny budowli doryckich (m.in. świątynie, teatr, odejon), rzymskich (świątynie, propyleje). Na wzgórzu Akrokorynt — pozostałości starożytnego Akropolu i twierdzy bizantyńskiej, później weneckiej i tureckiej. W odległości 5 km leży współczeny Korynt, niewielki port nad Kanałem Korynckim.

Argolida w epoce mykeńskiej stanowiła centrum polityczne i gospodarcze Achajów. Znajdują się tu główne ośrodki kultury mykeńskiej; okazałe ruiny warowni, zamków królewskich w Mykenach (słynna Lwia Brama; w pobliżu zamku tzw. Grób Agamemnona), Tyrynsie („cyklopie" mury z wielkich bloków skalnych). Argos, jedno z najstarszych miast, od VII w. p.n.e. było stolicą Argolidy; miało duże znaczenie polityczne, gospodarcze i kulturalne (słynna szkoła rzeźbiarska, m.in. Poliklet). Nad Zatoką Argolidzką leży miasto portowe Nafplion (staroż. Nauplia), pierwsza stolica nowożytnej Grecji (1829-34 r.); główny ośrodek Argolidy. Na wzniesieniu (215 m n.p.m.) twierdza wenecko-turecka (XV, XVIII w.). Na wschód w kierunku Zatoki Sarońskiej — wykopaliska Hieron z Epidaurus, najsłynniejszego w Grecji miejsca kultu Asklepiosa; m.in. znajduje się tu najlepiej zachowany teatr grecki z IV w. p.n.e. (17 tys. widzów, znany z dobrej akustyki), łaźnia, stadion.

Arkadia — to jedyna kraina na Peloponezie, która nie uległa wpływom Dorów, przez co zachowała dawne tradycje mykeńskie. Położona w obszarze przejściowym między Spartą a Przesmykiem Korynckim, narażona była na ataki Sparty. Najznaczniejszym miastem Arkadii była Tegea założona w celach obronnych; pozostałością są ruiny świątyni Ateny Alea (zbudowanej przez Skopasa). Późniejsze miasto Megalopolis (IV w. p.n.e.), stolica Związku Arkadyjskiego, było jednym z najpiękniejszych miast Peloponezu; znajdują się tu ruiny największego teatru starożytnej Grecji (20 tys. miejsc). Zachowały się ruiny Mantinei wsławionej zwycięstwem Teb nad Spartą (362 r. p.n.e.). Obecnie głównym miastem Arkadii jest Tripolis założone w XV w. przez Turków. Arkadia dzięki walorom górskiego, lesistego krajobrazu (kult Pana i Artemidy) opiewana była przez poetów antycznych jako kraina szczęśliwości („arkadyjscy pasterze").
Lakonia zajmuje południowo-wschodnią część Peloponezu. Między góry Parnon (1935 m n.p.m.) oraz przepaściste góry Tajget (2404 m) wciska się urodzajna dolina rzeki Ewrotas. Jest to obszar starożytnej Sparty (Lacedemon), która odgrywała dużą rolę już w epoce Achajów27, później stanowiła potężne państwo doryckie. W VIII, VII w. p.n.e. stała na czele Związku Peloponeskiego, pierwszego w dziejach Grecji związku państw. W V w. p.n.e. (po wojnach perskich) Spartą rywalizowała z Atenami; po wojnie peloponeskiej na krótki okres zdobyła hegemonię w Grecji (V- IV w. p.n.e.). Od III w. p.n.e. zaznaczył się stopniowy upadek jej znaczenia. Starożytna Spartą położona była na północnym skraju urodzajnej niziny w otoczeniu gór, w znacznej odległości od swojego portu wojennego Gythejon.

Naturalna obronność położenia nie wymagała budowy murów, toteż miasto zostało otoczone murami dopiero w czasach rzymskich. Współczesna Spartą jest małym prowincjonalnym miasteczkiem, głównym ośrodkiem dzisiejszej Lakonii, założonym w 1834 r. na jednym z 6 wzgórz miasta antycznego. Zachowały się jedynie nikłe pozostałości dawnej Sparty, m.in. świątynia hellenistyczna tzw. Grobowiec Leonidasa; na stoku Akropolu — resztki świątyni Ateny, rzymskiego teatru, murów. W odległości 7 km od Sparty, na zboczu góry Tajget znajduje się zabytkowy zespół bizantyńskiego miasta Mistry, w okresie Cesarstwa Łacińskiego siedziby lennego księstwa francuskiego (rodu de Villehardouin), później stolicy bizantyńskiego despotatu Morei, znaczącego ośrodka kulturalnego. Prezentuje on pełny obraz świetności sztuki bizantyńskiej od XIII do XV w. (architektura, malarstwo ścienne). Zachowały się tu ruiny twierdzy z XIII w., pałacu, murów, liczne, często dobrze zachowane kościoły, klasztory, kaplice, resztki domów, studnie-cysterny, ulice.

Mesenia leży w południowo-zachodniej części Peloponezu. Jest najurodzajniejszą krainą półwyspu. Zajmuje rozległą dolinę rzeki Pamisos, między górami Tajget na wschodzie i Likodimos na zachodzie (1224 m n.p.m.) oraz niziny nadbrzeżne. Po przegranych wojnach w VIII, VII p.n.e. (wojny meseńskie) uległa Sparcie. Starożytna stolica Messene (zał. 369 r. p.n.e. przez króla Epaminondasa) była silnie ufortyfikowaną twierdzą przeciw Sparcie. Zachowały się resztki murów, świątyń, teatru i in. Na wybrzeżu Morza Jońskiego — Pylos, miasto z epoki mykeńskiej, w V w. p.n.e. twierdza ateńska (odegrała dużą rolę w wojnie peloponeskiej). Głównym ośrodkiem Mesenii jest miasto portowe i kąpielisko nadmorskie Kalamate. W pobliżu miasta zachowały się ruiny zamku z początku XIII w. (Geoffroy de Villehardouin).

Elida leży na rozległej, urodzajnej nizinie nadmorskiej w północno-zachodniej części półwyspu i przyległych do niej grzbietach górskich (1795 m n.p.m.). Swoje historyczne znaczenie zawdzięcza przede wszystkim odbywającym się w Olimpii igrzyskom o zasięgu panhelleńskim. Olimpia leży u podnóża Olimpu i wzgórza Kronos. Wiążą się z nią legendy heroiczne o królu Pisy30 Pelopsie (stąd nazwa Peloponez) i Heraklesie. Od I tysiąclecia znane jest tu sanktuarium Zeusa, od 776 r. p.n.e. pierwsza pisana kronika igrzysk i lista zwycięzców. Największy rozkwit osiąga Olimpia w VI w. p.n.e. Igrzyska zostały zabronione w 394 r. n.e. przez cesarza Teodozjusza I; Teodozjusz II nakazał zburzenie Olimpii; całkowitego zniszczenia dokonało trzęsienie ziemi (VI w.). W XIX w. rozpoczęto badania archeologiczne. Wokół wzgórza Kronos w tzw. Altis, gaju Zeusa, zachowały się ruiny Świątyni Zeusa (w starożytności posąg Zeusa dłuta Fidiasza), Hery, skarbców i in. Nad rzekami Kladeos i Alfios znajdują się budowle świeckie związane z organizacją igrzysk, stadion, muzea: Archeologiczne i Igrzysk Olimpijskich.

Głównym miastem Elidy jest Pirgos założone w XVII w. Na północ Andrawida, w XIII w. główne miasto Morei. Wzdłuż piaszczystych wybrzeży Elidy leżą kąpieliska, m.in. Skafidia, uzdrowisko Lutra Kilinis (wody siarczanowe), miasteczko portowe Kilini (średniowieczna Glarenza zbud. przez Geoffroya de Villehardouin).
Achaja -  kraina górzysta nad zatokami Koryncką i Patras, w starożytności zasiedlona była przez Jonów, później Achajów. Głównym miastem jest Patras — ważny port zachodniej Grecji (cytrusy, rodzynki, wino), największe miasto Peloponezu, ośrodek przemysłowy, turystyczny. To starożytne miasto największe znaczenie miało w czasach rzymskich (port, handel, rzemiosło); zachowały się ruiny rzymskiego odejonu, twierdza wenecko-turecka. W Rionie nad wąską (2 km) cieśniną u wlotu do Zatoki Korynckiej znajdują się zabytkowe twierdze weneckie po obu stronach cieśniny. Miasteczko portowe Egion nad Zatoką Koryncką w starożytności było głównym miastem Achai (zebrania Związku Achajskiego przy sanktuarium Zeusa). W górach znajdują się słynne klasztory na zboczu stromościennej doliny rzeki Wuraikos — Megaspileon (zał. w IV w.r odb. XVII, XX), Aja Ławra (X w., ośrodek powstania przeciwko Turkom, 1821 r.). W pobliżu znana miejscowość turystyczna Kalawrita; stąd częste wycieczki na szczyt Chelmos, który jest punktem widokowym.

Kreta
Głównym historycznym walorem turystycznym Krety są pozostałości kultury minojskiej (połowa II tysiąclecia p.n.e.). Najlepiej zachowane zabytki znajdują się w Knossos, Fajstos, Mallos, Gurni. Są to ruiny pałaców królewskich i budowli towarzyszących, nekropolie, ponadto zabytki sztuki bizantyńskiej i weneckiej. Korzystne warunki klimatyczne (ponad półroczny sezon kąpielowy), silnie rozwinięta linia brzegowa, dobra dostępność wybrzeży, stwarzają doskonałe warunki do uprawiania sportów wodnych, zwłaszcza na północnym wybrzeżu wyspy; dobrze zagospodarowanym, z licznymi miejscowościami kąpieliskowymi. Dodatkowym elementem atrakcyjności jest górzystość wyspy (Idi 2458 m n.p.m.), wąwozy krasowe, jaskinie itp. Największym miastem i portem Krety jest Iraklion (staroż. Heraklejon). Był to prawdopodobnie port minojskiego Knossos; pod panowaniem Wenecji twierdza Kandia, z której zachowały się mury obronne; stanowi on punkt wyjściowy do Knossos. Inne ośrodki administracyjne i miasta portowe Krety to: Chania (Kanea), Rethimnon, Ajos Nikolaos — wszystkie na wybrzeżu północnym.

Grecja Wyspiarska
Wyspy Jońskie (Eptanisa) mają górzysty krajobraz, klimat ciepły o bardzo obfitych opadach w zimie, bogatą roślinność utrzymującą przez cały rok kolor soczystej zieleni (tym różnią się od wysp Morza Egejskiego). Rozwinięta linia brzegowa, dostępne zatoki i dogodne przystanie stwarzają bardzo korzystne warunki dla żeglarstwa. Wyspa Kerkira (Korfu) z głównym ośrodkiem o tej samej nazwie stanowi największe centrum jachtingu morskiego w południowo-wschodniej Europie. Ponadto różnego rodzaju na wysokim poziomie urządzenia bazy towarzyszącej, m.in. rozległe pola golfowe, pola do gry w krykieta, przyciągają, szczególnie w sezonie zimowym, wielu turystów, z których najliczniejszą grupę stanowią Brytyjczycy. Wyspy Jońskie mają bogate tradycje mykeńskie (wyspy Itaka, Kefalinia związane z akcją Odysei).

Wyspy Morza Egejskiego — Cyklady i Sporady, swoje znaczenie zawdzięczają głównie turystyce morskiej i wysokim walorom przyrodniczym, zwłaszcza licznym zatokom, piaszczystym plażom, orzeźwiającym wiatrom. Szczególną atrakcją jest czynny wulkan na wyspie Santoryn. Do cennych zabytków przeszłości należą m.in. pozostałości skarbca Związku Morskiego i słynnej alei lwów na wyspie Delos, ruiny antycznego uzdrowiska Asklepiejon na wyspie Kos, świątyni Apollina na wyspie Rodos. Znajdują się tam również zabytki średniowieczne, z czasów przynależności do zakonu rycerskiego joannitów. Cechą charakterystyczną wysp jest ich oryginalne budownictwo o charakterze orientalnym (białe domy o płaskich dachach), wiatraki z naciągniętym na skrzydłach białym płótnem, a także gościnność mieszkańców trudniących się głównie rybołówstwem.

Historia, klimat, ukształtowanie terenu
Grecja (Hellas) leży w południowej części Półwyspu Bałkańskiego i jest najdalej wysuniętym na południe (wyspa Gawdos — na południe od Krety — najcieplejszym i najbardziej morskim krajem Europy; ok. 1/5 jej powierzchni zajmują wyspy. Linia brzegowa jest silnie rozwinięta, ma długość około 15 tys. km), liczne są głęboko wcięte zatoki, zatoczki oraz półwyspy o różnej powierzchni i kształcie. Wzdłuż zachodnich wybrzeży Grecji występuje grupa Wysp Jońskich, z których największe to: Kerkira (Korfu, 594 km2), Lefkas (285 km2), Kefalinia (770 km2), Itaka (98 km2), Zakinthos (434 km2). Na wschodzie znajdują się bardzo liczne, silnie rozproszone wyspy i wysepki na Morzu Egejskim. Wzdłuż wybrzeży środkowej Grecji ciągnie się potężna wyspa Eubeja (3653 km2), na północ od niej Sporady Północne, skupisko w większości drobnych, skalistych wysepek (ok. 80), z których największą jest Skiros (202 km2). W przedłużeniu Eubei w kierunku południowo-wschodnim znajdują się Cyklady (ok. 220 wysp), wśród nich: Naksos (428 km2), Andros (380 km2), Paros (194 km2), Tinos (194 km2), Milos (151  km2). U południowo-zachodnich wybrzeży Azji Mniejszej leżą, geograficznie przynależne już do kontynentu azjatyckiego, Sporady Południowe (ok. 50 wysp, w tym Dodekanez); największe: Rodos (1398 km2), Karpathos (301 km2), Kos (290 km2), Ikaria (255 km2), Samos (476 km2) oraz położone od nich na północ wyspy: Chios (806 km2), Lesbos (1750 km2), Limnos (477 km2); a już na Morzu Trackim: Thasos (398 km2), Samotraka (180 km2). Na Morzu Śródziemnym natomiast znajduje się znacznie oddalona na południe, największa wyspa Grecji — Kreta (8372 km2).
Rzeźba Grecji jest urozmaicona. Około 4/5 obszaru zajmują góry. Od granicy z Albanią ciągną się w kierunku południkowym, skręcając potem łukiem ku wschodowi młode góry Pindos (Smolikas 2637 m n.p.m.). Mają one złożoną budowę geologiczną (wapienie, flisz); są silnie rozczłonkowane, trudno dostępne (przełęcz Katara 1705 m). Tworzą szereg odosobnionych masywów, m.in. na północy: Gramos (2520 m), Timfi (2497 m), Athamanika (Cumerka 2469 m); w pobliżu Zatoki Korynckiej: Wardusja (2437 m), Giona (2510 m), Parnas (2457 m); ich przedłużeniem są na Peloponezie: Kilini (2376 m), Aroania (Chelmos 2341 m), Tajget (2404 m); na Krecie: Idi (2458 m), Lefka Ori (2452 m), Dikti (2148 m n.p.m.). Na wschodzie do młodych gór przylegają stare masywy hercyńskie (gnejsy, łupki krystaliczne, marmury), wśród nich najwyższy w Grecji Olimp (2917 m), oraz niższe już wzdłuż wybrzeża: Osa (1978 m), Pilion (1548 m) na półwyspie Magnezja. Na północo-wschodzie kraju, wzdłuż granicy z Bułgarią, ciągną się stare góry Rodopy (Falakron 2229 m n.p.m.).

Między górami Pindos a masywami Olimpu, Osy i Othris leży rozległa Kotlina Tesalska przecięta doliną rzeki Pinios. Na północy, w dolnych odcinkach rzeki Aksios (jug. Wardar) rozciąga się Nizina Salonicka, a między Nestos (bułg. Mesta) i Ewros (bułg. Marica) — Nizina Tracka. Wzdłuż zachodnich wybrzeży wąskie pasy nizin rozszerzają się w obszarach ujściowych rzek w Nizinę Akarnańską (rzeka Acheloos), i Nizinę Arta (rzeka Arachtos). W północnej Grecji znajdują się duże jeziora, głównie pochodzenia tektonicznego: Prespa (graniczne z Macedonią), Mała Prespa, Ar-nisa, Kastoria i in.

Cechą środowiska Grecji, szczególnie korzystną dla rozwoju turystyki, jest klimat. Na wyspach i wybrzeżach typowy klimat śródziemnomorski nabiera w części środkowej i wschodniej kraju cech kontynentalnych, stąd duże kontrasty i zróżnicowanie regionalne. Średnia roczna temperatura waha się od 15°C w Salonikach do 19,5°C na wybrzeżach Krety; stycznia od 5°C w górach do 13°C na wyspach południowych (w zimie minimum dochodzi do — 20°C); natomiast średnia lipca od 25°C np. na wyspie Rodos do 28°C w zamkniętej kotlinie Tesalii. Opady występują głównie w porze zimowej; największe, powyżej 1000 mm rocznie, na Wyspach Jońskich oraz na zachodnich wybrzeżach Morza Egejskiego — ok. 400 mm. Odpowiednio letnie okresy suszy trwają na zachodzie kraju 2, na wschodzie dochodzą do 5 miesięcy. Pokrywa śnieżna utrzymuje się przez kilka miesięcy w roku powyżej 2000 m n.p.m. Na szczególną uwagę zasługuje silne usłonecznienie, zwłaszcza na południu kraju; w Atenach od maja do końca września słońce świeci co najmniej 10 godzin dziennie, natomiast na Kerkirze i w Salonikach od czerwca do sierpnia. Z wysoką temperaturą powietrza wiąże się temperatura wody morskiej, która w pobliżu Aten nie spada od maja do listopada poniżej 18°C.

Roślinność śródziemnomorska — to wiecznie zielone oleandry, cyprysy, mirty; z roślin użytkowych: cytrusy, oliwki, figi, winna latorośl, migdały, bawełna, tytoń, ryż. Pierwotne formacje roślinne nie uległy silnemu przekształceniu; roślinność wtórna — to w miejscach wilgotniejszych makia (gr. lóngos), w suchych frygana, użytkowane jako jałowe pastwiska dla kóz i owiec. W górach lasy typu środokwoeuropejskiego (dąb, sosna, buk), od starożytności silnie wytrzebione. Większe kompleksy zachowały się jedynie na północy. Powyżej 2000 m n.p.m. panuje flora alpejska.

Korzystne dla żeglugi ukształtowanie brzegów i ścisłe powiązanie kraju z morzem, a także szczególne cechy krajobrazu wywarły niewątpliwy wpływ na kształt kultury greckiej. W paleolicie Grecja była słabo zaludniona; z neolitu pochodzą osady m.in. w Beocji, Tesalii (Sesklo nad zatoką Wolos). W starszej epoce brązu2, w III tysiącleciu nastąpił stopniowy napływ przybyszów z Anatolii (Azja Mniejsza). Towarzyszył mu rozwój osadnictwa, rzemiosła, handlu morskiego. Migracje te objęły poza samym półwyspem również i wyspy Morza Egejskiego oraz Kretę, która osiągnęła szczególnie wysoki poziom rozwoju gospodarczego i kulturalnego; miasta Knossos, Fajstos, Malia, Gurnia3. Okres szczytowej potęgi Krety (połowa II tysiąclecia p.n.e.) przypada na czasy panowania mitycznego króla Minosa"; hegemonia Knossos, rozkwit tzw. kultury minojskiej, którą cechuje bogata architektura pałacowa z przepychem dekoracji wnętrz, rozwój malarstwa ściennego (słynne freski), rzemiosła artystycznego — zwłaszcza złotnictwa, obróbki kamieni szlachetnych, ceramiki.

Najazd w środkowej epoce brązu (XX-XVI w. p.n.e.) na ziemie Grecji i Anatolii od strony Bałkanów indoeuropejskich plemion — najpierw Jonów (do Attyki, Eubei), później Achajów (na Peloponez) i Eolów (do Tracji i Beocji) — spowodował upadek cywilizacji anatolijskiej. Nastąpiło zatem zerwanie jedności etnicznej i kulturowej między Grecją kontynentalną a nie objętymi inwazją wyspami Morza Egejskiego i Kretą. Okres późnego brązu (1580-1100 r. p.n.e.) cechuje dominacja Achajów; głównymi ośrodkami politycznymi są Mykeny, Tyryns, Pylos; zakładanie warowni, budowa pałaców. Osady mykeńskie powstają również poza Peloponezem (Ateny, Teby). Początkowo Achajowie znajdujący się pod silnym wpływem kultury kreteńskiej, ok. 1400 r. p.n.e. podbili Kretę, co oznaczało zagładę świata minojskiego. Ekspansja Achajów objęła wschodnią część Morza Śródziemnego (m.in. wyspy Rodos, Cypr); w Anatolii — zdobyto i zburzono Troję (1184 r. p.n.e.). Na okres XIV-XII w. p.n.e. przypada rozkwit państwa Achajów; głównym ośrodkiem politycznym są Mykeny; państwo cechuje niezwykła żywotność w dziedzinie gospodarczej, społecznej i życia umysłowego; rozkwit przeżywa kultura mykeńska łącząca tradycje minojskie z elementami swoistymi; rozwija się architektura pałacowa, grobowcowa, malarstwo (freski), rzemiosło artystyczne, zwłaszcza złotnictwo.

Kres potędze państwa Achajów i kulturze mykeńskiej położył najazd koczowniczych plemion greckich Dorów, przybyłych w 1200-1100 r. p.n.e. z północno-zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego. Dorowie opanowali (stosując broń z żelaza nie znaną Achajom) południowo-wschodni Peloponez, zburzyli Mykeny; podbili Kretę, południowo-zachodnie Sporady, wyspy Kos, Rodos, południowo-zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej. Z dawnych plemion greckich Jonowie skolonizowali (XI -VIII w.) wyspy Morza Egejskiego oraz część wybrzeża Azji Mniejszej (Jonia, 12 miast — głównie Milet); Eolowie — część wybrzeża Azji Mniejszej (Eolia, 30 miast — główne Kyme), wyspę Lesbos.
Z czasem powstaje charakterystyczna dla cywilizacji greckiej forma organizacji państwowej miasta-państwa (m.in. wpływ warunków geograficznych). Czynnikami więzi są: jedność etniczna, religia (amfiktionie — związki miast wokół ośrodka kultu), pismo. Ponadto wykształcają się sanktuaria ogól-nogreckie — Delos, Delfy (wyrocznia), Olimpia — od 776 r. p.n.e. miejsce ogólnogrec-kich igrzysk (wg igrzysk grecka rachuba czasu).

W sztuce jest to tzw. okres archaiczny (XII-VI w. p.n.e.) dzielący się na kilka faz w zależności od cech rozwoju; duże znaczenie tradycji mykeńskiej. W VII, VI w. p.n.e. na skutek wielkiej kolonizacji i zetknięcia się Greków ze sztuką rozwiniętych cywilizacji Bliskiego Wschodu wyraźne są wpływy orientalne; dekoracyjność, w ceramice w miejsce geometrycznych pojawiają się motywy roślinne, zwierzęce. W architekturze przeważa typ świątyni monumentalnej. Z końcem VII w. p.n.e. określone zostają zasady porządków architektonicznych; surowego doryckiego w Grecji właściwej (m.in. Herajon w Altis w Olimpii, świątynia Apollina w Koryncie), bardziej dekoracyjnego i lekkiego jońskiego (Herajon na Samos — 133 kolumny). Od połowy VI w. pojawia się szkoła attycka łącząca cechy doryckie i jońskie. Rozwija się rzeźba monumentalna; posągi z kamienia, brązu; kariatydy. Rozkwita malarstwo wazowe o tematyce mitologicznej (bogowie, herosi) lub ze scenami z życia codziennego. W rzemiośle artystycznym — wyroby z brązu, terakoty, kości słoniowej.

Równocześnie z niepokojami wewnętrznymi w Grecji postępuje wzrost zagrożenia ze strony Macedonii. Ostatecznie, po klęsce koalicji ateńsko-tebańskiej w bitwie pod Cheroneją (338 r. p.n.e.), Grecja dostaje się pod zwierzchnictwo Macedonii, króla macedońskiego Filipa II, ojca Aleksandra Wielkiego.

Mimo klęski politycznej Grecja nie utraciła przodującego stanowiska w dziedzinie kultury. Wraz z podbojami Aleksandra Wielkiego (336-323 r. p.n.e.) nastąpił proces rozprzestrzeniania się na rozległych terytoriach dawnej monarchii perskiej kultury helleńskiej i równocześnie przenikanie do niej pierwiastków wschodnich. W wyniku tego procesu wykształciła się nowa forma kultury greckiej o cechach bardziej uniwersalnych, zwana hellenistyczną. Następuje hellenizacja Wschodu — połączenie cech greckiej „polis" z absolutną monarchią Wschodu (kult władzy), synkretyzm religijny, bogate osiągnięcia w dziedzinie kultury; przeobrażenie umysłowości greckiej, stworzenie racjonalnej filozofii i nauki. Filozofia staje się jednym z najbardziej żywotnych przejawów myśli greckiej, co wiąże się m.in. z pragnieniem spokoju i bezpieczeństwa w burzliwym okresie historii, a także z protestem przeciw ówczesnym stosunkom społecznym. Rozwój szkół filozoficznych: cynicy, sceptycy (zał. Pyrron z Elidy 365-270 r. p.n.e.), epikurejczycy (Epikur 341 -264 r.); Głównym ośrodkiem nauk filozoficznych są Ateny. Szczytowy punkt rozwoju osiągają: matematyka (Euklides, 330-275 r.), Archimedes (287-212 r.), astronomia (Arystarch, 320-250 r.), Eratostenes (275-194 r.), Hipparch (190-127 r. p.n.e.); biologia — asklepiejony (asklepiadzi) w Kos, Epidauros, Pergamon; nauki humanistyczne. Następuje rozpowszechnianie się języka greckiego; w literaturze rozkwit poezji lirycznej (Kallimach) i zanik tragedii.
Sztukę cechuje bogactwo i różnorodność form (porządek joński i koryncki); nowe miasta zakładane są według założeń urbanistycznych (z centralnym placem agorą); powstają monumentalne budowle świeckie: biblioteki, placówki naukowe, muzea, ogrody zoologiczne, botaniczne, a także okazałe świątynie, grobowce, wolno stojące ołtarze (słynny Zeusa w Pergamonie); przepych w budownictwie mieszkalnym (mozaiki, malowidła). Rozkwit rzeźby w III i II w. p.n.e. — najsłynniejsze dzieła: Wenus z Milo (wyspa Milos w Cykladach), Grupa Laokoona (I w. p.n.e.; Agesandros, Atenodor i Polidor — szkoła rodyjska), Nike z Samotraki (Pytokritos z Rodos), Kolos Rodyjski (spiżowy posąg Heliosa 32 m wys.). Rzemiosło artystyczne cechowało bogactwo form oraz różnorodność technik: przedmioty zbytku (złoto, marmur, szkło, kość słoniowa), ceramika (wazy), tkaniny, dywany.

W okresie hellenistycznym nastąpiło przesunięcie się punktu ciężkości życia gospodarczego i kulturalnego z Grecji do zachodniej Azji i Egiptu. Głównymi ośrodkami są stolice nowo powstałych królestw diadochów i ich następców, jak Aleksandria, Antiochia, Pergamon, Rodos. Wpływy greckie przenikają do Rzymu (od III w.).
Sama Grecja, politycznie podległa Macedonii (pod rządami Antygonidów), nie odgrywała już dominującej roli; Ateny utraciły swoją pozycję; tylko dwa ośrodki na wyspach Rodos i Delos oraz Korynt miały znaczenie międzynarodowe. Na czoło wysunęły się natomiast jako siły polityczne dwa związki miast-państw: Achajski (281 -146 r. p.n.e.) i Etolski (280-168 r. p.n.e.). Po klęsce w 168 r. p.n.e. Macedończyków w wojnie z Rzymem (bitwa pod Pydną, III wojna macedońska) Macedonia utraciła niezależność. W 148 r. p.n.e. utworzona została rzymska prowincja Macedonia, w skład której w 146 r. weszła Grecja. W 26 r. p.n.e. utworzono osobną prowincję Achaję z siedzibą w Koryncie.

W okresie rzymskim Grecja nie miała znaczenia politycznego i gospodarczego, odgrywała natomiast olbrzymią rolę w dziedzinie kultury. Postępował proces hellenizacji Rzymu; przyswajanie i przenoszenie na nowe obszary dorobku greckiej myśli filozoficznej (stoicyzm), nauki, religii, literatury, sztuki. Ateny zachowały przodującą pozycję w życiu umysłowym i artystycznym (tradycja dawnych szkół); miasto utrzymało monumentalny charakter z czasów Peryklesa; pielęgnowano i rozbudowywano zabytki, zwłaszcza w II w. n.e., za panowania cesarzy Hadriana (Had-rianopolis, ukończenie Olimpiejonu), Marka Aureliusza. Odnowiony i rozbudowany został również Korynt, zburzony wcześniej przez Rzymian.

W III i IV w. nasila się postępujący w imperium rzymskim kryzys społeczny, gospodarczy i polityczny. Przyczyniają się do tegc najazdy barbarzyńców (w Grecji Gotów w II i IV w. n.e.), przeniesienie stolicy imperium do nowo wzniesionego na miejscu greckiego Bizancjum — Konstantynopola (Konstantyr Wielki 330 r. n.e.), wreszcie podział cesarstwa na zachodnio- (stolica w Rawennie) i wschodniorzymskie — bizantyńskie (Teodozjusz I Wielki 395 r.).

W społeczeństwie wzrasta poczucie zagrożenia, upadek oświaty, wiara w zabobony, wzmożenie religijności. Postępuje intensywnv rozwój chrześcijaństwa i silnej organizacji kościelnej. W 313 r. dochodzi.do zrównania w prawach chrześcijaństwa z innymi religiam (Konstantyn Wielki — Edykt Mediolański), w 381 r. chrześcijaństwo zostaje uznane jako religia panująca. Wiąże się to z kolei z zakazem praktykowania kultów pogańskich (325 r. sobór w Nicei, obecnie iznik w Azji Mniejszej); zniesieniem igrzysk olimpijskich, które odbywały się dotąd nieprzerwanie co 4 lata (ostatnie 394 r.); niszczeniem bezcennych pod względem artystycznym antycznych posągów kultowych (m.in. Ateny Promachos i Ateny Partenos Fidiasza).

Grecja podlegając cesarstwu bizantyńskiemu, dzieliła jego losy. Była terenem najazdów plemion germańskich (V w.), Słowian, Awarów (VI w.), Bułgarów, Albańczyków, Normanów (XI w.). W okresie Cesarstwa Łacińskiego (1204-61 r.) utworzonego przez francuskich krzyżowców po zdobyciu Konstantynopola (4 krucjata) na terenie Grecji powstały drobne państewka feudalne — księstwa: Aten (ród de la Roche), Morei (de Villehardouin), Królestwo Salonik. Grecja wyspiarska — Wyspy Jońskie, Kreta, Eubeja, Cyklady, a także południowo-zachodnia część Peloponezu — znalazła się natomiast w posiadaniu Wenecji. Po wypędzeniu rycerstwa zachodnioeuropejskiego i odnowieniu na uszczuplonym terytorium cesarstwa bizantyńskiego (rządy Paleologów) utworzone (1283 r.) w południowej części Peloponezu despotat Morei ze stolicą w Mistrze.
Pogłębiały się coraz bardziej różnice cywilizacyjne między greckim Wschodem a łacińskim Zachodem. W kulturze greckiej nastąpiła nowa era. W V w. na tradycjach hellenistycznych ukształtowała się sztuka bizantyńska, sztuka chrześcijańskiego Wschodu. Cechował ją wysoki poziom artystyczny, a w przeciwieństwie do średniowiecznej sztuki Zachodu zamiłowanie do przepychu, bogactwa dekoracji. Rozwijały się dawne miasta, ośrodki kultu chrześcijańskiego (ważne ośrodki: Saloniki, Ajon Oroś z górą Athos). Antyczne świątynie zamieniono na kościoły, nowe budowle wznoszono na wzór hellenistycznej bazyliki (Ateny, Teby, Saloniki, Nikopolis). Pełny rozkwit sztuki greckiej przypada na okres od IX do XV w. (typ świątyni kopułowo-krzyżowej). Rozwija się budownictwo obronne, klasztorne — liczne klasztory prawosławne (Mistra XIII-XV w., Meteora XIV w.); iluminatorstwo, malarstwo — ikony10; rzemiosło artystyczne — złotnictwo, emalierstwo, tkactwo, snycerstwo. Wiek XIV i XV był okresem niepokojów, walk o sukcesję, stopniowego opanowania Grecji przez Turcję (Teby 1435 r., Peloponez 1460 r., Cyklady XV w. — ostatnie posiadłości weneckie 1797 r.); zdobyty został Konstantynopol i upadło cesarstwo bizantyńskie (1453 r.).

W okresie tureckim nastąpił ogólny regres gospodarczy Grecji. Wyjątek stanowiły wyspy na Morzu Egejskim, gdzie w dalszym ciągu prowadzono ożywiony handel. Sztuka klasztorna rozwijała się na wzorach bizantyńskich, w budownictwie wielu miast znaczne były wpływy orientalne.

Pod koniec XVIII w. szerzyła się wśród społeczeństwa idea kulturalnego i narodowego odrodzenia Grecji, a po klęsce Turcji w wojnie z Rosją (1806-12 r.) ożywiły się tendencje wolnościowe (organizacje niepodległościowe — heterie). Powstanie greckie przeciw Turcji (1821-29 r.) poparły społeczeństwa krajów europejskich, co znalazło m.in. wyraz w udziale ochotników w walce zbrojnej (lord Byron, grupa Polaków). Powstanie miało krwawy przebieg (m.in. rzezie mieszkańców Missolungi, Krety, Chios). Po ponownie wygranej przez Rosję wojnie z Turcją przyznano w 1829 r. Grecji autonomię (pokój w Adrianopolu), a w 1830 r. ogłoszono na Konferencji Londyńskiej (gwarancje Francji, Rosji, Wielkiej Brytanii) niepodległe królestwo (1832-62 r. królem Grecji Otton I, książę bawarski, 1863-1913 r. Jerzy I, książę duński).

Sztuka niepodległej Grecji, mimo silnych wpływów z zewnątrz, nawiązywała do bogatych tradycji rodzimych. W architekturze dominowały tendencje neoklasyczne, rozwijała się rzeźba, malarstwo, oryginalna sztuka ludowa (snycerstwo, ceramika, stroje). Następowała szybka rozbudowa Aten (od 1833 r. stolica). W 1883 r. otwarto Kanał Koryncki. W 1896 r. Ateny były miejscem pierwszej nowożytnej olimpiady.