Atrakcje Turystyczne: wybierz kontynent i kraj
Historia
Na tworzenie się hiszpańskiej cywilizacji wpływ miała rzymska kultura, która wprowadzona została na celtyckim i iberyjskim podłożu. Germanie i Wyzygoci, a potem Islam istotnie wpłynęły na kształt i rozwój kultury ludów zamieszkujących tereny Hiszpanii.
Przejdź do
Czasy prehistoryczne
Od dolnego paleolitu Półwysep Iberyjski był już zamieszkiwany. Dowodem tego są odkryte w jaskini Castillo (Altamira, prowincja Santader) malowidła, które są jednymi z najstarszych zabytków w Europie. Ludność negrycka przybyła z Afryki mieszała się z Iberami oraz plemionami azjanickimi. Negryci posuwając się na północ mieszali się z mieszkającymi tutaj Celtami. Wpływy wschodnie pojawiały się na Półwyspie Iberyjskim już w XI stuleciu p.n.e. - wtedy Fenicjanie założyli tutaj swoje pierwsze kolonie: Malaca (Malaga) i Gadir, czyli Kadyks. Grecy ze posiadłości na wybrzeżu prowansalskim pojawili się tutaj u schyłku Fenicjan i założyli kolonie: Ampurias, Rhoda, Sagunto. Kartagińczycy przybyli na półwysep w VI w. p.n.e. a ich osady były inne od tych, które wcześniej zakładali Fenicjanie i Grecy: miały one funkcje militarne i handlowe.
Starożytność
Rzymianie rozpoczęli swój rajd po półwyspie Iberyjskim po wojnach punickich. Hiszpania była jedną z najważniejszych prowincji Rzymian. Utworzyli oni tutaj między I i IV wiekiem sieć dróg, wybudowano miasta i osady a świadectwem świetności Hiszpanii w tamtych czasach są monumentalne budowle:
- pałac Augusta w Terragonie
- świątynia Trajana w Alcantara
- akwedukty w Sewilli i Terragonie
- termy oraz budowle obronne w Segovii i Leon
- mosty w Mridzie, Salamance, Kordowie
Język kastylijski (utożsamiany z hiszpańskim), kataloński i galicyjski (gallego) wykształciły się z łaciny ludowej.
Średniowiecze
- San Juan w Banos de Cerrato, zabytkowy kościół
V wiek n.e. to czas, w którym większość Półwyspu Iberyjskiego została opanowana przez plemiona Wandalów, Wizygotów, Swebów i Alanów, które w okresie wędrówek ludów przebiły się przez Pireneje. Od tego momentu trwał tutaj trwający trzy wieki okres germański. Powstało księstwo Wizygotów (chrześcijaństwo), a swą stolicę miało w Toledo - był to rok ok. 590. Dziedzictwo pozostawione przez Rzymian zostało wzbogacone elementami wschodu przez Wizygotów. Budowle sakralne, które wtedy powstawały (między VI a VIII wiekiem), miały nie spotykane wcześniej (poza cesarstwem rzymskim) patenty architektoniczne, np. krzyżowe sklepienie naw, łuki podkowiaste. Elementy te można podziwiać w kościołach takich jak San Juan w Baños de Cerrato, San Tirso w Oviedo, Cristo de la Luz w Toledo.
Data 712 r. kojarzy się przede wszystkim z przekroczeniem przez Arabów Cieśniny Gibraltarskiej oraz pokonaniu pod Guadelete wojsk Roderyka, króla Wizygotów. Arabowie opanowali, oprócz górskich terenów Asturii, cały Półwysep Iberyjski. Al-Andalus (co znaczy w j. arabskim Zachód) stał się niezależnym, muzułmańskim emiratem w 756 r. W roku 928 Al-Andalus stał się drugim w muzułmańskim świecie kalifatem. Al-Andalus był wybitny zarówno umysłowo, jak i materialnie. Sztuka i nauka rozwijała się wg rzymskich i greckich wzorców, rozwijało się rękodzieło inspirowana przede wszystkim tradycjami dalekowschodnimi (papier), ale również tradycjami śródziemnomorskimi (krudybany i ceramika wraz ze słynnymi, zdobionymi niebieskimi ornamentami kafelkami zwanymi azelujos). Nawadnianie stosowane bardzo szeroko pozwoliło rozwinąć się rolnictwu. Winnice, mimo iż koran tego zabraniał, były uprawiane. Wprowadzono w południowych rejonach kraju uprawy ryżu, trzciny cukrowej i bawełny - nie znane w Europie wcześniej. Czas Arabów na Półwyspie Iberyjskim stanowi dla architektury islamu jeden z najwspanialszych okresów. Powstało wtedy wiele alcazarów (zamków), świątynie muzułmańskie i pałace. Najbardziej okazałe, najwybitniejsze przykłady architektury arabskiej to przede wszystkim:
- La Mezquita z VIII-IX w - katedra-meczet w Kordowie
- W Grenadzie: Alhambra stanowiąca funkcje fortecy i pałacu za razem. Pochodzi z IX - XV w.
- minaret La Giralda w Sewilli z XII wieku
- pałac Aljferia z XI w. w Saragossie
Temperament, język, mentalność dzisiejszych Hiszpanów to również w pewnym stopniu dziedzictwo arabskie. Do dzisiaj kultywowanych jest również wiele zwyczajów, np. corrida.
Obok sztuki islamskiej rozwijała się, na terenach nie podległych arabom, sztuka mudejar. Tworzyli ją Arabowie mieszkający na terenach chrześcijańskich. Sztuka mudejar charakteryzuje się bogactwem ornamentów i kompozycyjną swobodą. Ten styl przejawiał się również w okresie romańskim, gotyckim, także w renesansie i nadawał on specyficznego, hiszpańskiego stylu dziełom wykonanym w tych stylach.
Obiekty architektury mudejarowej to m.in. kiedyś synagogi, dziś kościoły:
- Santa Maria la Blanca z XIII w., Toledo
- El Transito z XII w., Toledo
- kościół Corpus Christi z XIV w. w Segovii
- klasztor Nuestra Señora de Guadelupe z XIV w. w Sewilli
- kościół San Pedro z XII w. w Teruel
- San Salvador, kościół z XIII w. w Teruel
- kościół San Martin z XIV w. (Teruel)
Reconquista (hiszp. odzyskanie) chrześcijańska rozpoczęła się 6 lat po wejściu Arabów na Półwysep Iberyjski. Był to proces odzyskania trwający od VIII do XV wieku, a początkiem rekonkwisty byłą bitwa z 718 r. stoczona w Górach Kantabryjskich w wąwozie Covadonga. Stoczyły ją oddziały Wizygotów pod dowództwem don Pelayo z Arabami. Dzięki zwycięstwu Wizygotów powstało Królestwo Asturii i to właśnie ono stało się na długie lata ośrodkiem chrześcijaństwa na półwyspie. Na północy w X w. funkcjonowały już niezależne królestwa chrześcijańskie, ponieważ były jednak słabe i rozdrobnione, nie stanowiły one wystarczającej siły oporu przeciwko Arabom. W XIII w. przez zjednoczenie powstały dwa silne królestwa: Asturia, Leon i Kastylia oraz część Nawarry, Aragonia i Hrabstwo Barcelony. W bitwie pod Navas de Tolosa w 1212 r. odniosły one zdecydowane zwycięstwo, wykorzystując rozpad kalifatu kordowańskiego w 1031 r. (powstało wiele skłóconych z sobą emiratów). Upadły emiraty Sewilli i kordowański w połowie XIV w., po czym ostał się tylko emirat Grenady i do końca XV w. był niezależnym państwem arabskim na Półwyspie Iberyjskim.
Kluczową datą historii Hiszpanii jest rok 1469: małżeństwo Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego doprowadziło do zjednoczenia unią personalną dwóch największych królestw Półwyspu Iberyjskiego: Kastylii i Aragonii. Królowie Katoliccy, czyli Izabela i Ferdynand, poprowadzili wojnę, której celem było doprowadzenie do upadku Grenady - stało się to w roku 1492 i tą datę uważa się za zakończenie procesu rekonkwisty.
Architektura, kultura i sztuka średniowiecza
Rozwój kultury i sztuki szedł w ślad sukcesów rekonkwisty. Sztuka romańska wykształciła się w X-XII w. a wpływ na jej upowszechnienie miała m.in. Francja (benedyktyni z Cluny). Powstały m.in. w Ripoll bazylika San Denis, kościół w Montserrat i kościół w Salou, pojawił się ruch pielgrzymkowy do sanktuarium Santiago de Compostella. Styl architektoniczny katedry w Zamora czy Salamance, mury w Avilli i Lugo to tzw. szkoła kastylijska. Powstały uniwersytety: w roku 1208 w Palencii a w 1230 r. w Salamance. Miasta powstawały na zasadzie fueros - przywilejów królewskich. W tym okresie powstało ponad 500 miast. Walki rekonkwisty były inspiracją twórczości żonglerów wędrownych - śladem tej twórczości, jedynym zachowanym, jest Canter del Mio Cid z 1140 r. (epos rycerski Pieśń o Cydzie).
Gotyk
Sztuka gotycka rozwijała się w klimacie rekonkwisty, która pobudziła wśród narodu religijność. Pierwszymi obiektami architektonicznymi gotyku hiszpańskiego były klasztory cystersów (XII wiek):
- Moreruela pod Zamorą
- Las Huelgas pod Burgos
- Santa Maria de Huerta w prowincji Soria
Gotyk w architekturze rozwinął się głównie w XIII wieku - inspiracją były wzory francuskie, przykładem są katedry:
- katedra w Leon, której budowa zaczęła się w 1205 roku
- katedra w Burgos (1221 r.)
- katedra w Toledo (1227 r.)
Własną formę sztuki gotyckiej, hiszpański estilo florido, wykształcił się na przełomie wieków XIV i XV. Powstały katedry kilkunawowe w Kastylii i Andaluzji: w Sewilli i Segovia. Katalonia to region, gdzie powstawały głównie obiekty jednonawowe: katedra w Barcelonie, katedra Walencji, katedra w Palma de Mallorca.
Estilo Florido pod wpływem stylu mudejar przekształcił się w czasach panowania Izabeli Katolickiej w tzw. styl izabliński. Przykładem stylu izabelińskiego w architekturze hiszpańskiej są: kościół San Pablo, kolegium San Gregorio (z XV w.) w Valladolid. Świecka architektura tego okresu to głównie zamki:
- z XIV w. pochodzą zamki Medellin, Peńafiel
- Oropesa to przełom XIV i XV wieku
- z XV w.: Coca, Segovia
Oprócz zamków powstawały również hale targowe: w 1426 r. Lonja de la Seda w Walencji, Lonja del Mar (1344 r.) w Barcelonie. Budowano miejskie rezydencje, takie jak XV wieczny Casa de los Pilatos w Sewilli, Casa de las Conchas w Salamance.
Państwo hiszpańskie, które powstało w drugiej połowie XV w., było wewnętrznie rozbite. Podziały tworzyły różnice językowe i kulturowe. Największym problemem były jednak antagonizmy na tle religijnym. Okres tolerancji religijnej skończył się w momencie rozpoczęcia prześladowań innowierców pod koniec XIV wieku. W 1492 roku wypędzono z Hiszpanii Żydów, a w roku 1502 wygnano Maurów.
W czasach panowania Habsburgów (Karol V, Filip II) państwo kastylijsko-aragońskie osiągnęło szczyt swej potęgi. Krzysztof Kolumb, który odkrył Amerykę w 1492 r., otworzył drogę do powstania imperium, które objęło prawie całą Południową i Środkową Amerykę. Meksyk został podbity w 1519-1520 roku, Peru w latach 1581-1533, Chile 1535-1537 r. Filipiny w 1543 roku.
Hiszpania stanęła na kontrreformacji po soborze trydenckim (1545-1563 r.). Prześladowania, jakie czyniła od 1478 r. inkwizycja hiszpańska, wywarł mocny wpływ na mentalność społeczeństwa.
Renesans
Sukcesy polityczne pociągnęły za sobą rozwój hiszpańskiej sztuki. Z okresu tego pochodzą wybitne dzieła, które stanowią dziedzictwo kultury. Renesans w Hiszpanii pojawił się już pod koniec XV wieku, a to za sprawą kontaktów z włoską kulturą, które możliwe były dzięki rozszerzeniu wpływów Hiszpanii na obszary Półwyspu Apenińskiego.
Styl plateresco
Pierwsze elementy architektury renesansowej pojawiają się przede wszystkim jako fuzja ze stylem izabelińskim. Przykładem może być np. powstały w Toledo Hospital se Santa Cruz de Mendoza. Styl plateresco wytworzył się (w Kastylii) pod wpływem renesansu - powstał on na początku XVI wieku z połączenia stylu mudejar, izabelińskiego i domieszki wpływów włoskich. Misterne, bogate dekoracje były cechą charakterystyczną stylu plateresco. Fasady uniwersytetów w Alcala de Henares (powstawał w latach 1543 - 1583), Salamance, Colegio de Santa Cruz w Valladlidoraz ratusz w Sewilli to przykłady stylu plateresco.
Styl herreriański
Fanatyzm religijny Filipa II i kontrreformacja były główną inspiracją powstania stylu herreriańskiego. Styl herreriański był surowy, niemal całkiem pozbawiony elementów dekoracyjnych i monumentalny. Twórcą stylu herreriańskiego jest Juan Herrera, który zdefiniował go, wybudowanym w latach 1559 - 1582, pałacem Escorial z klasztorem.
Literatura renesansu hiszpańskiego
Przedstawicielem renesansu w literaturze hiszpańskiej jest głównie Miguel-Cervantes. Don Kichot czy też Nowele przykładne, dzieła Cervantesa, były później inspiracją dla literatów na całym świecie, przez co odcisnął on wielki wpływ na rozwój literatury na całym świecie.
Malarstwo renesansu
Hiszpańskie malarstwo okresu renesansu uległo przede wszystkim wpływowi greckiego twórcy o nazwisku Domenikos Theotokopulos (El Greco). El Greco (uczeń Tycjana) utworzył unikatowy styl, który łączył w sobie ekspresję oraz paralelę.
Barok
Nadchodzą złe czasy dla Hiszpanii: polityka zagraniczna idzie źle. Hiszpania wzięła udział w przegranej wojnie 30-letniej, utraciła Portugalię i część swych kolonii w Azji i Ameryce Środkowej. Kadyks i Sewilla przejęły całą wymianę handlową z Ameryką, rolnictwo rozwijało się nierównomiernie, inkwizycja wprowadziła terror praktycznie we wszystkich gałęziach życia społecznego. Te wszystkie czynniki przyczyniły się do ucieczki z Hiszpanii wartościowych jednostek.
Barok rozwinął się w XVII w., kiedy to Hiszpania pod panowaniem Habsburgów osiągnęła swój schyłek ekonomiczny i polityczny. Najbardziej znamienitymi barokowymi obiektami architektury są:
- zespół Clerecia, na który składa się kościół Jezuitów i Uniwersytet Papieski w Salamance
- Pałac arcybiskupi w Grenadzie,
- kościół San Isidoro w Madrycie.
Rokoko, churriquerryzm
Jose i Nicolas Churriquerr wprowadzili do sztuki hiszpańskiej w połowie XVII wieku styl rokoko, który tutaj przyjął potem nazwę churriquerryzm. Charakteryzowała go bogata dekoracja (fasady, wnętrza), w której cechą główną była próba przeciwwstawienia się prawidłom geometrii i prawu ciążenia. Przykładami takich rozwiązań są:
- fasada katedry w Santiago de Compostela (ok. 1738-50 r.)
- Plaza Mayor (1729-1755 r.) w Salamance
- pałac Dos Aguas (1744 r.) w Walencji
- zakrystia kartuzji (ok. 1740 r.) w Grenadzie
Hiszpańskie malarstwo barokowe
Malarstwo hiszpańskie osiągnęło szczyt swojego rozwoju w epoce baroku. Najwybitniejsi malarze hiszpańscy epoki baroku to:
- Jose Ribera (1588-1656 r.)
- Francisco Zurbaran (1598-1663 r.)
- Bartolome Esteban (Murillo) (1618-82 r.)
- portrecista, autor płócien zbiorowych, wnętrz, scen rodzajowych, najwybitniejszy malarz baroku hiszpańskiego: Diego Velazquez (1599-1660 r.)
Oświecenie
Filip V, wnuk Ludwika XIV, przejął tron po śmierci ostatniego Habsburga: Karola II. Skutkiem powiązania politycznego z Francją na tereny Półwyspu Iberyjskiego zaczęły napływać nowe idee: racjonalizmu oraz oświecenia. Władza monarsza umocniła się po reformach Karola III (1767 rok - wygnanie Jezuitów), ograniczona została działalność inkwizycja. Te ruchy należały do reform absolutyzmu oświeconego.
Hiszpania zaczyna się odradzać, ale widać to tylko w nowych obiektach architektonicznych powstających w Madrycie i okolicach:
- Pałac Burbonów 1738-1807 r.
- neoklasyczne pałace Pardo, Aranjuez, La Granja
Sztuka narodowa zanika, jednak gwiazdą na ciemnym tle mizerności ówczesnej sztuki hiszpańskiej jest Francisco Goyia (1746-1828), wybitny malarz.
XIX wiek
Inwazja Napoleona (1808 - 1813 r.) był krwawym wydarzeniem początku XIX w. w Hiszpanii. Rozpadło się kolonialne imperium w Ameryce - wszystkie kolonie amerykańskie wywalczyły sobie suwerenność. Powstała Kolumbia (1810-1819), Wenezuela (wyzwolona w 1821 r.), Argentyna (1816 r.), w 1818 r. Chile, Meksyk w 1821 r., Salwador w 1821 r., Boliwia w 1825 r., Urugwaj w 1825 r. Połowa wieku XIX to zbrojne bunty rewolucyjne, wojny domowe i dyktatury.
Przegrana pod koniec XIX wieku wojna ze Stanami Zjednoczonymi oznaczała utratę Kuby i Filipin, które były ostatnimi koloniami hiszpańskimi.
XX wiek
Burzliwa historia Hiszpanii pierwszej połowy XX wieku wynikała z kontrastów społecznych, kulturalnych i cywilizacyjnych. XX wiek to m.in. dyktatura generała M. Primo de Rivery, powstanie II Republiki, wojna domowa 1936-39 r., a potem dyktatura generała Franco.
Jako tzw. Błękitna Dywizja Hiszpania po II wojnie światowej pozostała pozornie neutralna. Po okresie izolacji na początku lat 50-tych XX wieku Hiszpania rozpoczęła swój prężny rozwój gospodarczy.
Sztuka współczesna
Większość najwybitniejszych artystów hiszpańskiej sztuki współczesnej pracowała na emigracji. Najwybitniejsi artyści hiszpańscy sztuki współczesnej to:
- Pablo Picasso, który żył w latach 1881 -1973 r. i pozostał jedną z największych ikon sztuki XX w.
- Salvador Dali (surrealizm)
- Juan Miro (surrealizm)
Antonio Gaudi, autor wyjątkowych dzieł architektonicznych powstałych w Barcelonie na przełomie XIX i XX wieku:
- kościół Sagrada Familia
- park Gûell
- budynek Casa Batlló
