Hiszpania

Obszar 504,8 tys. km2; 50 prowincji, 17 regionów autonomicznych; 38,96 min ludności (1990 r.); 81 osób na 1 km2; stolica Madryt (3121 tys. mieszk.; 1990 r.); 74,3% ludności miejskiej;

Większe miasta (tys.): Barcelona (1757), Walencja (764), Sewilla (674), Saragossa (593), Bilbao (421), Malaga (534); Hiszpanie (Kastylijczycy) 71%, Katalończycy 18%, Galicyjczycy 8%, Baskowie 2,5%; język hiszpański (kastylijski); katolicy 98%, użytki rolne 61%, lasy 31%; struktura zatrudnienia: przemysł i budownictwo 32,7%, rolnictwo i leśnictwo 15,7%, usługi 51,6%; na 100 km2: 3,0 km linii kolejowych, 25 km dróg ulepszonych; 278 samochodów osobowych na 1000 mieszk.; waluta: 1 peseta = 100 centimos.

W warunkach wzmożonej pobożności, obudzonej wyzwalaniem ziem spod panowania niewiernych, kształtowała się sztuka gotycka. Pierwsze zabytki pochodzące z XII w. wiążą się z budownictwem cysterskim — klasztory: Moreruela pod Zamorą, Las Huelgas pod Burgos, Santa Maria de Huerta w prowincji Soria. Jednak główny rozwój architektury gotyckiej przypada na XIII w. i pozostaje pod silnym wpływem wzorów francuskich — katedry w Leon (budowę rozpoczęto w 1205 r.), Burgos (1221 r.), Toledo (1227 r.). Na przełomie XIV i XV w. sztuka hiszpańska wyzwoliła się spod obcych wpływów, wytwarzając własną formę gotyku (tzw. estilo florido). W Kastylii i Andaluzji wzniesiono kilkunawowe katedry (Segovia, Sewilla), natomiast w Katalonii, gdzie przeważają budowle jednonawowe, katedry: w Barcelonie, Walencji, Palma de Mallorca. Za panowania Izabeli Katolickiej estilo florido przekształcił się pod wpływem stylu mudejar w styl izabeliński: kościoły San Pablo i kolegium San Gregorio w Valladolid (XV w.). Z głównych dzieł architektury świeckiej wymienić należy przede wszystkim zamki obronne — Medellin, Peńafiel (XIV w.), Oropesa (XIV-XV w.), Coca, Segovia (XV w.), giełdy i hale targowe — Lonja de la Seda (1426 r.) w Walencji, Lonja del Mar (1344 r.) w Barcelonie oraz rezydencje miejskie z XV w. — Casa de los Pilatos w Sewilli, Casa de las Conchas w Salamance.

Utworzone w drugiej połowie XV w. państwo hiszpańskie dalekie było od wewnętrznej spójności. Przyszły naród dzieliły różnice regionalne: językowe, kulturowe, prawno-instytucjonalne. Ponad nimi górowały jednak różnice religijne. Wszczęte, już pod koniec XIV w., prześladowania innowierców położyły kres polityce tolerancji religijnej, doprowadzając do wypędzenia Żydów (1492 r.) a następnie Maurów (1502 r.).

Do szczytu potęgi państwo kastylijsko-aragońskie doszło za panowania Karola V i Filipa II z dynastii Habsburgów. W kilkanaście lat po wyprawie Krzysztofa Kolumba do Ameryki (1492 r.) powstało olbrzymie imperium obejmujące niemal całą Amerykę środkową i Południową (podbój Meksyku 1519-20 r., Peru 1581 -33 r., Chile 1535-37 r.), Filipiny (1543 r.) oraz inne terytoria — znacznie przewyższające powierzchnię metropolii.

Po soborze trydenckim (1545-63 r.) Hiszpania stanęła na czele obozu kontrreformacji.  Poprzez kontakty z krajami leżącymi we wschodniej części Morza śródziemnego byli nosicielami elementów wyższej cywilizacji i należeli do elity umysłowej oraz zawodowej społeczeństwa. W wielu miastach, np. w Toledo, Astorga, Medina, stanowili poważną grupę ludności. Mimo istniejących poprawnych form współżycia, dochodziło niekiedy do ostrych konfliktów (pogrom ludności żydowskiej w 1391 r.) wywołanych zarówno względami politycznymi, jak i niewątpliwie niechętnym, jeżeli nie wrogim stosunkiem ludności chrześcijańskiej.

Karol I, od 1519 r. cesarz rzymski narodu niemieckiego, jako Karol V odziedziczył prowincje flamandzkie i burgundzkie cesarstwa, a w toku nieustannych wojen umocnił panowanie hiszpańskie w państwach włoskich, rozpoczęte zajęciem Neapolu i Sycylii (1504 r.), Księstwa Mediolanu (1525 r.), a rozszerzone niemal na cały Półwysep Apeniński  układem  pokojowym w Cateau-Cambresis (1559 r.). W 1580 r. jego syn Filip II, poprzez małżeństwo z Marią Portugalską, został również królem Portugalii i dziedzicem jej kolonii i znaczył się wówczas nie tylko w walce z herezją, ale wywarł również swoje piętno na i życiu umysłowym kraju.
Potędze  politycznej towarzyszył "złoty wiek" hiszpańskiej sztuki, który pozostawił po sobie wspaniały dorobek artystyczny, trwałe dziedzictwo kultury W Kastylii pod wpływem renesansu powstaje na początku XVI w. oryginalny styl plateresco, który połączy elementy włoskie z elementami stylów mudejar i izabelińskiego. Styl ten charakteryzowała bogata i misterna dekoracja. Przykładami Salamance, Colegio de Santa Cruz.
W drugiej połowie XVII w. pod wpływem kontrreformacji i fanatyzmu religijnego Filipa II, narodził się surowy, monumentalny, pozbawiony prawie dekoracji, styl herreriański. Jego twórca, Juan Herrera, najpełniej wyraził go budując pod Madrytem w latach 1559-82 pałac-klasztor — Escorial. , W piśmiennictwie najpełniejszym przejawem renesansu stała się twórczość Miguela-Cervantesa, którego utwory, m.in. Don Kichot, Nowele przykładne, wywarły wielki wpływ na  rozwój światowej literatury.

Swoiste piętno na malarstwie hiszpańskim tego okresu wywarł swą wielką indywidualnością Grek, Domenikos Theotokopulos, zwany El Greco. Odtrącony przez dwór Filipa II, wykorzystując doświadczenia weneckie (uczeń Tycjana) stworzył oryginalny i styl będący połączeniem ekspresyjności i z pierwiastkami pararalnymi. Polityka wojen rujnujących skarb monarchii, a także względy ekonomiczne spowodowały od połowy XVI w. nasilenie się kryzysu  ekonomiczno-społecznego.

Kolejne niepowodzenia w polityce zagranicznej, to udział w przegranej wojnie trzydziestoletniej oraz utrata Portugalii i niektórych kolonii w Ameryce Środkowej i Azji. Zmonopolizowanie handlu z Ameryką przez Kadyks i Sewillę, nierównomierny rozwój rolnictwa ze szkodą dla upraw (ekspansja hodowli owiec, których wełna zasilała manufaktury Flandrii), terror wprowadzony przez inkwizycję nie tylko w sprawach religii, doprowadziło m.in. do ucieczki najbardziej dynamicznych jednostek do kolonii.

W XVII w., w okresie schyłku politycznego i ekonomicznego Hiszpanii Habsburgów, rozwinął się barok. Powstają imponujące budowle, jak kompleks Clerecia, obejmujący kościół Jezuitów i Uniwersytet Papieski w Salamance, Pałac arcybiskupi w Grenadzie, kościół San Isidoro w Madrycie. Pod wpływem idei architektów i rzeźbiarzy, Jose i Nicolasa Churriquerrów, od połowy XVII w. rozwijała się hiszpańska odmiana rokoko, churriquerryzm. Styl ten charakteryzuje niezwykle bogata dekoracja występująca głównie na fasadach i wnętrzach, wielokrotnie zaprzeczająca prawidłom geometrii i prawu ciążenia — fasada katedry w Santiago de Compostela (ok. 1738-50 r.), Plaża Mayor (1729-55 r.) w Salamance, pałac Dos Aguas (1744 r.) w Walencji, zakrystia kartuzji (ok. 1740 r.) w Grenadzie.

W epoce baroku apogeum rozwoju osiągnęło malarstwo hiszpańskie. Do najwybitniejszych malarzy tego okresu należeli: Jose Ribera (1588-1656 r.), Francisco Zurbaran (1598-1663 r.), Bartolome Esteban, zwany Murillo (1618-82 r.). Największym z nich był jednak nadworny malarz Filipa IV, Diego Velazquez (1599-1660 r.), znakomity portrecista, twórca wielkich płócien zbiorowych, wnętrz i scen rodzajowych.

Po śmierci Karola II, ostatniego z Habsburgów, na tronie Hiszpanii zasiadł wnuk Ludwika XIV, Filip V. Wraz z politycznym powiązaniem z Francją, na półwysep zaczęły napływać idee racjonalizmu i oświecenia. Reformy absolutyzmu oświeconego, przeprowadzone przez Karola III, jak np.: usunięcie Jezuitów (1767 r.), ograniczenie działalności inkwizycji, wprowadzenie protekcjonizmu celnego umocniły władzę monarszą.

W architekturze powolne odradzanie się kraju uwidacznia się jedynie w budowlach Madrytu (Pałac Burbonów 1738-1807 r.) i jego okolic: neoklasyczne pałace Pardo, Aranjuez, La Granja.

Na tle upadku sztuki narodowej wybitnym zjawiskiem jest postać wielkiego malarza hiszpańskiego przełomu XVIII i XIX w. Francisco Goyi (1746-1828 r.).
Początek XIX w. przyniósł krwawy wstrząs w postaci inwazji wojsk Napoleona (1808-13 r.) oraz rozpad wielkiego imperium kolonialnego w Ameryce. W wyniku powstań zbrojnych i walk wyzwoleńczych usamodzielniły się wszystkie kolonie na kontynencie amerykańskim. Niepodległość proklamowały: Kolumbia (1810-19 r.), Wenezuela (1811, ostatecznie wyzwolona w 1821 r.), Argentyna (1816 r.), Chile (1818 r.), Meksyk (1821 r.), Salwador (1821 r.), Boliwia (1825 r.), Urugwaj (1825 r.). W połowie stulecia zaczęły mnożyć się bunty rewolucyjne, dyktatury militarne, wojny domowe.

Pod koniec wieku Hiszpania utraciła, w wojnie ze Stanami Zjednoczonymi, swoją ostatnią kolonię w Ameryce — Kubę, oraz Filipiny.
W wiek XX wkroczyła Hiszpania jako kraj kontrastów społecznych, kulturalnych i cywilizacyjnych, co było główną przyczyną jej burzliwej historii w pierwszym półwieczu (dyktatura generała M. Primo de Rivery, powstanie II Republiki, wojna domowa 1936-39 r., dyktatura generała F. Franco). Po II wojnie światowej, w której Hiszpania zachowała pozorną neutralność („Błękitna Dywizja" przy boku państw Osi), i okresie izolacji na początku lat pięćdziesiątych, kraj ten wkroczył na drogę intensywnego rozwoju gospodarczego, którego szczyt przypadł w czasie rządów technokratów z Opus Dei na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych.

W rozwoju nowoczesnych kierunków w sztuce przełomowe znaczenie miała twórczość wielu wybitnych artystów hiszpańskich, działających głównie poza ojczyzną. Wśród nich wymienić należy przede wszystkim Pab-la Picasso (1881 -1973 r.) — jedną z największych indywidualności artystycznych XX w. oraz przedstawicieli surrealizmu: Salvadora Dali i Juana Miro. Na przełomie XIX i XX w. pojawiły się niepowtarzalne dzieła architekta katalońskiego Antonio Gaudiego — m.in. kościół Sagrada Familia, park Giiell, budynek Casa Batlló — wszystkie w Barcelonie.

Regiony turystyczne
Na terenie Hiszpanii można wydzielić osiem regionów turystycznych, które nawiązują bądź to do krain historycznych, bądź do jednostek morfostrukturalnych i zawierają się w granicach prowincji.

Region Północno-Zachodni
La Coruńa, Lugo, Orense, Pontevedra (Galicia), Leon (Leon), Oviedo (Asturia), Santander, Burgos, Palencia, Logrońo (Nowa Kastylia), Alava, Guipuzcoa, Vizcaya (Baskonia)

Region Północno-Zachodni obejmuje wybrzeże atlantyckie (Cornisa Cantabrica, Rias Gallego), masyw Galicji, Góry Kantabryjskie oraz peryferyjne obszary Mesety Północnej i Gór Iberyjskich.

Północne wybrzeże atlantyckie (1200 km dł.) na odcinku od granicy francuskiej do zatoki Foz nosi nazwę. Wybrzeża Kantabryjs-kiego (Cornisa Cantabrica). Brzeg wznosi się tutaj do wysokości 20-100 m i towarzyszą mu miejscami strome wielometrowe falezy. Cechy wybrzeża riasowego uwypuklają się w miarę przesuwania się na zachód, ale zatoki są niewielkie, na ogół nie przekraczają 5-7 km długości.

Na wybrzeżu występuje wiele piaszczystych plaż, zwłaszcza w otoczonych wzniesieniami zatokach. Do najsłynniejszych należą plaże San Sebastian (La Concha, Ondarreta) i Santander, lansowane jeszcze przez królową Izabelę II. Ponadto licznie odwiedzane są kąpieliska w Laredo, Zarauz, Castro Urdiales, Salinas, Llanes, Santillana del Mar. W pobliżu Santillana del Mar, w 1879 r. odkryto naskalne malowidła sprzed ok. 15000 lat, które zdobią ściany i sklepienia jaskini Castillo w Altamirze.

Na zachód od zatoki Foz rozciąga się riasowe wybrzeże Galicii (Rias Gallego), które zarówno budową geologiczną, jak i krajobrazem przypomina bretońskie wybrzeże Francji. W części zachodniej — Rias Bajas (Pontevedra) jest dłuższy i sięga głęboko w ląd. Najważniejsze z nich to Ria de Muros y Noya, Ria de Vigo i Ria de Arosa (40 km dł.). Z uwagi na duże walory krajobrazowe i łagodny klimat Rias Bajas jest ważnym terenem wypoczynkowym, zdominowanym przez ruch krajowy; kąpieliska: Bayona, Villagarcia de Arosa, La Toja.
Na północnym-zachodzie przedłużeniem Mesety jest intensywnie urzeźbiony stary masyw Galicii. W krajobrazie jego dominują zalesione wzgórza, szerokie doliny oraz łąki, pastwiska i pola uprawne. Klimat typowo oceaniczny, odznacza się dużą wilgotnością (śr. roczna suma opadów wynosi ok. 1500 mm) oraz umiarkowanymi temperaturami (śr. roczna 13-14°C). Głównym zajęciem ludności jest rolnictwo oraz rybołówstwo, w tym m.in. połowy skorupiaków i mięczaków (mariscos). Wsie Galicii są rozproszone, a ich osobliwością są spichlerze horreros, małe kamienne skrzynie na rzeźbionych kolumnach. Szczególne miejsce wśród miast galicyjskich zajmuje Santiago de Compostela, które obok Rzymu i Fatimy jest jednym z głównych miejsc ruchu pielgrzymkowego w Europie.

Pomiędzy wybrzeżem a wyżyną Mesety wznosi się na przestrzeni ok. 450 km łańcuch Gór Kantabryjskich, łączący się na wschodzie z Górami Baskijskimi. Główne pasmo, Peńas de Europa (2648 m n.p.m.), tworzy szeroki masyw wapienny o bardzo stromych zboczach poprzecinanych przełomami rzek (m.in. przełom La Emida na rzece Deva). Od 1918 r. na terenie wąwozu Covadonga i pasma Peńa Santa znajduje się najstarszy park narodowy Hiszpanii — Covadonga — o powierzchni 16,9 tys. ha5. W licznych rezerwatach chronione są tu szczególnie cenne elementy flory i fauny tego obszaru. Na terenie Gór Kantabryjskich usytuowane są liczne stacje sportów zimowych, z których największymi są: Alto Campoo (Santander), Puerto de San Isidro (Leon). We wschodniej części gór, w źródłowym obszarze rzeki Ebro, położone są dwa uzdrowiska — Corconte i Fontibre.

Wschodnią część Gór Kantabryjskich stanowią Góry Baskijskie (1000-1500 m n.p.m.) zbudowane prawie wyłącznie ze skał wapiennych silnie zniszczonych przez erozję. Obszar ten odznacza się dużą wilgotnością klimatu, gęstą siecią rzeczną oraz bogatą roślinnością. Przy ujściu rzeki Nervión położone jest miasto Bilbao, wielki ośrodek przemysłu górniczego i metalurgicznego.
W granicach regionu znajduje się północna część Wyżyny Starej Kastylii z licznymi zabytkowymi miastami. Z najważniejszych wymienić należy Leon i Burgos.
Leon, założony przez Rzymian w 68 r. p.n.e., w 540 r. n.e. został zdobyty przez Wizygotów, w latach 717-719 pozostawał pod panowaniem Arabów, którzy pod koniec X w. całkowicie zniszczyli miasto. Odbudowany w XI w., w 1230 r. został wcielony do Kastylii. Główne zabytki miasta to romański kościół San Isidoro (XI w.) z Panteonem królów Leonu, katedra Santa Maria de Regal w stylu francuskiego gotyku (XIII-XIV w.) oraz klasztor San Marco (XIII w.) — dawna komandoria rycerskiego zakonu Santiago.

Burgos (nazwa pochodzi od zamku obronnego wzniesionego przez króla Leonu, Alfonsa Wielkiego) w latach 1037-1230 był stolicą suwerennego Królestwa Kastylii. Położenie miasta na szlaku pielgrzymek do Santiago de Compostela przyczyniło się do budowy w nim wielu imponujących obiektów sakralnych. Najciekawsze zabytki Burgos pochodzą z XIV-XVI w. i prezentują rozmaite odmiany stylu gotyckiego — katedra Santa Maria (XIII -XV w.), kościoły San Esteban (XIII -XIV w.), San Nicolas (XV w.) i Santa Agueda (XV w.) oraz pałac Casa del Cordon (XVI w.). Dwa najważniejsze — obok katedry — zabytki położone są na peryferiach miasta — klasztor Kartuzów Miraflores (XV w.) i klasztor Cystersów Las Huelgas Reales (XII-XIII w.).
Południowo-wschodnią część regionu wypełnia północny skłon Gór Iberyjskich. W latach 1976-80 wybudowano tu trzy ośrodki sportów zimowych — Valdezcaray, Lunada, Valle del Soi.

W dolinie rzeki Ebro rozciągają się winnice, dające jedno z najbardziej cenionych win hiszpańskich — "Rioja".

Region Północno-Wschodni
Nawarra (Navarra), Huesca, Saragossa (Aragonia), Barcelona, Gerona, Lerida, Tarragona (Katalonia)

Region Północno-Wschodni obejmuje Pireneje, Góry Katalońskie, Nizinę Aragońską oraz kataloński odcinek wybrzeża Morza Śródziemnego.

Północną granicę regionu i zarazem całego półwyspu tworzą Pireneje, oddzielające Hiszpanię od kontynentalnego trzonu Europy. Stanowią one zwartą barierę górską o szerokości ponad 100 km, ciągnącą się na długości ok. 430 km, od atlantyckiej Zatoki Biskajskiej po przylądek Creus nad Morzem Śródziemnym. Pireneje wznoszą się średnio do 3000 m n.p.m., osiągając maksymalne wysokości w paśmie Maladeta (Aneto 3404 m n.p.m.). W najwyższych partiach gór zalegają lodowce karowe, pola firnowe i małe lodowce dolinne (większość po stronie francuskiej). Dość powszechnie występują jeziora polodowcowe (ok. 400), a w skałach wapiennych rozwinęły się zjawiska krasowe. Na terenie hiszpańskich Pirenejów znajdują się dwa parki narodowe: Ordesa (15,6 tys. ha) i Aiglles Tortes y Lago San Mauricio (9,9 tys. ha). Pierwszy założony w 1919 r., jako drugi w Hiszpanii, znajduje się u stóp jednego z najwyższych szczytów pirenejskich, Perdino (3355 m n.p.m.). Drugi, położony między górnymi biegami rzek Noguera de Tor i Noguera Pallaresa, obejmuje kilkadziesiąt jezior polodowcowych leżących na wysokości 1400-2500 m n.p.m. Korzystne warunki śniegowe w przeważającej części Pirenejów wpłynęły na intensywną rozbudowę ośrodków narciarskich. Znajduje się tu ok. 20 stacji sportów zimowych, z których największą renomę mają: Candanchu w aragońskich Pirenejach oraz Baqueira-Beret, La Molina, Vallter w katalońskich Pirenejach. W Pirenejach znajduje się ponadto sześć znanych uzdrowisk: Benasque, Panticosa (Huesca), Caldas de Bohi, Camporrells (Lerida), Ribas de Fresser (Barcelona) oraz San Hilario Sacalm (Gerona),

Góry Katalońskie stanowią niewysokie pasmo (1717 m n.p.m.) ciągnące się równolegle do wybrzeży śródziemnomorskich. Łagodny klimat typu śródziemnomorskiego, bogata i zróżnicowana roślinność oraz wody mineralne (siedem uzdrowisk, w tym największe: Caldas de Montbuy, La Garriga, Prats) wpłynęły na dużą atrakcyjność tego obszaru. W paśmie zewnętrznym Gór Katalońskich występuje zbudowany z białych zlepieńców masyw Montserrat (1236 m n.p.m.). W masywie tym, którego skały tworzą filary, kopuły, urwiska, baszty, na wysokości 721 m n.p.m. zbudowano klasztor benedyktynów6. W klasztorze tym znajduje się posążek Madonny, zabytek sztuki bizantyńskiej, znaleziony ok. 880 r. Jest on celem licznych pielgrzymek, w większości mieszkańców Katalonii.

U podnóża Pirenejów, między Górami Iberyjskimi i Katalońskimi, rozciąga się równinna i stepowa Kotlina Aragońska przecięta doliną rzeki Ebro, nad którą położona jest stolica Aragonii, Saragossa. Założona przez cesarza Oktawiana Augusta, na miejscu celtiberyjskiej osady Salduba, w IV w. została stolicą  prowincji  Hispania Tarraconensis.

Między VIII a XII w. Saragossa pozostawała pod rządami muzułmanów. Z okresu tego datuje się jedna z najwspanialszych budowli islamskich na półwyspie, pałac Aljaferia (IX-XI w.), przebudowany przez królów katalońskich na rezydencję gotycką. W 1118 r., zdobyta przez króla Aragonii Alfonsa I, pełniła rolę stolicy królestwa aż do zjednoczenia Aragonii z Kastylią. Wielokrotnie niszczona (m.in. w czasie wojen napoleońskich 1808-13 r., podczas wojny domowej 1936-39 r.) zachowała niewiele zabytków, z których najcenniejsze zachowały się nad Ebro, między mostami Pilar i Santiago — bazylika Nuestra Seńora del Pilar (XVII w.)7, katedra San Salvador (XII-XVI w.), renesansowy budynek giełdy (XVI w.) oraz pałac Real Maestranza (XVI w.).

Kataloński odcinek wybrzeża śródziemnomorskiego ciągnie się od granicy francuskiej do ujścia rzeki Ebro. W granicach prowincji Gerona nosi on nazwę Costa Brava (Wybrzeże Dzikie), a w granicach Barcelony i Tarragony — Costa Dorada (Wybrzeże Złote).

Costa Brava (168 km dł.) jest skalistym wybrzeżem, porośniętym niskimi dębami, gajami piniowymi i makią. Niewielkie piaszczyste plaże wypełniają tu małe zatoki (cala) lub tworzą wąskie pasma u stóp stromo wznoszących się zboczy. Costa Brava w latach pięćdziesiątych stanowiła jeden z pierwszych masowo rozbudowywanych regionów turystycznych Hiszpanii. W przeciągu kilku lat małe miejscowości przekształciły się — przy znacznej ingerencji ze strony państwa — w modne i nowoczesne kąpieliska morskie: Lloret de Mar, Rosas, Tossa de Mar, Blanes.

Costa Dorada (257 km dł.), będąca przede wszystkim regionem wypoczynkowym przemysłowej Barcelony, jest szerokim piaszczystym wybrzeżem, ciągnącym się łagodnym łukiem w kierunku południowo-zachodnim. Na przeważającej jego części dominuje ciągła zabudowa turystyczna, której największe nagromadzenie występuje w Calella, Malgrat, Pineda, Sitges (pierwsze kąpielisko śródziemnomorskie w Hiszpanii).

Od południa Costa Dorada zamknięta jest deltą rzeki Ebro, stanowiącą rozległą równinę aluwialną (ok. 30 tys. ha), która powiększa się rocznie o 10 m w głąb morza. Warunki glebowe i wodne determinują sposób rolniczego użytkowania obszaru delty — uprawia się tu ryż i warzywa.

Pośrodku Costa Dorada leży stolica Katalonii — Barcelona. Założona w III w. p.n.e. przez Greków, rozbudowana przez Kartagińczyków jako port i miasto handlowe Barcino, weszła w skład imperium rzymskiego po drugiej wojnie punickiej (201 r. p.n.e.). W 712 r. wraz z całą Katalonią zajęta przez Maurów pozostawała pod ich panowaniem do początku IX w. W czasie rekonkwisty była ważnym ośrodkiem całej Katalonii. Po zjednoczeniu Katalonii z Kastylią Barcelona stała się miastem peryferyjnym i dopiero przełom XIX-XX w. przyniósł jej ponowny rozwój gospodarczy i polityczny (rozbudowa przemysłu włókienniczego i handlu).

Centrum miasta — Plaża Cataluna — leży pomiędzy dawnym miastem średniowiecznym (Bario Gótico — dzielnica gotycka i Arrabal), przedmieściami z okresu feudalnego i XIX-wieczną dzielnicą Ensanche. Najważniejsze zabytki miasta zgromadzone są w Bario Gótico, m.in. katedra Santa Eulalia (1298-1450 r.), gmach Archiwów Korony Aragońskiej (XVI w.), pałac królewski (XIV-XV w.), pałac Generalidad (XIV-XVII w.). W sąsiadującej z Bario Gótico dzielnicy portowej wznosi się jeden z najciekawszych zabytków miasta, kompleks budynków Arsenału i Stoczni Królewskiej (XIII-XVIII w.). W dzielnicy Ensanche znajduje się kilka budowli wzniesionych w epoce secesji przez architekta Antonio Gaudiego: Casa Batlló, Casa Mila oraz najsławniejsza budowla jaką jest kościół Sagrada Familia.

Region Wschodni
Castellón de la Piana, Alicante, Walencja, Albacete, Murcja, Teruel (Aragonia)
Region Wschodni obejmuje wybrzeże Morza Śródziemnego (Costa del Azahar, Costa Blanca) oraz wschodnią część Mesety i Gór Iberyjskich.

Costa del Azahar (Wybrzeże Kwiatu Pomarańczowego) ciągnie się na przestrzeni 300 km, od ujścia rzeki Ebro po przylądek San Antonio (prowincje Castellón de la Piana, Walencja). Jest to piaszczyste, płaskie wybrzeże o charakterze lagunowym. W Zatoce Walenckiej znajduje się lagunowe jezioro La Albufera (85 km2), duży rezerwat ptactwa wodnego. Najważniejszymi ośrodkami wypoczynkowymi są: Peniscola, Gandia, Benicarló, Benicasim, Oropesa.
Pomiędzy piaszczystymi plażami a wschodnim skłonem Mesety rozciąga się Huerta — nizinny teren wypełniony osadami rzecznymi. Od wielu lat nawadniany, stanowi najważniejszy obszar upraw cytrusów w Hiszpanii (2,5 min t rocznie). Z winnic tu uprawianych pochodzą słodkie i wytrawne gatunki win: „Yeda", „Jumilla", „Valencia".

Stolicą regionu jest licząca blisko 700 tys. mieszkańców Walencja. Trzecie co do wielkości miasto Hiszpanii, położone jest nad rzeką Turia w odległości 3 km od Morza Śródziemnego. Zabytkowa dzielnica usytuowana jest w zakolu Turii, zajmując centralną część aglomeracji miejskiej. Większość zabytków pochodzi z okresu świetności miasta (XV-XVIII w.): gotycka katedra (XIII-XV w.) przebudowana w latach 1674-1774 r. (m.in. barokowy portal), giełda jedwabiu La Lonja de la Seda (1582-98 r.), średniowieczne bramy: Torres de Serranos (XIII w.), Torres de Quart (XV w.), liczne kościoły: San Salvador (XIII w.), San Nicolas (XIII w.), San Martin (XV w.), Santa Catalina (XVII-XVIII w.) oraz pałace: Palacio de la Generalidad (XVI w.), Palacio de Bailia (XVIII w.), Palacio de Dos Aguas (XVIII w.).

Costa Blanca (Wybrzeże Białe), rozciągające się od przylądka San Antonio do przylądka Gata, obejmuje wybrzeże prowincji Murcja i Alicante. Obok piaszczysych i szerokich plaż występują tu wybrzeża wysokie, które tworzą opadające ku morzu peryferyjne obszary Gór Iberyjskich. Spośród licznie występujących tu kąpielisk największą popularnością cieszy się: Benidorm, najmodniejsze kąpielisko Hiszpanii lat osiemdziesiątych (ok. 160 hoteli o pojemności 32 tys. miejsc) oraz położone nad zalewem Mar Menor — Manga Mar Menor.
W środkowej części wybrzeża, w pobliżu miejscowości Elche (k. Alicante), znajduje się jedyny w Europie rezerwat palm daktylowych.

Południowo-wschodnia część Gór Iberyjskich (Sierra de Jubalambre) bogata jest w wody mineralne. Znajdują się tam cztery uzdrowiska: Camarena, Manzanera,

W pobliżu miasta Teruel (liczne zabytki w stylu mudejar, m.in. kościoły San Martin, Santa Maria, San Pedro, San Salvador) w głębokim wąwozie rzeki Turia (Guadalaviar) położony jest Albarracin — niewielkie miasteczko z licznymi zabytkami z okresu średniowiecza, otoczone arabskimi murami.
W Campo de Montiel (Albacete) znajduje się zespół siedmiu jezior krasowych (Lagunas de Ruidera), będący źródłowym obszarem rzeki Gwadiany.

Region Centralny
Valladolid, Soria, Segjwia, Avila (Stara Kastylia), Madryt, Guadalajara, Cuenca, Toledo (Nowa Kastylia)

Region Centralny obejmuje Góry Kastylijskie, wschodnią część Wyżyny Nowej Kastylii, południowe tereny Wyżyny Starej Kastylii oraz przeważające obszary Gór Iberyjskich.
Góry Kastylijskie (Cordillera Central), będące granicą pomiędzy Mesetą Północną i Południową, ciągną się na przestrzeni ok. 700 km. Wyróżniają się swoistym krajobrazem, jako potężny łańcuch o zaokrąglonych formach grzbietowych. Jedynie w najwyższej jego części występują niewielkie cyrki lodowcowe, z piętrzącymi się nad nimi skalistymi wierzchołkami. Dominuje uboga szata roślinna, a nagie zbocza są charakterystyczne dla najwyższego pasma Sierra de Gredos (2592 m n.p.m.). Przez wiele miesięcy w roku pokryte śniegiem, stwarzają doskonałe warunki do rozwoju narciarstwa — stacje sportów zimowych: Puerto de Navacerrada, Val-cotos, Valdesqui (Sierra de Guadarrama 2530 m n.p.m.).

Wyżyna Nowej Kastylii (Castilla Nueva) zajmuje równinny teren wznoszący się do wysokości 800 m n.p.m. Prawie bezleśna, z rzadkimi zaroślami garrigi i tomillary, stanowi jeden z podstawowych obszarów hodowli owiec. Południowo-wschodhia jej część, dzięki pracom irygacyjnym stała się ważnym terenem rolniczym z rozwiniętą uprawą zbóż oraz winogron i oliwek. Z winnic w okolicach Valdepeńas i Manzanares pochodzi wino „Valdepeńas".
W prowincji Ciudad Real, na podmokłych i zabagnionych terenach w widłach rzek Ciguela i Gwadiana, założono w 1980 r. park narodowy Tablas de Daimiel (1875 ha).

Południowa część wyżyny, La Mancha, przez wiele wieków stanowiła strefę graniczną między wpływami muzułmańskimi z południa i chrześcijańskimi z północy. Toczyły się tu nieustanne walki. Z okresu tego pozostały liczne zamki, m.in. Calatrava la Vieja, Alarcón, Belmonte, Consuegra.

Liczne miejscowości La Manchy (m.in. El Toboso, Campo de Criptana, Puerto Lapice Alcazar de San Juan) związane są nierozerwalnie z życiem M. Cervantesa i bohaterów jego powieści — Don Kichota, Sancho Pansa i Dulcynei.
W pobliżu geograficznego środka Półwyspu Iberyjskiego, na południo-wschód od gór Sierra de Guadarrama, leży stolica Hiszpanii — Madryt. Do 1560 r., kiedy to Filip II przeniósł tu stolicę z Toledo, Madryt był niewielką osadą wokół mauretańskiego zameczku Magerit. Rangę miasta stołecznego zyskał jednak dopiero za panowania Burbonow w drugiej połowie XVIII w. Przebudowano wówczas dawny alkazar na pałac królewski (Palacio Real — obecnie muzeum przepełnione zabytkowymi meblami, dywanami, porcelaną, obrazami, bronią), zbudowano liczne pałace, rezydencje magnackie, kościoły i klasztory. Ostateczny kształt stolicy nadały jednak dopiero realizacje urbanistyczne przełomu XIX i XX w. Przebito wówczas bulwary i aleje, wzdłuż których stanęły gmachy użyteczności publicznej — Biblioteka Narodowa (1886 r.), Muzeum Przyrodnicze (1887 r.), Bank Hiszpański (1891 r.), Palacio de Comunicaciónes (1907-19 r.), pierwsze hotele klasy międzynarodowej: Ritz (1907 r.) i Pałace (1908 r.) oraz solidne kamienice mieszczańskie. Powstało również wiele obiektów rekreacyjno--sportowych, jak: hipodromy (Zarzuela, El Trebol), pola golfowe (Puerta Hierro), korty tenisowe, pływalnie, stadiony (Santiago Bernabeu — Real, Vincente Calderón — Atletico).

Współczesny Madryt jest wielkim (prawie 4 miliony mieszkańców), nowoczesnym miastem, siedzibą dworu królewskiego i władz państwowych, ważnym ośrodkiem kulturalnym i naukowym, siedzibą największego w Hiszpanii uniwersytetu (70 tys. studiujących). Mimo rozwoju przemysłu pozostaje miastem „trzeciego sektora". W żadnym innym mieście banki nie nadają śródmieściu tak zdecydowanego akcentu, jak w Madrycie. Stolica Hiszpanii jest najważniejszym węzłem komunikacyjnym kraju, zbiegają się tu główne arterie komunikacyjne, a port lotniczy Barajas przyjmuje rocznie ponad 5 milionów pasażerów.

Madryt, prawie pozbawiony zabytków architektonicznych, ma bogate muzea (blisko 60 placówek), liczne parki (w tym najbardziej okazałe: Retiro, Casa de Campo) oraz niezliczoną ilość fontann (najpiękniejsze towarzyszą głównej arterii komunikacyjnej stolicy, na placach La Cibeles, Canovas del Castillo, Colón).
Poza wspomnianym już muzeum w Palacio Real, do najważniejszych należą: Museo del Prado, Museo de la Academia de Bellas Artes de San Fernando (malarstwo hiszpańskie wszystkich epok), Ermita de San Antonio de la Florida y Panteon de Goya, Museo Lazaro Galdiano (kolekcja ze zbiorów Prado), Colección de Arqueologia y Etnografia Americana oraz Museo de America. Jak już zaznaczono, Madryt nie może pochwalić się wieloma zabytkami. Zabytki Madrytu są nieliczne, zasługujące na uwagę to: zbudowany w czasach Filipa II — Plaza Mayor, dawny klasztor Convente de las Descalzas Reales (XVI-XVIII w.), rokokowe sanktuarium pod wezwaniem Św. Antoniego (1797 r.) oraz stare centrum handlowe skupione wokół placu Puerta del Soi (XVIII-XX w.).

W pobliżu Madrytu znajduje się kilka interesujących obiektów, z których na szczególną uwagę zasługują: Escorial (klasztor królewski Św. Wawrzyńca zbudowany za czasów Filipa II, w latach 1557-84), Valle do los Caidos (Dolina Poległych — z bazyliką i gigantycznym krzyżem o wysokości 150 m, symbol ofiar wojny domowej 1936-39 r.), La Granja (pałac, kopia francuskiego Wersalu, 1721-29 r.), Aranjuez (barokowy pałac, letnia rezydencja królewska, oaza Kastylii, piękne ogrody: Jar-din de la Isla, Jardin del Principe).
Na południe od Madrytu (70 km) położone jest Toledo —  religijna  stolica  Hiszpanii.

Zalążkiem zbiorów były prywatne kolekcje Karola I, jego siostry Marii Austriackiej i Filipa II, wzbogacone następnie przez kolejnych władców Hiszpanii i przekazane w 1819 r. do obecnego gmachu muzeum. Gmach Muzeum Prado (trzy kondygnacje, ponad 100 sal), budowany od czasów Karola III, ukończony został za panowania Ferdynanda VII, jako Real Museo de Pintura y Escul-tura. W muzeum znajduje się m.in. 150 obrazów i rysunków Goyi, 50 Velazqueza, 30 El Greca, ponad 40 Ribery i Murilla, a także liczące po kilkanaście płócien kolekcje dzieł Rubensa, Brueghlów, Tycjana, Boscha, Veronese'a.

Jeden z najbogatszych zespołów zabytkowych Hiszpanii z trzech stron otoczony jest wąwozem rzeki Tag (mosty: Alcantara, San Martin), a od północy zamknięty murami arabsko-wizygockimi (bramy: Puerta del Soi, Bisagra, Cambrón). Zabudowa miasta jest obecnie niemal taka sama, jak w XVI w., kiedy to Filip II przeniósł stolicę kraju z Toledo do Madrytu. Wśród wąskich i krętych uliczek znajdują się liczne zabytki świadczące o wielowiekowej historii miasta. Z najważniejszych wymienić należy: gotycką katedrę (1227-1493 r.), dawny meczet Bib al-Mardoun wyświęcony na kościół San Cristo de la Luz (X w.), synagogi, obecnie kościoły: Santa Maria la Blanca (XIII w.), San Tristo (XIV w.), klasztor i kościół San Juan los Reyes (XV-XVI w.), alkazar (zbudowany na założeniach rzymskich, wielokrotnie niszczony i odbudowywany, ostatni raz po wojnie domowej w 1939 r.) oraz Hospital de Santa Cruz (XV-XVI w.) z jedną z największych galerii malarstwa, rzeźby oraz tkaniny w Hiszpanii.
Toledo to miasto, gdzie żył i tworzył jeden z najwybitniejszych malarzy, El Greco. Od 1906 r. w jednym z XVI-wiecznych pałaców, znajduje się jego muzeum, tzw. Dom El Greca.

Na północ od Kordyliery Centralnej rozciąga się obszar Wyżyny Starej Kastylii (Castilla Vieja). Znajduje się tam wiele miast, które odegrały w historii Hiszpanii bardzo ważną rolę: Medina del Campo, Aranda de Duero, Toro, Cuellar, Palencia, ale na szczególną uwagę zasługują — Avila, Segovia i Valladolid.
Avila — najwyżej położona (1126 m n.p.m.) ze wszystkich stolic prowincji hiszpańskich, leży u stóp Sierra de Gredos, nad rzeką Adaja. Najważniejszym zabytkiem są mury obronne (1090-99 r.) otaczające stare miasto, których integralną częścią jest romańsko-gotycka katedra (XIII-XV w.). W obrębie murów zachowało się ponad 20 zabytkowych budowli sakralnych, m.in. gotycko-renesan-   Capilla Mosen Rubi de Bracamonte,klasztor dominikanów oraz liczne  pałace: Guzmanes (XVI w.), Velada (XV w.). Benavides (XVI w.) — przebudowany na parador.

W okresie kontrreformacji Avila była jednym z ośrodków prądu mistycznego związanego z działalnością św. Teresy. Na miejscu i rodzinnego domu świętej wznosi się klasztor Sw. Teresy (Convento Santa Teresa; XVII w.) Kościół San Vicente (XI-XII w.).
Segovia — położona na wysokim wzgórzu, u podnóża gór Sierra de Guadarrama, założona  została  w  czasach   celtiberyjskich. W okresie rzymskim była ważnym ośrodkiem i administracyjnym,  o czym świadczy  m.in. zachowany akwedukt (98-117 r.) — najwyhńtiejszy zabytek architektury rzymskiej w Hiszpanii.

Zabytkowe stare miasto swój okres świetności przeżywało w XIV-XV w. jako siedziba królów z dynastii Trastamara. Wyjątkowej wartości są romańskie kościoły. San Martin     ; (XII w.), San Nicolas (XII w.), San Esteban (XII-XIII w.) oraz późnogotycka katedra (1525-77 r.). Dużą wartość przedstawia również, wznoszący się w północno-zachodniej części miasta zamek królewski. Mury obronne otaczają   przestrzeń i w kształcie trapezu o obwodzie 2526 m. Zwieńczone są 88 basztami i 9 bramami, wznoszą się średnio na wysokość 12 m, a grubość ich osiąga 3 m.

W części zachodniej skaliste, w wielu miejscach poprzecinane szerokimi estuariami rzek Tinto, Guadalete, Gwadalkiwir. Na wydmowych i bagiennych obszarach Las Marismas w 1978 r. założony został największy park narodowy Hiszpanii - Donana o powierzchni blisko 51 tys. ha. Costa de la Luz, to jedyny odcinek wybrzeża Hiszpanii, gdzie brak hoteli-wieżow-ców, a architektura zabudowy turystycznej harmonijnie wkomponowana jest w krajobraz brzegów atlantyckich. Ważniejsze kąpieliska to: Ayamonte, Punta Umbria, San Fernando.
Nizina Andaluzyjska (Depresión del Guadalquivir), leżąca między Zatoką Kadyksu, Górami Betyckimi i Sierra Morena, jest rozległą równiną, którą przecina rzeka Gwadalkiwir. Typowo śródziemnomorski klimat stwarza wyjątkowo korzystne warunki do rozwoju gospodarki rolno-sadowniczej. W podzwrotnikowej strefie nadmorskiej uprawia się trzcinę cukrową i bawełnę. Na wapiennym cokole w trójkącie między Jerez de la Frontera, Puerto de Santa Maria i Sanlucar de Barrameda (ok. 22 tys. ha) rozciąga się rejon winnic, z którego pochodzi najsłynniejsze hiszpańskie wino — jerez (xeres, sherry).
W dolinie Gwadalkiwiru leżą dwa miasta - Kordoba i Sewilla — które wywarły wielki wpływ na historię i kulturę nie tylko Andaluzji, ale i całej Hiszpanii.
Kordowa (Córdoba), celtiberyjska osada, w czasach Juliusza Cezara stała się miastem rzymskim i jako Colonia Patrica została stolicą prowincji Hispania Ulterior (152 r. p.n.e.). Podbita przez Arabów, od 719 r. jako Qurtuba była stolicą emiratu Al-Andaluz, a od 928 r. stolicą niezależnego kalifatu. Półmilionowe podówczas miasto, największe w Europie, miało 50 tys. domów, 700 meczetów, 900 łaźni publicznych, wiele wspaniałych rezydencji, bibliotek, ogrodów, a także zakładów „przemysłowych" wytwarzających słynne na cały świat wyroby z metalu, skóry i tkanin. W schyłkowym okresie władztwa muzułmańskiego, Kordowa przeszła najpierw we władanie emirów z Sewilli (1068 r.), a następnie królów Kastylii (1236 r.). Okres upadku trwał aż do XX w., kiedy rozwój przemysłu zapoczątkował nowy okres w dziejach miasta. Najważniejszym zabytkiem Kordowy jest Mezquita (785-1009 r.) — wielki meczet Omajjadów, przekształcony w XVI w. na katedrę chrześcijańską. Od północy do meczetu przylega dawna Juderia (dzielnica żydowska) z jedyną synagogą (1315 r.) jaka pozostała w Andaluzji. Z innych zabytków miasta wymienić należy: Alcazar de los Reyes Cristianos (XIV w.), most rzymski z czasów Oktawiana Augusta, oraz pałac Las Bulas (XIV w.) mieszczący Muzeum Tauromachii i Sztuki Kordowańskiej. Dużą osobliwością starych dzielnic miasta jest labirynt wąskich uliczek z białymi niewysokimi domami, ryjącymi symbol ludowej architektury andalu-zyjskiej, słynne, ukwiecone patia cordobeses.

Sewilla — według legendy założona prze2 Herkulesa, istniała już w okresie kolonizacji fenickiej. Wczasach rzymskich, obok Colonia Patrica była głównym miastem Hispanii Ulterior. Od 411 r. pod panowaniem Wandalów, a następnie Wizygotów, w 711 r. została zdobyta przez Arabów. Odzyskana na rzecz Królestwa Kastylii (1248 r.), do szczytu potęgi doszła po odkryciu Ameryki, monopolizując handel z Nowym Światem.

Śródmieście Sewilli nie uległo zasadniczej przebudowie od czasu średniowiecza. Znajduje się tu kilka zabytków o wyjątkowym znaczeniu, jak: gotycka katedra (XV-XVI w.) — jedna z największych świątyń chrześcijańskich na świecie, z przylegającą do niej wieżą La Giralda, dawnym meczetem Al-mohadów (XII w.), Alkazar Królewski (XIV-XVIII w.), utrzymany w stylu herreriańskim gmach Generalnych, Archiwów Indii Zachodnich (1585-98 r.), Złota Wieża — fragment arabskich murów obronnych (1220 r.), gdzie przechowywano transporty złota i srebra z Ameryki, pałace — Casa de Pilatos i Casa de las Dueńas (XV w.) oraz uważana za najpiękniejszą w Hiszpanii - arena Real Maestranza (1760 r.).

Sewilla uchodzi za stolicę andaluzyjskiego folkloru określanego zbiorową nazwą flamenco. Istotą muzyki, tańca i śpiewu flamenco jest rytm wybijany obcasami, kastanietami lub klaskaniem w dłonie. Klasyczny strój flamenco — falbaniasta suknia do ziemi, chusta w tym samym kolorze, wysoko upięte włosy u kobiet, a obcisłe czarne spodnie, kamizelka z czerwonym pasem, płaski kapelusz i czarne bolero u mężczyzn — uważany jest za narodowy strój hiszpański.

W okresie Wielkiego Tygodnia dużą atrakcją Sewilli są procesje religijne. Poprzedzają one trwającą tydzień Ferie Kwietniową (Feria de Abril), podczas której miasto zmienia całkowicie swój wygląd. Sewilla staje się wówczas widownią nieustannego festynu, jedynego w swoim rodzaju na świecie. Centralnym miejscem ferii są Ogrody Marii Luizy i Plaża de Espańa.
Góry Betyckie (Cordillera Beticas) stanowią południowo-wschodnie obrzeżenie półwyspu. Ciągną się na przestrzeni ok. 600 km od okolic Kadyksu do przylądka Nao (Alicante).  Poprzecinane  licznymi  dolinami  i  obniżeniami, składają się z wielu pasm i masywów, z których najwyższym jest Sierra Nevada. To jedyne wysokogórskie pasmo systemu betyckiego, odznacza się stromością, urwistością i skalistą rzeźbą. Powyżej 3000 m n.p.m. występują cyrki lodowcowe z niewielkimi jeziorami oraz najdalej na południe Europy wysunięty lodowiec — Corral. Najwyższe szczyty gór, ośnieżone przez większą część roku, stwarzają doskonałe warunki do uprawiania sportów zimowych. W pobliżu Pradollano (2500 m n.p.m.) znajduje się znany ośrodek narciarski Solynieve, oddalony zaledwie 50 km od wybrzeża Costa del Sol (kąpieliska: Adra, Motril). Dużą atrakcyjnością odznaczają się też: Sierra de Anteguera (1377 m n.p.m.) z rozwiniętymi zjawiskami krasowymi oraz Serrania de Ronda (1919 m n.p.m.).

W Serrania de Ronda położona jest jedna z najstarszych osad na terenie Hiszpanii — Ronda. Największą atrakcją tego miasta jest jego niezwykłe położenie na obu brzegach, głębokiego na 160 m kanionu rzeki Guadale-vin. Pozostało tu wiele zabytków, głównie z czasów arabskich, jak: ruiny Alcazaby zniszczonej przez wojska Napoleona w 1809 r., stara dzielnica handlowa (suk), meczet przebudowany na katedrę Santa Maria la Mayor w stylu gotyckim i renesansowym. Z Rondy pochodzi wielu słynnych matadorów, a samo miasto jest ogólnokrajowym centrum tauromachii (walki byków) — słynna arena Real Maestranza (1784 r.).

W Górach Betyckich znajduje się osiem uzdrowisk, z których największą renomę ma Alhama de Granada i Lanjarón, którego wody mineralne użytkowane były już w czasach arabskich.

U stóp północnego skłonu gór Sierra Nevada, nad rzeką Darro położona jest Grenada. Założona w 711 r. przez Arabów, w pobliżu ruin celtiberyjskiej osady llliberris, szczyt swojego rozwoju osiągnęła za czasów dynastii Nasrydów, między XIII a XV w. W tym to okresie powstała Alhambra, jedna z najwybitniejszych budowli islamu na świecie. Zespół pałacowo-obronny Alhambry jest fascynującym połączeniem form architektonicznych i rzeźbiarskich. Jest sztuką mnożenia planów i perspektyw, wielokrotnym dzieleniem przestrzeni, asymetrii i wręcz genialnego wykorzystania naturalnego światła. Ten cud architektoniczny, połączenie warowni i pałacu z 1001 nocy, budowany był w latach 1248-1359. Alhambra, dosłownie Czerwony Zamek, składa się z twierdzy Muhammada I (Alcazaba), pałacu królów mauretańskich z dziedzińcami Mirtów i Lwów oraz letniej rezydencji sułtanów (Ogrody Generalife). W latach 1526-1616, po zdobyciu Grenady przez wojska Izabeli i Ferdynanda, dobudowano na terenie Alhambry, renesansowy Pałac Cesarski.
Centrum Grenady, o charakterze mieszczańskim, zachowało niewiele zabytków wzniesionych między XVI a XVIII w., w tym: gotycko-renesansową katedrę (1523-1703 r.), mudejarowe pałace: Casa de los Tiros (1540 r.) i Pałac Biskupi (XVII w.). W pobliżu Grenady znajduje się klasztor Kartuzów (La Cartuja) z zakrystią, będącą najbardziej ekstrawaganckim przykładem dekoracji churri-queresco (1727-46 r.).

Baleary
Archipelag Balearów, położony na Morzu Śródziemnym w odległości 100-250 km od wybrzeży Hiszpanii, stanowi integralną część kraju od 1285 r. Składa się on z pięciu większych wysp — Majorki, Minorki, Ibizy,
Formentery i Cabrery — oraz wielu małych o łącznej powierzchni 5014 km2.
Baleary wznoszą się na podwodnym garbie, który stanowi przedłużenie wapiennej strefy Gór Betyckich. W budowie geologicznej znaczną rolę odgrywają mezozoiczne i trzeciorzędowe wapienie, co powoduje występowanie form krasowych z licznymi jaskiniami (ok. 200). Najbardziej interesującymi są: Cuevas del Drac — nazywana Podziemną Alhambrą, oraz Cuevas Arta położone koło Porto Cristo w środkowej części wschodniego wybrzeża Majorki.