Islandia

Islandia jest krajem wyżynno-górskim. Większość jej powierzchni zajmuje rozległy płaskowyż o wysokości 700-1000 m n.p.m. (najwyższy szczyt Hvannadalshnukur 2119 m n.p.m.) opadający stromo ku wybrzeżom. Około 12% powierzchni pokrywają lodowce (m.in. Vatnajókull 8400 km2, największy w Europie). Islandia jest terenem aktywnej działalności wulkanicznej (26 czynnych wulkanów, m.in. Hekla 1491 m n.p.m.), z którą związane są liczne gejzery (najbardziej znany Wielki Gejzer) oraz częste trzęsienia ziemi. Główną rzeką jest Pjórsa (237 km dł.).

Z licznych jezior polodowcowych największą powierzchnię ma Thingvallavatn (120 km2). Większą część obszaru wyspy pokrywa tundra, przechodząca na południu kraju w półkrzewiaste lasy. Północne i zachodnie wybrzeża są silnie rozczłonkowane (fiordy). W Islandii panuje klimat podbiegunowy oceaniczny. W południowo-zachodniej części kraju średnia temperatury stycznia waha się od 0°C na południu do -4°C na północy; średnia lipca od 9 do 12°C. We wnętrzu wyspy klimat jest znacznie surowszy. Opady wynoszą średnio 700-800 mm.

Pierwsi osadniczy europejscy — irlandcy mnisi i Norwegowie — przybyli do Islandii w połowie VIII w., tworząc wkrótce organizację państwową opartą na rządach starszyzny. Z IX-X w. pochodzą najstarsze ślady sztuki na terenie Islandii (głównie wyroby metalowe ozdobione plecionką) noszące wpływy kultury wikingów. Po zakończeniu procesu chrystianizacji kraju (XI-XII w.) nastąpił krótkotrwały okres jego rozwoju zahamowany w XIII w. wojną domową (antagonizmy rodowe). Z rozwijanej w tym okresie architektury romańskiej i gotyckiej, w której obok wpływów irlandzkich, normandzko-angielskich i norweskich wciąż były żywe tradycje sztuki wikingów, większość obiektów uległa zniszczeniu (wznoszono je przeważnie z materiałów nietrwałych). Przetrwały natomiast zabytki rzeźby (głównie drewnianej), m.in. płaskorzeźbione drzwi z Valthjófsstadhur (XIII w.), liczne rękopisy o tematyce religijnej i historycznej, a także wyroby rzemiosła artystycznego (złotnictwo). W 1264 r. Islandia dostała się pod panowanie Norwegii, z którą od 1397 r. weszła w skład tzw. unii kalmarskiej, zdominowanej przez Danię. Rozwój gospodarczy kraju utrudniała monopolistyczna polityka Danii i Szwecji (zwłaszcza w dziedzinie handlu) oraz częste klęski głodu spowodowane okresowymi ochłodzeniami klimatu, działalnością wulkaniczną i epidemiami. W XVIII w. powszechne stały się napady korsarzy. Upadek rolnictwa i hodowli spowodował emigrację (zwłaszcza w drugiej połowie XIX w.) skierowaną głównie do Ameryki Północnej. Trudnościom ekonomicznym tego okresu towarzyszył upadek sztuki (z wyjątkiem ludowego snycerstwa i tkactwa). W drugiej połowie XVIII w. zaczęły powstawać miasta oraz przystąpiono do wznoszenia pierwszych budowli kamiennych według projektów architektów duńskich (m.in. katedra w Hólar). Rozwój sztuki w XIX i XX w. cechuje dążność do utworzenia stylu narodowego, zwłaszcza w malarstwie (S. Gudmundsson) i rzeźbie (E. Jónsson). W 1918 r. Islandia stała się suwerennym państwem związanym unią personalną z Danią. Całkowitą niezależność polityczną uzyskała 17 VI 1944 r.

Stolica Islandii: Rejkiawik (Reykjavik) — założony ok. 874 r. przez przybyszów z Norwegii, jest od XVIII w. ośrodkiem handlu. Prawa miejskie uzyskał w 1786 r. Stanowi główny ośrodek polityczny, gospodarczy i kulturalny kraju oraz centrum komunikacyjne (port lotniczy o międzynarodowym znaczeniu). Znajdują się tu liczne obiekty kultury, m.in. Muzeum Narodowe, Teatr Narodowy, uniwersytet (założony w 1911 r.), a także instytucje rządowe i użyteczności publicznej (siedziba parlamentu i rządu). Z Rejkiawiku najczęściej wyruszają turyści do atrakcyjnych zakątków południowo-zachodniej Islandii, m.in. Wielkiego Gejzeru (Stóri Geysir), wodospadu Guli, wulkanu Hek-la i doliny Thingavallavain, a także lodowca Vatnajókull i parku narodowego Skaftafell.

Akureyri — drugie (po Rejkiawiku) pod względem znaczenia gospodarczego miasto Islandii. Stanowi port handlowy i rybacki oraz ośrodek sportów zimowych. W sezonie letnim turystyczną atrakcją są wycieczki z Akureyri do wodospadów Goda i Detti, a także w rejon jeziora Myvatn, słynącego z bogactwa ptactwa wodnego, gorących źródeł i wygasłych wulkanów.