Niemcy

Obszar 357,5 tys. km2; 16 krajów związkowych; 78,7 min ludności (1990 r.); 220 osób na 1 km2; stolica Berlin (3,4 min mieszk.; 1990 r.); 81,3% ludności miejskiej; większe miasta (tys.); Hamburg (1576), Monachium (Munchen; 1269), Kolonia (Koln; 914), Essen (615), Frankfurt nad Menem (Frankfurt am Main; 593), Dortmund (570).

Dusseldorf (561), Stuttgart (665), Lipsk (Leipzig; 554), Brema (Bremcn; 525), Drezno (Dresden; 520), Hanower (Hannover; 506); Niemcy 94%; język niemiecki; protestanci 58,6%, katolicy 34,4%; użytki rolne 51,6% (34,7% grunty orne i sady, 16,8% łąki i pastwiska), lasy 28%; struktura zatrudnienia: przemysł 35%', rolnictwo i leśnictwo 6%; usługi 30%; na 100 km2: 11,9 km linii kolejowych, 150 km dróg ulepszonych; 342 samochody osobowe na 1000 mieszk.; waluta: 1 euro=100 centów (wcześniej: 1 marka = 100 fenigów).

Atrakcje turystyczne Niemiec
Główne znaczenie dla turystyki krajowej ma większość obszarów Niemiec w strefach bliskiego wypoczynku ośrodków miejsko-przemysłowych.znaczenie dla turystyki krajowej. Tereny najbardziej atrakcyjne służą turystyce urlopowej, a także zagranicznej. Dużą rolę odgrywają uzdrowiska. Ruch zagraniczny kieruje się przede wszystkim do miejsc o wysokich walorach kulturowych i historycznych — zwłaszcza starych miast, leżących przy starożytnych trasach doliny Renu i Dunaju. Regiony turystyczne utożsamiane są z wykształconymi historycznie krajami związkowymi.

Szlezwik-Holsztyn (Schlezwig-Holstein)
Leży u nasady Półwyspu Jutlandzkiego. Wzdłuż wybrzeży morskich znajdują się liczne uzdrowiska i ośrodki sportów wodnych. Nad Bałtykiem najintensywniej zagospodarowana jest Zatoka Lubecka; miejscowości: Timmendorfer Strand, Neustadt, Gromitz; na Morzu Północnym — Wyspy Północnofryzysjkie (największe: Sylt — połączona groblą z lądem, Amrum, Fohr). Na płyciznach osobliwością są liczne wyspy (Halligen), pozostałość dawnego wybrzeża zbudowanego z marszy. Charakterystyczne dla nich są domy fryzyjskie lokowane na sztucznych usypiskach (Warften), a także rozległe łąki, szerokie możliwości połowu ryb, krabów. Wyspy i płycizny objęte są rezerwatem (Wattenmeer). Dużą popularnością cieszy się skalista wyspa Helgoland (połów ryb, homarów; stacja ornitologiczna, akwarium). W głębi, wzdłuż Bałtyku rozciąga się pagórkowaty kraj pojezierzy (Bungsberg 168 m). Najwięcej jezior znajduje się w okolicy Plon (jezioro Grosser Plonersee) i Eutin (jeziora: Eutin, Kell) zwanej „Szwajcarią Holsztyńską".

Bogatą historią szczyci się stary port bałtycki Lubeka (awanport Travemunde — połączenie promowe ze Szwecją); lokowana w XII w. (lubeckie prawo było powszechne nad Bałtykiem), w 1226 r. wolne miasto Rzeszy, a w XIV, XV w. główne miasto Hanzy (Kónigin der Hanse). Jest znanym ośrodkiem kultury. Atrakcję stanowi średniowieczne Stare Miasto z romańsko-gotycką katedrą (XII-XIV w.), liczne kościoły (XIII, XIV w.), ratusz i brama holsztyńska (XV w.), domy mieszczańskie. Na południe od Lubeki nad jeziorem leży średniowieczne miasto Ratzenburg ze słynną romańską katedrą z XII w.

W odnodze Zatoki Kilońskiej (zatoka Schlei), w pobliżu dawnego ośrodka handlowego Wikingów Haithaba znajduje się Szlezwik — w XI w. miasto i siedziba biskupstwa, od XII w. stolica księstwa duńskiego, a w XVI-XVII w. rezydencja księcia Holsztyn — Gottorp. Ma romańsko-gotycką katedrę (XII-XVI w.), zamek Gottorp (XVI, XVII -XVIII w.); muzea.
Stolicą kraju Szlezwik-Holsztyn jest Kilonia. Większe znaczenie zdobyła dopiero w drugiej połowie XIX w. po wybudowaniu pruskiego portu wojennego i Kanału Kilońskiego (1887-95 r.). Znana jest z dorocznej imprezy kulturalnej Kieler Woche.

Hamburg
Freie und Hansestadt Hamburg jest odrębnym krajem związkowym, największym portem (Tor zu Welt) Niemiec, wielkim ośrodkiem przemysłowym, handlowym, komunikacyjnym, naukowym, kulturalnym. Leży u ujścia rzeki Alster do Laby, ok. 110 km od Morza Północnego (awanport — Cuxhaven). Średniowieczny gród saski, siedziba biskupstwa (831 r.) i arcybiskupstwa (834 r., w 845 r. przeniesione do Bremy), członek Hanzy; w 1815 r. został przyjęty jako wolne miasto do Związku Niemieckiego (Deutscher Bund). W XIX w. był ważnym portem emigracyjnym do Stanów Zjednoczonych. Jest wielkim, rozległym miastem rozbudowanym głównie po prawej stronie Laby. W centrum wznoszą się kościoły w większości odbudowane po II wojnie światowej, m.in. pierwotnie gotycki Św. Piotra (XII, XIX w.), Św. Jakuba (XIV w.), Św. Katarzyny (XII, XV, XVII w.), barokowy Św. Michała (XVIII w.); neorenesansowy ratusz (XIX w.); z innych oryginalną budowlą jest np. modernistyczny biurowiec Chilehaus (1920-23 r.).

Osobliwością jest jezioro w środku miasta na rzece Alster (spiętrzenie już w XIII w.); dużą atrakcją jest dzielnica portowa. Hamburg ma bogate tradycje jednego z głównych ośrodków kultury muzycznej Niemiec, m.in. jako miasto rodzinne F. Mendel-sohna i J. Brahmsa. Znajdują się tu dwa uniwersytety (1919, 1946 r.) i inne szkoły wyższe, instytuty naukowe (m.in. słynny chorób tropikalnych), planetarium, liczne muzea, galerie sztuki, teatry, a także jeden z największych w Europie ogrodów zoologicznych. Stanowi ważne centrum kongresowe (Hamburger Congress Centrę), jest miejscem międzynarodowych targów (Hamburger Messe).

Brema (Bremen)
Jest najmniejszym krajem związkowym Niemiec (404 km2). Stanowią go Brema i Bremerhaven. Brema jest drugim po Hamburgu portem Niemiec, dużym ośrodkiem przemysłowym, handlowym, węzłem komunikacyjnym. Leży po obu stronach Wezery, ok. 80 km od jej ujścia do Morza Północnego. Wzmiankowana już w VIII w. jako ośrodek handlowy i siedziba biskupstwa, a następnie arcybiskupstwa (845 r.), w XIV w. wstąpiła do Hanzy, w 1646 r. uzyskała status wolnego miasta Rzeszy. Na prawym brzegu Wezery leży otoczona pasmem zieleni (w miejscu dawnych murów obronnych) dzielnica staromiejska, świadectwo dawnej potęgi władzy kościelnej i bogatego mieszczaństwa. W zabytkowym zespole rynku mieści się katedra romańsko-gotycka (XI-XIV, XVI w.); ratusz gotycko-renesansowy (XV, XVII w.), w pobliżu posąg Rolanda, symbol mieszczańskiej wolności (10 m wys.; z XV w.); renesansowe domy gildii i wagi miejskiej (XVI w.), kamienice (XVI, XVII w.). Ponadto muzea, teatr i in.

Awanportem Bremy jest Bremerhaven, jeden z największych portów rybackich Europy. Dolna Saksonia (Niedersachsen) Dominuje tu krajobraz nizinny, jedynie na południu wznoszą się grzbiety Średniogórza Niemieckiego z górami Harz. Wzdłuż wybrzeża ciągnie się nadmorski obszar wypoczynkowy. Stanowią go głównie Wyspy Wschodniofryzyjskie (największe: Norderney, Borkum, Langeoog). We wschodniej części Niziny Północnoniemieckiej znanym obszarem turystycznym jest rozległa Puszcza Luneburska (Wilseder Berg 169 m n.p.m. — rezerwat), porosła wrzosowiskami, miejscami lesista (dęby, buki). Głównym jej ośrodkiem i równocześnie uzdrowiskiem (solanki, kąpiele błotne) jest Liineburg — miasto średniowieczne (X w.), które swoje bogactwo zawdzięczało kopalnictwu soli. Pozostałością są zabytkowe kościoły (XIII, XIV, XV w.), ratusz (XIII, XVIII w.), domy mieszczańskie (XVI-XVIII w.).

W granice Dolnej Saksonii wchodzi zachodnia część gór Harz o typowym krajobrazie krawędziowym (stromizmy, przełomy, m.in. rzeki Bode), wzbogaconym ponadto przez liczne jeziora zaporowe, bogatą szatę leśną. W średniowieczu (od X w.) był to ważny obszar górniczy — dawne osady górnicze, m.in. Clausthal — Zellerfeld (uniwersytet, dawna Akademia Górnicza). Obecnie jest to popularny obszar turystyczny pełen uzdrowisk, ośrodków turystycznych i sportów zimowych; m.in. Bad Harzburg, Bad Grund, Bad Sachsa (solanki, kąpiele borowinowe), Bad Lauterberg (Kneipp). Głównym miastem jest znany w średniowieczu zabytkowy Goslar (gotyk, renesans).

Na północ od Harzu leżą historyczne miasta średniowieczne znane z cennych zabytków sztuki, ważne ośrodki przemysłowe: Brunszwik — stolica księstwa Brunszwik (rodu Welfów), Hildesheim — gród obronny Karola Wielkiego, w 1815 r. siedziba biskupstwa. W odróżnieniu od nich młode miasto Wolfsburg powstałe w 1937 r. przy zakładach samochodowych Volkswagen. Na zachód od Harzu — Getynga, jeden z głównych niemieckich ośrodków naukowych; słynny uniwersytet został założony w 1736 r. przez króla angielskiego Jerzego II, elektora hanowerskiego (Georg August Universitat); w 1751 r. powstała Akademia Nauk. Osnabruck — siedziba biskupstwa (785 r.) i ważny ośrodek chrystianizacji, a także jedno z miejsc, gdzie zawarto w 1648 r. pokój westfalski (ze Szwecją), kończący wojnę trzydziestoletnią.

Stolicą Dolnej Saksonii jest Hanower (Hannover), dawna rezydencja elektoratów i królów hanowerskich; obecnie ośrodek przemysłowo-handlowy (m.in. zakłady Telefunken). Odbywają się tu doroczne przemysłowe targi wiosenne.

Meklemburgia - Pomorze Przednie (Mecklenburg-Vorpommern)
Znajdują się tu dwa popularne regiony turystyczne: wybrzeże Bałtyku i Pojezierze Meklemburskie. Wybrzeże Bałtyku cechuje silnie rozwinięta linia brzegowa (ok. 4000 km dł. wraz z wyspami), zwłaszcza w części wschodniej, gdzie znajdują się największe skupiska wysp przybrzeżnych (Rugia, Uznam, Hiddensee i in.). Przeważają szerokie plaże z polami wydmowymi. Klify występują na zachód od Wismaru (tzw. Kliitzerwinkel), od Warnemiinde, na północnym brzegu wyspy Hiddensee, a także na wyspie Rugii, gdzie do brzegu dochodzą wychodnie kredy piszącej (białe klify). Najstarszymi uzdrowiskami, których tradycje sięgają XVIII w., są: Heiligen-damm i Bad Doberan (leczenie wodą morską) z zabytkową zabudową klasycystyczną. Rozrzucone wzdłuż wybrzeża liczne kąpieliska są to najczęściej zagospodarowane turystycznie dawne wioski rybackie.
Znaczenie turystyczne mają hanzeatyckie miasta portowe, dziś również główne porty bałtyckie Niemiec: Rostock, Wismar i Stral-sund, ponadto oddalony nieco od wybrzeża Greifswald (słów. Gryfia), z zachowanymi zabytkami z okresu swojej świetności (XIII--XV w.). Najliczniejsze są gotyckie kościoły, mury obronne, gotyckie lub renesansowe ratusze i zabudowa miejska; stare uniwersytety (Rostock 1419 r., Greifswald 1456 r.).

Szczególne miejsce w turystyce zajmuje wyspa Rugia (połączona z lądem mostem Rugendamm). Wysokie walory krajobrazowe łączą się tu ze śladami średniowiecznej historii słowiańskiego państewka Ranów, z najsłynniejszym w całej zachodniej Sło-wiańszczyźnie ośrodkiem kultu — Świątynią Świętowita w Arkonie, zburzonej w XII w. przez Duńczyków (wały obronne, liczne kurhany). Do najliczniej odwiedzanych miejscowości kąpieliskowych na wyspie Rugii należą: Sassnitz, połączona promem ze szwedzkim Trelleborgiem, Binz, Sellin; na wyspie Hiddensee: Kloster (stacja ornitologiczna), Vitte, Neuendorf, na wyspie Uznam: Ahlbeck, Heringsdorf, Bansin, Zinnowitz.

Pojezierze Meklemburskie przedstawia falisty krajobraz morenowy. Największe jezioro w części zachodniej — Schwerin (63,4 km2), leży w otoczeniu mieszanych lasów bukowych. Centrum turystyczne stanowi zabytkowe miasto i stolica kraju Schwerin, stary gród słowiańskich Obodrzyców — Zwierzyn, zdobyty w 1160 r. przez Sasów; od XII - XIV w. ośrodek hrabstwa wcielonego w XIV w. do Meklemburgii, a od 1701 r. stolica powstałego w tym czasie księstwa Meklemburg -Schwerin. Środkową część pojezierza stanowi Kraina Wielkich Jezior Meklemburskich, z największym jeziorem Muritz (117 km2; inne: Plau — 38 km2, Kólpin — 20 km2 i Flee — 11 km2). Jest krainą pagórkowatą z zachowanym lasem naturalnym (buk, dąb, sosna) i wielkim bogactwem ptactwa wodnego (rezerwat). W pobliżu jezior średniowieczne miasteczka (XIII w.), obecnie miejscowości wypoczynkowe: Waren, Plau, Róbel, Malchow i in. We wschodniej części pojezierza charakterystyczne są liczne, niewielkie jeziora rynnowe w otoczeniu bogatej szaty leśnej. Centrum stanowi zabytkowe miasto Neustrelitz, dawna rezydencja księstwa — drugiego obok ks. Meklemburg-Schwerin (od 1701 r.). Ponadto Neubrandenburg — miasto założone w 1248 r. przez margrabiów brandenburskich; ośrodki wypoczynkowe: Feldberg, Lychen, Fiirstenberg. Znajduje się tu również Ravensbruck, dawny obóz koncentracyjny i Muzeum Martyrologii.
Najbardziej atrakcyjna środkowa i wschodnia część Pojezierza Meklem-burskiego zwana jest Szwajcarią Meklemburską.

Nadrenia Północna-Westfalia (Nordrhein-Westfalen)
Jest najbardziej uprzemysłowionym i naj-gęściej zaludnionym krajem Niemiec. W większości znajduje się w obrębie Niziny Niemieckiej, a częściowo — Średniogórza Niemieckiego. W dorzeczu dolnego Renu (rzeki Ruhr, Ems, Lippe) leży Zagłębie Ruhry (ok. 1470 osób na 1 km2) największy okręg przemysłu ciężkiego Niemiec (rozwój XIX, XX w.; koncerny Kruppa, Thyssena; kuźnia przemysłu zbrojeniowego). Jego główny trzon tworzą średniowieczne miasta: Dusseldorf — stolica kraju (targi, wystawy), Duisburg, Essen, Bochum, Dortmund.

Ośrodkami turystyki zagranicznej są przede wszystkim starożytne miasta: Kolonia — główne rzymskie miasto nad Renem — Colonia Agrippinensis, wolne miasto i elektorat Rzeszy, arcybiskupstwo, znaczący członek Hanzy. Miasto ma układ średniowieczny, liczne zabytkowe kościoły (w XII, XIH w. — 40 tys. mieszkańców, 150 kościołów) w tym słynną gotycką katedrę (XIII w. — uk. w 1880 r.), największy kościół chrześcijański (140 m dł., 45 m szer., 156 m wieża), ratusz (XV w.); bogate tradycje teatralne i muzyczne, liczne muzea, galerie sztuki. Kolonia jest miejscem międzynarodowych targów i wielu dorocznych imprez, w tym słynnego karnawału.

Bonn — rzymska Castra Bonnensia, średniowieczne miasto (1244 r.), w XVI w. rezydencja arcybiskupa Kolonii — elektora Rzeszy; w XVIII w. przebudowane na rezydenc-jonalne miasto książęce (Wittelsbachów); w latach 1949-91 — stolica Niemiec. Charakterystyczne dla miasta są budowle barokowe, rezydencja książęca (XVIII w. ob. uniwersytet), zamek Poppelsdorf, ratusz, kościół jezuitów; z innych katedra romańska (X-XIX w.). W dzielnicy rządowej nad Renem mieści się willa Hammerschmidt (1865 r.) — siedziba prezydenta. Bonn jest miejscem urodzenia Beethovena — muzeum założone w 1889 r.; z innych Muzeum Uniwersyteckie (1819 r.). Na południowy-wschód od Bonn znajduje się słynne skupisko skał wulkanicznych Sieben-gebirge (rezerwat).

Akwizgran (Aachen) miasto historyczne i uzdrowisko (cieplice siarkowe 74°C); rzymskie Aquae Granni. Rezydencja Karola Wielkiego, miejsce koronacji królów niemieckich (od 936 do 1531 r.); wolne miasto Rzeszy, miejsce obrad sejmu Rzeszy (Reichstagu), synodów, zawieranych pokojów (1668,1748 r.). Znajduje się tu zabytkowa katedra (VIII-XIX w.), której najstarszą część (786-800 r.) stanowi słynna kaplica pałacowa (tron Karola Wielkiego), ponadto gotycki ratusz (XIV w.); pijalnia Elizy (1827 r.). Inne zabytkowe miasta, to biskupie Paderborn (800 r.), m.in. katedra XIII-XIX w.). Munster (804 r., katedra XIII w., ratusz XIV w., rezydencja biskupia XVIII w.), do 1945 r. główne miasto Westfalii.

Saksonia - Anhalt (Sachsen-Anhalt)
Charakterystyczne są tu dwa typy krajobrazu — doliny rzek Laby i Sali oraz zrębowych gór Harz. Do kraju związkowego Saksonia -Anhalt należy wschodnia część gór Harz z najwyższym szczytem Brocken (1142 m). W krajobrazie charakterystyczne są kopulaste, zalesione szczyty, stromościenne, głębokie doliny, rumowiska skalne, a powyżej 1000 m n.p.m. niewielkie powierzchnie łąk i kosodrzewiny. Góry są intensywnie zagospodarowane turystycznie, znajdują się tu liczne wczasowiska, stacje sportów zimowych, uzdrowiska. Są to często zabytkowe miasteczka średniowieczne, niegdyś ośrodki górnicze, siedziby klasztorów czy arystokracji. U podnóża gór Ouedlinburg, do XI w. najważniejsze miasto Harzu, później straciło znaczenie na rzecz Goslaru. Było siedzibą dworu Karola Wielkiego, w X w. fundacją klasztorną, w XIII-XV w. znanym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym. Znajdują się tu cenne zabytki gotyku, renesansu. Wernigero-de (prawa miejskie w 1229 r.) z zabytkami budownictwa miejskiego z XVI w. (mur pruski), barokowym zamkiem (XVII w., przebudowany w XIX w.; muzeum feudalizmu). Blan-kenburg — ratusz z XIII w., ruiny zamku. Gernrode — miejscowość wzmiankowana w X w. W górach: Riibeland w pobliżu słynnych jaskiń wapiennych, Stolberg — zabytkowe miasteczko z zamkiem, miejscowości: Tanne, Benneckenstein, Elbingerode. Najwyżej leży Schierke, w XIII w. ośrodek górniczy, od 1880 r. znane uzdrowisko klimatyczne.

Stolicą kraju jest Magdeburg, jedno z najznaczniejszych miast niemieckiego średniowiecza. Położony nad Łabą odgrywał dużą rolę w stosunkach z krajami słowiańskimi, jako ważny ośrodek handlu, siedziba arcybiskupstwa (968 r.). Należał do Hanzy. Był ważnym ośrodkiem kultury mieszczańskiej (prawo magdeburskie), w XVI w. przyjął reformację. Od 1680 r. pod panowaniem elektorów brandenburskich, w 1826 r. został stolicą pruskiej prowincji Saksonii. Z zabytków zachowała się katedra gotycka (XIII, XVI w.), klasztor romański (XI-XIII w., zał. 937 r.). Halle — gród nad Salą, w X w. nadany arcybiskupom magdeburskim, w XII w. miasto, które swój rozwój zawdzięczało m.in. handlowi solą z okolicznych złóż. Pod rządami elektorów brandenburskich stał się ważnym ośrodkiem przemysłu tkackiego (hugonoci). Szczyci się bogatymi tradycjami naukowymi (w 1652 r. zał. Niemiecka Akademia Nauk Przyrodniczych Leopoldina, w 1694 r. uniwersytet, w 1817 r. połączony z uniwersytetem w Wittenberdze). Jest miastem rodzinnym G.F. Handla (festiwal, muzeum). Ma zabytkową katedrę (XIV w.), ratusz (XV-XVI w.), zamki (XV, XVI w.). Do innych miast o znaczeniu turystycznym należą: Wittenber-ga — rezydencja książąt sasko-wittenberskich (elektorów saskich), znany ośrodek humanizmu krzewionego przez uniwersytet (zał. w 1502 r.), a w 1517 r. kolebka reformacji (Dom Lutra, Dom Melanchtona, grób Lutra w kościele zamkowym).
Dessau — miasto rezydencjonalne księstwa Anhalt (pałace, parki). Merseburg — siedziba biskupstwa (X w.) i rezydencja książąt sasko-mersebur-skich. Naumburg z katedrą (XIII w.) ze słynnym zespołem rzeźb gotyckich (12 posągów fundatorów). Ponadto szereg małych zabytkowych miasteczek, takich jak np. Tangermunde.

Brandenburgia (Brandenburg)
Duże znaczenie turystyczne ma Pojezierze Brandenburskie. Cechuje je różnorodność krajobrazu: liczne jeziora rynnowe oddzielone płatami wysoczyzn sandrowo-morenowych (Landchen), izolowane pagóry moren czołowych, torfowiska i bagniste łąki w pradolinach (Luch), rozległe bory sosnowe. Największe zagęszczenie jezior występuje w środkowej i wschodniej części pojezierza; w środkowej — głównie w okolicach Berlina (i w samym mieście) i Poczdamu. W części wschodniej liczne jeziora powiązane ciekami i kanałami z rzeką Sprewą (Spree) i Dahme, w tym 2 największe na całym pojezierzu: Schwie-loch (18 km2) i Scharmiitzel (14 km2). Największą wysokość osiągają tu również pagóry morenowe (162 m n.p.m.); ponadto znajdują się tu wielkie kompleksy borów sosnowych na sandrach.
Stolicą kraju jest Poczdam. W XII w. był tu zamek margrabiów brandenburskich; w 1411 r. Poczdam uzyskał prawa miejskie. Od czasów Królestwa Prus był siedzibą garnizonu oraz rezydencją królewską, a także ośrodkiem produkcji jedwabiów (hugonoci). Znajduje się tu słynny zespół pałacowo-parkowy Sanssouci (XVIII w.), miejsce ważnych spotkań politycznych (w 1945 r. Konferencja Poczdamska w dworze Cecilienhof).

Nad Hawelą leży Brandenburg założony przez Niemców w XII w. na miejscu słowiańskiej Brenny. Był siedzibą biskupstwa i stolicą Marchii Północnej, później od nazwy miasta zwanej Brandenburską. W XV w. stracił funkcje stołeczne na rzecz Berlina. Ma liczne
zabytki, m.in. gotycką katedrę (XII, XV w.). Na północ od Berlina leży średniowieczne miasto-muzeum Bernau z zachowanymi murami obronnymi. W Sachsenhausen -Oranienburg mieści się Muzeum Martyrologii.

W południowo-wschodniej części kraju znajduje się główne miasto Lużyc Dolnych Chociebuż (łuż. Chosebuz, niem. Cottbus), miasto założone w XII w. przy szlaku handlowym na Śląsku. W pobliżu w kotlinie Sprewy rozciąga się osobliwa kraina zwana Spree-wald (Polesie Dolnołużyckie) o krajobrazie pradolinnym z gęstą siecią odgałęzień i rozlewisk Sprewy i jej dopływów, kanałów, podmokłych łąk, łęgów. W miejscowościach: Liibben (łuż. Lubin), Lubbenau (łuż. Lubnjew), Burg (łuż. Borkowy) zachował się oryginalny folklor serbsko-łużycki (muzeum).

Berlin
Berlin leży przy ujściu Sprewy do Haweli, w środkowej części Pojezierza Brandenburskiego. Powstał po podboju Sasów z dawnych
dwóch osad słowiańskich Stodoran-Berlina i Kolna, zespolonych w 1307 r. w jedno miasto. Należał do Hanzy. W 1488 r. został rezydencją elektorów brandenburskich (dyn. Hohenzollernów), w 1701 r. stolicą Królestwa Pruskiego, w 1871 r. stolicą II Rzeszy i w 1933 r. stolicą hitlerowskiej III Rzeszy. W 1945 r. zdobyty przez wojska radzieckie. W 1948-49 r. z przekazanej wojskom sojuszniczym przez ZSRR części zachodniej miasta (sektory: amer., ang. i franc.) został utworzony Berlin Zachodni uzyskując odrębny status polityczny i ekonomiczny. Wschodnia część Berlina wchodząca w skład sektora radzieckiego, została stolicą NRD. W 1961 r. obie części miasta zostały odgrodzone murem, który w 1989 r. w wyniku przekształceń ustrojowych we wschodniej Europie został zburzony. Od 1991 r. Berlin jest stolicą zjednoczonych Niemiec.

Berlin (pow. 883 km2, 3,4 min mieszk. — 1990 r.) jest wielkim ośrodkiem przemysłowym, głównie przemysłu elektrotechnicznego (bogate tradycje — Zakłady Siemensa 1847 r.; dzielnica Siemensstadt), maszynowego, chemicznego, odzieżowego (Berliner Modę), siedzibą przedsiębiorstw bankowych, giełdy, wielkim węzłem komunikacyjnym (lotniska: Tegel, Schónefeld, Tempelhof), w tym również portem rzecznym. Stanowi ważne centrum niemieckiej kultury, ośrodek nauki. Znajdują się tu: Uniwersytet im. A. Humboldta, Wolny Uniwersytet (Freie Universitat), Uniwersytet Techniczny i inne wyższe uczelnie oraz placówki naukowe.

Tradycyjnym symbolem Berlina jest klasycystyczna Brama Brandenburska. Na wschód od niej prowadzi reprezentacyjna aleja Unter den Linden z zabudową z XVIII i XIX w. (m.in. gmach uniwersytetu, Arsenał, Stara Biblioteka). Nad Sprewą leży najstarsza średniowieczna część miasta (kościół Św. Mikołaja). Pewnego rodzaju osobliwością jest wyspa na Sprewie — wielkie skupisko muzeów (Museum -lnsel). Kontrast ze starą częścią miasta tworzy pobliski Alexanderplatz z nowoczesną zabudową.

Centrum zachodniej części Berlina stanowi dzielnica parkowa Tiergarten z jednym z najstarszych (1841 r.) i najbogatszych na świecie ogrodów zoologicznych i słynnym akwarium. Na zewnątrz rozciąga się strefa wielkomiejska otoczona kolisto szeroką obwodnicą, a poza nią luźno zabudowane dzielnice oraz osiedla.

Miejscami szczególnej koncentracji ruchu turystycznego są stacja ZOO oraz arteria Kurfurstendamm wraz z placem Breitscheid am ZOO, przy której wznosi się symboliczna ruina Kościoła Pamięci (Kaiser-Wilhelm-Gedachtniskirche, 1891-95 r.) zburzonego podczas II wojny światowej i celowo nie odbudowanego. Obok niej — nowe śródmieście (City) z nowoczesną zabudową, m.in. 20-piętrowy gmach Europa-Center (1963-65 r.), tzw. Peppers Manhattan (od nazwiska architekta K.H. Peppera), gdzie mieszczą się kina, sztuczne lodowiska, sklepy, pasaże. Z tradycjami miasta rezydencjonalnego wiąże się bogactwo architektury pałacowej, najczęściej w stylu baroku i klasycystycznym: Charlottenburg (XVII, XVIII w.); pałac na wyspie Pfauen (XVIII, XIX w.); pałac Bellevue (XVIII w.); pałac W. v. Humboldta (XVI, XIX w.), zamek myśliwski Grunewald (XVI, XVIII w.). Z innych zabytków: cytadela Spandau (XIV, XVI w.), po II wojnie światowej więzienie dla zbrodniarzy hitlerowskich skazanych przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze; monumentalny neorenesansowy gmach Reichstagu (1884-94 r.) symbol siły i wielkości bismarckowskich Niemiec — po pożarze w 1933 r. odbudowany po II wojnie światowej. Osobne miejsce zajmuje nowoczesny kościół Marii Królowej Męczenników (Regina Martyrum) zbudowany (1960-62 r.) na pamiątkę ofiar dyktatury Hitlera (w nim fresk G. Meistermanna Apokalipsa). Po II wojnie światowej wzniesiono dużo wielkich, nowoczesnych, oryginalnych obiektów (eksperymenty architektoniczne) powstało szereg nowych dzielnic, np. słynna dzielnica Hanzy (Hansa-Viertel w Tiergarten) wybudowana na miejscu starej z początku XX w., w związku z Międzynarodową Wystawą Budownictwa („interbau") w 1957 r. Z wystawą tą związany jest również znany betonowy dom projektu Le Corbusiera (dł. 135 m, wys. 56 m, 17 pięter, 572 mieszkania, ok. 1400 osób). Z innych: nowy gmach Opery oraz budowle nowego centrum kultury i sztuki w Tiergarten — Filharmonia zwana ze względu na kształt i nazwisko byłego dyrygenta „Zirkus Karajani" (ponad 2000 miejsc), Galeria Narodowa, Biblioteka Państwowa Pruskich Dóbr Kultury.

Berlin jest wielkim ośrodkiem muzealnictwa. Wśród wielu muzeów (50 — ok. 4 min zwiedzających rocznie) znajdują się znane w skali światowej Muzeum Egipskie z popiersiem króla Echnatona i słynną głową jego żony Nefretete; Muzeum Pergamońskie. Dużą atrakcją jest również jeden z najstarszych i największych w Europie ogród botaniczny. Miasto ma bogate tradycje teatralne, jest miejscem wielu imprez międzynarodowych (m.in. Berliner Festwochen, Berliner Jazztage, Theatertreffen), kongresów (Międzynarodowe Centrum Kongresowe — ICC otwarte w 1978 r.); słynie z silnie rozwiniętego przemysłu rozrywkowego.

Położenie Berlina na Pojezierzu Brandenburskim stwarza wyjątkowo korzystne warunki do wypoczynku wewnątrz granic miasta, którego 1/3 powierzchni zajmują obszary zielone. Są to duże kompleksy leśne: Grune-wald, Diippel, Spandau, Tegel oraz naturalne tereny trawiaste z zaroślami — Gatower Heide, Jungfernheide, Kónigsheide (ścieżki piesze, rowerowe — ok. 780 km), a także liczne, różnej wielkości i kształtu jeziora (324 km dł. brzegów; sporty wodne, rejsy turystyczne).

Saara
Po I wojnie światowej Saara znajdowała się pod kontrolą Ligi Narodów, w 1935 r. na mocy plebiscytu została przywrócona Niemcom, po II wojnie światowej stanowiła okręg autonomiczny pod zwierzchnictwem Francji, przekazany pod koniec 1956 r. RFN. Od 1957 r. jest na prawach kraju związkowego. Znajduje się tu drugi — pod względem wielkości produkcji — po Zagłębiu Ruhry okręg przemysłu węglowego i hutniczego Niemiec. Jest krajem o zróżnicowanym krajobrazie (góry Hunsruck). Stolica Saarbrucken ma bogate tradycje rezydencjonalne (własność hrabiów Nassau-Saarbrucken). Jest miastem nowoczesnym. Z dawnych czasów najsilniej reprezentowany jest barok: kościoły, zamek, ratusz i in.

Nadrenia-Palatynat (Rheinland-Pfalz)
Leży w całości w obrębie Średniogórza Niemieckiego, głównie Reńskich Gór Łupkowych. Jest krajem silnie zalesionym (37%), rozciętym dolinami Renu, Mozeli, Lahn. Znaczną powierzchnię zajmują obszary wypoczynkowe, zwłaszcza w słabo zaludnionych górach Eifel, Hunsruck, dolinie Mozeli, Pfalzer Wald — po lewej stronie Renu oraz paśmie Westerland — po prawej.

W ruchu zagranicznym szczególne znaczenie ma sama przełomowa dolina Renu (widokowa droga, kolej, rejsy rzeką), przede wszystkim jej odcinek między Bingen a Koblencją (kwarcytowe urwiska, słynna legendarna  skała  Loreley 200  m  wys.;  zamki),
a także  położone  na  lewym  brzegu  rzeki stare, historyczne miasta.

Przy ujściu Mozeli do Renu leży Koblencja (Koblenz) — obóz (I w. n.e.) i miasto rzymskie, od V w. ośrodek handlowy, w XI w. f nadana biskupom Trewiru. Miała duże znaczenie w handlu winem reńskim i mozelskim. i W latach 1822-1945 była stolicą Nadrenii. Zachowała dotychczas bogate tradycje wi-i niarskie (reńskie wina musujące). Ma zabytki ; z różnych epok: kościoły romańsko-gotyckie, \ (XII, XIII w.), zamek arcybiskupa Trewiru (XIII, XVI w.), barokowy ratusz (XVI, XVII w.; dawne kolegium jezuitów), klasycystyczny pałac elektorski (XVIII w.). Po lewej stronie Renu wznosi się słynna twierdza Ehrenbreitstein (XI, XVI-XIX w.) obecnie muzeum.

Do najstarszych miast nad Renem należy i położona na Nizinie Górnoreńskiej Moguncja i (Mainz) — obóz rzymski Mogontiacum (I w. p.n.e.),  w  VIII w. arcybiskupstwo, później I elektorat Rzeszy. Największy rozwój miasta przypada na okres XIII-XV w. („Złota Moguncja"). Moguncja wniosła duży wkład w kulturę europejską jako kolebka drukarstwa (XV w. i — Jan Gutenberg), siedziba założonego w 1477  r.   uniwersytetu   (do   1798  r., reaktywowany w 1946 r.). Znamiennym dla miasta zabytkiem jest katedra romańska (975 r., XIII, i XVIII, XIX w.), ponadto liczne kościoły (XIII-XV w.), renesansowy zamek elektorski (XVII, XIX w., ob. muzeum), barokowy gmach sejmu, arsenał (XVII w.), dwory szlacheckie (XVIII w., barok, rokoko).
W górę Dunaju leżą miasta: Wormacja (Worms) w czasach rzymskich główne miasto Civitas Vangionum; miejsce początkowej akcji Nibelungów (walka Burgundów z Hunami); miasto spotkań politycznych, obrad sejmu i Rzeszy (m.in. w 1122 r. konkordat, w 1521 r. edykt wormacki). Z zabytków szczególne znaczenie ma katedra późnoromańska (XII, XIII w.); poza tym inne kościoły (głównie XI-XV w.), słynna synagoga (Rabbi Raschi; i XII w.) zniszczona w 1938 r., odbudowana.
Spira (Speyer) — rzymskie Noviomagus (I w. p.n.e.); biskupstwo w IV w., jeszcze w czasach rzymskich. Podobnie jak w Wormacji — miejsce obrad sejmu Rzeszy (m.in. w 1529 r. i protest zwolenników Lutra). Najcenniejszym i zabytkiem jest katedra cesarska — największy kościół romański w Niemczech (dł. 133 m; XI, XII, XVIII, XIX w.), w którym znajdują się grobowce cesarzy i królów niemieckich.

Poza miastami reńskimi szczególną rolę w historii Niemiec odegrał Trewir (Trier). Miasto nad Mozelą (rzym. Augusta Trevororum, 15 r. p.n.e.), w IV w. rezydencja cesarska (m.in. Konstantyna Wielkiego). Najwcześniejsze w Niemczech biskupstwo (III, IV w.), ok. 780 r. — arcybiskupstwo. Na uwagę zasługują zwłaszcza zabytki rzymskie: bazylika z okresu Konstantyna Wielkiego, brama Porta Nig-ra, pozostałości łaźni cesarskiej. Ponadto katedra romańska (XI-XIII w.) i inne kościoły, pałac arcybiskupi (XVII-XVIII w.).

Z licznych uzdrowisk, największe znaczenie ma Bad Ems. Tutejsze cieplice solankowe (27-57°C) znane były już w czasach rzymskich.
Nadrenia i Palatynat słyną z uprawy winnej latorośli (wprowadzonej już przez Rzymian w dolinie Mozeli) i bogatych tradycji winiarskich. U stóp gór Haardt przebiega tzw. droga winna Palatynatu, a uroczystości związane ze świętem winobrania ściągają wielu turystów (m.in. Neustadt an der Weinstrasse).
 
Hesja (Hessen)
Leży w obrębie Średniogórza Niemieckiego. Ma najwyższy wśród krajów związkowych wskaźnik zalesienia (39%) oraz liczne uzdrowiska (solanki i wody sodowo-wa-pienne). Na zachodzie wznoszą się góry Taunus, najwyższe w Reńskich Górach Łupkowych (880 m n.p.m.), z uzdrowiskami klimatycznymi, trasami turystyki wędrownej (dawna granica rzymska). W dolinie Renu i dolnego Menu leży wielka konurbacja miejsko-przemysłowa Frankfurt-Wiesbaden - Darmstadt.

Główny ośrodek — Frankfurt nad Menem — w VIII w. gród frankijski, następnie wolne miasto Rzeszy, miasto koronacyjne cesarzy (od 1562 r.), miejsce licznych synodów, zjazdów (m.in. parlamentu ogólnoniemieckiego w latach 1848-49). Ma bogate tradycje (od XIII w.) targów międzynarodowych, w tym księgarskich (od 1521 r.), kongresów; liczne banki, giełdę. Jest nowoczesnym miastem o różnorodnym przemyśle (m.in. Farbenwer-ke Hóchst, dawniej I.G. Farben Industrie), największym węzłem kolejowym Niemiec i jednym z największych w Europie portem lotniczym, po Londynie i Paryżu. Z zabytków szczególną wartość ma gotycka katedra koronacyjna (XIV, XV w.), z innych: słynny zespół budynków ratusza, tzw. Romer (XIV, XV w.), pozostałości obwarowań, ponadto muzea (9), w tym Goethego (miejsce urodzenia), teatry (10), uniwersytet (1912 r.).

Wchodzące w skład konurbacji Wiesbaden leży nad Renem u podnóża stromo opadających ku południowi gór Taunus. Jest stolicą Hesji, miastem kongresowym i popularnym uzdrowiskiem (cieplice solankowe, 26 źródeł, 67°C) z czasów rzymskich — Aquae Mattiacae.

Darmstadt znajduje się na stokach Oden-waldu. W XVI w. był rezydencją landgrafów księstwa Hesji — Darmstadt, od XVIII w. centrum kulturalne Hesji. Pozostałością jest zamek renesansowy (XVI-XVII w.), park Mat-hildenhóhe (XIX w.). Miejsce dorocznych konkursów literackich G. Brucknera, wystaw sztuki (m.in. Jugendstil). Z Darmstadt prowadzi słynna droga turystyczna Bergstrasse do Heidelbergu (liczne zamki, historyczne miejscowości).

We wschodniej części Hesji nad rzeką Fuldą leżą historyczne miasta: Kassel — od XIII w. siedziba książęca, w XVIII, XIX w. jedna z najpiękniejszych rezydencji książęcych w Europie. Charakterystyczne budowle to Ottoneum — renesansowy, dawny teatr (XVII w.); Fridericianum w stylu wczesnoklasycystycznym (XVIII w.) — biblioteka, zbiory sztuki; założenia parkowe Karlsaue; pałac ogrodowy Wilhelmshóhe (XVIII w.) ze słynną galerią malarską, park (barok, styl ang.) z posągiem Herkulesa (wraz z ośmiokątną budowlą wys. 72 m). Fulda — od VIII w. ośrodek chrystianizmu i życia monastycznego (opactwo benedyktyńskie — szkoła malarstwa miniaturowego). Znajduje się tu jeden z najstarszych zabytków architektury kościelnej Niemiec — rotunda karolińska (IX, XI, XII w.); ponadto budowle baroku, m.in. dawna rezydencja opata, katedra (XVIII w.). Nad rzeką Lahn leży Marburg znany z najstarszej, czysto gotyckiej budowli sakralnej Niemiec — kościoła Św. Elżbiety (XIII w.; miejsce pielgrzymkowania).

Turyngia (Thuringen)
Kraina historyczna z pozostałościami bogatej przeszłości w postaci licznych zachowanych zamków feudalnych, zabytkowych średniowiecznych miast i miasteczek, które rozwinęły się dzięki górnictwu, rękodziełu i handlowi.

Las Turyński cechuje wyższy w porównaniu z Harzem poziom wierzchowiny (700-800 m) oraz nieco niższe i bardziej zaokrąglone wzniesienia twardzielcowe (ponad 900 m). Lasy — przeważnie świerkowe, porastają nawet strome zbocza wąskich dolin. W górach znajduje się wiele miejscowości turystycznych z bogatą infrastrukturą i dobrą dostępnością komunikacyjną; m.in. Oberhof, Tambach-Dietharz, Brotterrode, Friedrichro-da, Tabarz. Liczne są stare miasteczka o tradycjach rękodzieła, również ośrodki turystyczne, m.in. Ruhla — wyrób broni i noży (obecnie m.in. zegarków); Suhl — znany ośrodek rusznikarstwa (wojna trzydziestoletnia); Zella — Mehlis — rusznikarstwo, płatnerstwo (obecnie broń myśliwska); Langewiessen — porcelana; Sonneberg — zabawkarstwo. Z innych: Meiningen (znany w Europie dworski zespół teatralny, zał. 1860 r. „Meinigeńczycy"). Bogate tradycje mają uzdrowiska: Bad Liebenstein założone w 1800 r. (szczawy żelaziste), Bad Salzungen (solanki), Bad Blankenburg w 1840 r. (kąpiele borowinowe).

U stóp Lasu Frankońskiego leży Eisenach — miejsce urodzenia Jana Sebastiana Bacha. Świadectwem bogatej przeszłości miasta są liczne zabytki, m.in. kościół romański (XII w.), ratusz (XI, XII w.), pałac ks. sasko-weimarskich (XVIII w.), ponadto muzea J.S. Bacha, M. Lutra, F. Reutera (niem. poeta z XIX w.). Eisenach jest ośrodkiem przemysłu samochodowego (wartburg), którego tradycje sięgają okresu międzywojennego (w 1929 r. filia BMW). Na północnych stokach Lasu Turyńs-kiego wznosi się zamek Wartburg wzmiankowany w XI w., od XII w. siedziba landgrafów turyńskich, od 1255 r. Wettinów. Odegrał dużą rolę w rozwoju dworskiej kultury rycerskiej (XIII w/ minnesengerzy — Walter v. der Vogelweide, Wolfram v. Eschenbach); ponadto wsławiony pobytem M. Lutra (1521-22 r.).

Na północ od gór rozciąga się Kotlina Turyńska. Jest krainą falistą, otoczoną płytowymi wysoczyznami wapiennymi (160-536 m n.p.m.). Miejscami urozmaicają ją izolowane zręby twardzielcowe, np. Kyffhauser (477 m), sterczące grzbiety wapienne gór Ettersberg (478 m) oraz przełomy rzek Sali, Unstruty i ich dopływów. Obszar jest słabo zalesiony, intensywnie wykorzystywany rolniczo (lessy i czarnoziemy). Ma tradycje uprawy winorośli sięgające VIII w. W średniowieczu rozwinęły się tu miasta o funkcjach handlowych, siedziby biskupstw, rezydencje książęce, ważne ośrodki kultury.

Gotha — miasto kupieckie (XII w.) na starym szlaku handlowym via Regia23, rezydencja Wettinów — dynastii rządzącej w Saksonii i Turyngii, od XVII w. stolica jednego z księstw Turyngii (zabytki gotyku, renesansu, baroku, m.in. zamek XVII w.). Mieści się w niej niemiecki Zakład Kartograficzny założony w 1783 r. przez J.G. Justusa Perthesa (od 1955 r. pod nazwą zakładu Hermana Haacka, niemieckiego profesora kartografa).
Stolicą kraju jest Erfurt — w VI w. miasto, w VIII w. siedziba biskupstwa. Duże znaczenie handlowe miał już za czasów Karola Wielkiego. W XIII w. wstąpił do Hanzy. Jako jedno z pierwszych w Niemczech miast uniwersyteckich (1392-1816 r.) był żywotnym ośrodkiem humanizmu. W 1815 r. został włączony do Prus. Stanowi główne centrum kulturalne, naukowe i polityczne Turyngii. Ma bardzo cenne zabytki: katedrę romańsko-gotycką (XII, XIII, XIV w.), liczne kościoły średniowieczne (ponad 20), kamienice mieszczańskie (XV-XVIII w.). Słynie z uprawy kwiatów i bogatych tradycji wystaw kwiatowych (od XVIII w.).

Na wschód od Erfurtu leży Weimar — miasto w 1254 r.; od 1547 r. do 1918 r. stolica jednego z księstw Turyngii. Odegrał również dużą rolę w rozwoju życia kulturalnego i artystycznego Niemiec. Szczególny rozkwit przeżywał w XVIII i XIX w. jako ośrodek klasycznej literatury niemieckiej (Ch.M. Wieland, J.G. Herder, J.W. Goethe, F. Schiller), muzyki neoromantycznej (Szkoła Weimarska). Znajdują się tu zabytki związane z postaciami Goethego, Schillera, Liszta (domy, muzea, sarkofagi, pomniki), a także pałace książęce (XVI, XVIII w., w tym zespół parkowo-pałacowy Belweder z XVIII w.), stare domy, zabytki sakralne (XV, XVIII w.). Na północny-zachód od Weimaru, na górze Ettersberg znajduje się mauzoleum na miejscu byłego hitlerowskiego obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie.

Jena leży nad rzeką Salą; w IX w. osada Turyngów (Hermundurów) w XIII w. uzyskała prawa miejskie; w latach 1672-90 była stolicą jednego z księstw Turyngii; w 1558 r. został otwarty uniwersytet; w 1806 r. była miejscem zwycięskiej bitwy Napoleona z wojskami pruskimi (kamień Napoleona). Miasto ma bogate tradycje przemysłu optycznego, którego zaczątkiem był założony w 1846 r. warsztat optyczny C. Zeissa. Jest miastem zabytkowym.

Muhlhausen ma prawie w pełni zachowaną średniowieczną zabudowę staromiejską z murami obronnymi, basztami, wieżami.

Saksonia (Sachsen)
Przeważającą część kraju stanowią północne obrzeża Masywu Czeskiego (największą powierzchnię zajmują Rudawy). Tworzą one porozcinaną dolinami powierzchnię zrównania (400-700 m n.p.m.), z której sterczą płaskie, twardzielcowe szczyty (Fichtelberg 1214 m). Urywa się ona stromo ku południowi w kierunku Czech, na północy przechodzi natomiast bardzo łagodnie w pogórze. Od zachodu do Rudaw przylega wyżynna kraina Vogtland wraz z Górami Elsterskimi (Kapellen Berg 759 m).

Historia Rudaw wiąże się z eksploatacją ich bogactw mineralnych, w epoce brązu — miedzi, następnie żelaza, a w XV i XVI w. srebra. Stare miasteczka górnicze przechodziły ewolucję swoich funkcji w zależności od zasobów kopalin, koniunktury gospodarczej oraz gospodarności mieszkańców. Obecnie wiele z nich jest ośrodkami turystycznymi: np. Annaberg-Buchholz (630 m n.p.m.), XV-XVI w. wydobycie srebra (własna mennica), później koronkarstwo (saskie koronki), a obecnie obok dawnych tradycji ośrodek turystyczny i sportów zimowych. Pod względem turystycznym najintensywniej zagospodarowana jest wschodnia część Rudaw. Znajdują się tu skupiska wczasowisk i ośrodków sportów zimowych: Sayda, Neuhausen, Frauenstein, Altenberg, Kipsdorf, Barenstein i in.

Najwyżej położona (u podnóża Fichtelberg) jest miejscowość klimatyczna Oberwiesenthal (920 m n.p.m.). Na pogórzu leży stare (zał. w XII w.) bogate miasteczko górnicze Freiberg (górnictwo srebra) z zabytkową zabudową śródmiejską, wsławione otwartą w 1765 r. Akademią Górniczą (Freiberger Bergakademie). Największym miastem Rudaw jest Chemnitz, dawna osada słowiańska Kamienica, stary ośrodek tkactwa, od XIX w. przemysłu włókienniczego; obecnie wielostronny ośrodek produkcyjny.

W Górach Elsterskich znajdują się dwa XIX-wieczne uzdrowiska o znaczeniu międzynarodowym: Bad Elster (szczawy znane w średniowieczu) oraz Bad Brambach (bardzo silne źródła radioaktywne Brambacher Sprudel).

Osobliwym i bardzo atrakcyjnym zespołem krajobrazowym są piaskowce Góry Połabskie, zwane Saską Szwajcarią. Należą do typu gór stołowych, silnie rozciętych wąskimi, stromościennymi dolinami Laby i jej dopływów. Poziom górny stanowią izolowane góry stołowe (Steine), m.in. Grosser Winterberg 551 m, Lamperstein 440 m, Pfaffenstein 427 m, Lilienstein 416 m, Konigstein 360 m. Poziom dolny tworzą głębokie (ponad 1000 m) kaniony, jary, wąwozy o urwistych ścianach, niszach, przewieszkach; wśród nich zespoły skał o najrozmaitszych kształtach: iglic, baszt, kolumn, ambon itp. Ośrodki turystyczne zlokalizowane są w dolinie Łaby. Średniowieczne miasteczko Pirna leżące u wylotu Łaby do Kotliny Drezdeńskiej jest punktem wyjściowym do Saskiej Szwajcarii. Miejscowości klimatyczne Wehlen i Rathen są równocześnie bazami wypadowymi do atrakcyjnego zespołu skalnego Bastei. Kónigstein — miasteczko turystyczne u podnóża góry Kónigstein (233 m nad dnem doliny Łaby) ze słynną twierdzą (XIII, mury z XVI, XVIII w.) służącą za więzienie. Bad Schandau — popularne uzdrowisko (wody żelaziste odkryte w 1730 r.).

Między Pirną a Miśnią dolina Laby rozszerza się w Kotlinę Drezdeńską, znaną z sadownictwa, hodowli kwiatów i uprawy winorośli. W środku kotliny leży główne miasto Saksonii — Drezno, słowiańska osada rolniczo-rybacka Drażdany, w X w. skolonizowana przez Niemców. W 1216 r. Drezno uzyskało prawa miejskie, w 1485 r. zostało siedzibą książąt saskich — Wettinów (linii albertyńskiej) i stolicą elektoratu, a w latach 1806-1918 stolicą Królestwa Saksonii. Mimo średniowiecznych tradycji, największy rozwój miasta nastąpił w XVIII w. za czasów elektorów Augusta I i Fryderyka Augusta II, równocześnie królów polskich. Świetność dworu saskiego znalazła swój wyraz w reprezentacyjnych budowlach późnego baroku (Zwinger, pałace, kościoły, parki, tarasy, bulwary), dzięki którym miasto zyskało miano Nadłabskiej Florencji. Drezno leży po obu stronach Laby, część staromiejska na lewym, dzielnice nowsze na prawym brzegu; ma dużo zieleni, m.in. Grosser Garten założony w 1678 r. Jest wysokiej rangi ośrodkiem kultury. Znajduje się tu jedna z najstarszych w Europie galeria obrazów (XVI w., wzbogacona w XVIII w.), muzea, m.in. Albertinum (zabytki starożytnej sztuki egipskiej, asyryjskiej, babilońskiej); Grunes Gewólbe (insygnia królewskie, biżuteria, broń, emalia i in. z dawnego skarbca elektorów saskich). Ponadto miasto szczyci się bogatymi tradycjami muzycznymi i teatralnymi.

U wylotu Laby z Kotliny Drezdeńskiej, w dolinie przełomowej leży Miśnia (Meissen), od 966 do 1485 r. stolica Marchii Miśnieńskiej; biskupstwo. Miasto znane z fabryki porcelany. Zabytki: katedra (XIII, XVII w.) zamek Alb-rechtsburg (XV-XVI w.), w którym w 1710 r. J.F. Bótger zapoczątkował produkcję porcelany w Europie.
Na wschód od Drezna, w obrębie Pogórza Łużyckiego leży zabytkowe (katedra XII-XIV w., zamek XV w.) miasto Budziszyn (łuż. Budyśin, niem. Bautzen) — stolica Lużyc Górnych.
Na Nizinie Saskiej nad Białą Elsterą leży Lipsk — średniowieczne miasto (1165 r.) położone na skrzyżowaniu europejskich szlaków. Tradycje Targów Lipskich sięgają XV w. W 1813 r. miejsce klęski Napoleona upamiętnione Pomnikiem Bitwy Narodów (1913 r.). Lipsk jest ważnym ośrodkiem nauki i kultury (1409 r. — uniwersytet, 1843 r. — konserwatorium), znanym centrum księgarstwa (Księgarskie Targi Lipskie). Ma zabytkowe kościoły (XII-XVIII w.), budowle miejskie, m.in. ratusz (XVI w.), giełdę (XVII w.) domy (XVI-XVIII w.), w tym słynną Piwnicę Auer-bacha, czynną od 1515 r. (związana z akcją Fausta J.W. Goethego).

Badenia-Wirtembergia (Baden-Wirttemberg)
Leży w większości na Średniogórzu Niemieckim, jedynie część południo- wschodnia wchodzi w zasięg Alpejskiego Przedpola (Wyżyna Szwabska). Wysunięta na zachód Nizina Górnoreńska jest najcieplejszym obszarem Niemiec. Stąd kwitnie tu sadownictwo (brzoskwinie, migdały, kasztany jadalne) i uprawa Winnej latorośli (Badeńska Droga Winna). Duże znaczenie turystyczne ma Schwarzwald, zwłaszcza dla turystyki wędrówkowej. Schwarzwald opada stromą krawędzią ku Nizinie Górnoreńskiej, gdzie wzdłuż linii uskoku rozlokowane są uzdrowiska: światowej skali, znane w czasach rzymskich Baden-Baden (150-1000 m n.p.m.; z cieplicami solankowymi 68°C). Uzdrowisko (rozwój od XV w.) ma zabytkowe klasycystyczne łazienki (XIX w.), kasyno gry. Badeweiler z ruinami rzymskiego uzdrowiska z I w. n.e. i inne. Wewnątrz gór: Wildbad im Schwarzwald, Bad Durrheim. Częste są górskie uzdrowiska klimatyczne, w których jest stosowana kuracja Kneippa, m.in. Freudenstadt, Willingen — Schwenningen, Titisee-Neustadt i nad Renem — Bad Sackingen. Atrakcją Schwarzwaldu jest chałupnicza produkcja zegarów z kukułkami.

Na zachodnim stoku gór leży średniowieczny Fryburg Bryzgowijski (Freiburg im Breisgau). Ma on tradycje ośrodka naukowego — uniwersytet (1457 r.), inne szkoły wyższe, instytuty, wydawnictwa; a także liczne zabytki — gotycka katedra (XIII, XIV, XVI w.), domy mieszczańskie, w tym słynny późnogotycki Kaufhaus (XVI w.).

Na wschód od Schwarzwaldu ciągną się obszary wypoczynkowe Jury Szwabskiej oraz dolina górnego Dunaju, z przełomem między Tuttlingen a Sigmaringen. Jest to typowy region turystyki poznawczej. Liczne zamki, miasta i miasteczka średniowieczne, m.in. Ulm nad Dunajem, niegdyś wolne miasto Rzeszy; miejsce kapitulacji armii austriackiej w kampanii napoleońskiej (1805 r.); miejsce urodzin A. Einsteina; znane ze słynnej gotyckiej katedry (XIV-XIX w.). Podobnie na Wyżynie Szwabskiej — średniowieczny Ravens-burg i w sąsiedztwie Weingarten ze słynnym barokowym zespołem klasztornym (XVIII w.).

Na granicy ze Szwajcarią i Austrią leży region Jeziora Bodeńskiego. Ośrodki turystyczne to: Lindau (już w granicach Bawarii) ze starym, zabytkowym miastem na wyspie; wyspa — Reichenau (3 wczesnośredniowieczne kościoły z X-XII w.) dawnego opactwa benedyktyńskiego, gdzie mieściło się sławne średniowieczne skryptorium oraz szkoły malarstwa miniaturowego i ściennego; Fried-richshafen z muzeum zeppelinów. Na granicy ze Szwajcarią leży Konstancja założona w III w. n.e. (przez Konstancjusza I Chlorusa, ojca Konstantyna Wielkiego , od 600 r. biskupstwo, miejsce soboru powszechnego w latach 1414-18 (spalenie reformatora czeskiego J. Husa — 1415 r.). Wśród licznych zabytków znajduje się katedra romańsko-gotycka (X, XV-XVIII w.), dawny klasztor benedyktynów (XIII w.), ratusz (XV, XVI w.).

Duże znaczenie turystyczne mają zabytkowe miasta przy szlakach dolinnych Renu i Neckaru. Karlsruhe — miasto rezydencjonalne w dolinie Renu, zbudowane w XVIII w. według barokowych założeń urbanistycznych; do 1945 r. stolica Badenii. Mannheim — u ujścia Neckaru do Renu; miasto warowne zbudowane w XVII w. (na wzór holenderski); rezydencja elektorów Palatynatu; w XVIII w. ważny ośrodek kultury.

Heidelberg — od XIII do XVIII w. rezydencja elektorów Palatynatu Reńskiego (Wittelsbachów); słynny z najstarszego na ziemiach niemieckich uniwersytetu (1386 r., trzeci w Rzeszy po Pradze 1348 r. i Wiedniu 1365 r.). Dawny zamek elektorski reprezentuje różne fazy, w tym pierwszą w Niemczech budowlę renesansową (1556-59 r.), renesansowy jest również Haus zum Ritter (XVI w.).
Nad środkowym Neckarem leży Stuttgart — stolica Badenii-Wirtembergii, główny ośrodek wielkiego okręgu przemysłowego (m.in. samochody mercedes); w XIII w. uzyskał prawa miejskie, od XIV w. stanowił rezydencję hrabiów, a od 1806 r. stolicę królestwa Wirtembergii. Oprócz zabytków (różne kościoły, pałace z XVI, XVIII w.) na uwagę zasługuje wybudowane według planów m.in. Le Corbusiera osiedle Weissenhof (1927 r.). Na północ od Stuttgartu znajduje się Lud-wigsburg ze słynnym barokowym pałacem z bogatą dekoracją (XVIII w.). W górę Neckaru położona jest Tybinga (Tubingen) wzmiankowana w XI w., od 1477 r. sławne miasto uniwersyteckie (Kepler, Hegel, Schelling).

Bawaria (Bayern)
Bawaria ma największą wśród krajów związkowych powierzchnię obszarów wypoczynkowych.  Szczególne miejsce w ruchu krajowym i zagranicznym zajmują Alpy (ośrodki turystyczno-sportowe, uzdrowiska klimatyczne stosujące kuracje Kneippa, balneologiczne, centra kongresowe itd.). W Alpach Algawskich, tzw. zielonym Allgau, głównym centrum jest Oberstdorf (340-2000 m n.p.m.). W pobliżu wznoszą się 2 słynne zamki: Neuschwanstein (XIX w.) i Hohenschwangau (XIII, XIX w.). W Alpach Bawarskich — bardziej stromych i lesistych, w miejscowościach górskich zachowała się oryginalna sztuka ludowa (m.in. malowane domy); bogaty folklor (widowiska, stroje). U podnóża Wetterstein (Zugspitze 2964 m n.p.m.) leży największe miasto alpejskie Garmisch-Partenkirchen (popularny skrót Ga-Pa). Oprócz zabytkowych kościołów (XV, XVIII w.) znajduje się tu zamek myśliwski Ludwika II, dom R. Straussa. Wysokogórska miejscowość Mittenwald ma tradycje przemysłu lutniczego (fabryka skrzypiec); Obe-ammergau szczególnie znana jest z misteriów pasyjnych (od 1680 r.); Murnau ma słynny barokowy kościół (XVIII w.). Nad jeziorem Tegern leży Bad Wiessee (wody jodowo-siarkowe) — uzdrowisko upamiętnione przez tzw. noc długich noży (zamordowanie na rozkaz Hitlera przywódców SA z E. Rohmem na czele). Najwyższa część Alp Salzburskich (Watzman 2713 m i in.) wraz z jeziorem Kónig objęta jest parkiem narodowym (210 km2). Centrum regionu stanowi Berch-tesgaden (uzdrowisko solankowe) — stare zabytkowe miasto, miejsce byłej rezydencji Hitlera (Berghof), gdzie odbyło się jego spotkanie z A.N. Chamberlainem (1938 r.).
Na przedpolu Alp dużą rolę odgrywają jeziora (m.in. Chiem, Sternberg). Popularnym uzdrowiskiem jest Bad Worishofen, wsławione w XiX w. leczniczą działalnością ks. S. Kneippa.

Duże znaczenie w turystyce Bawarii mają miasta.
Stolicą Bawarii jest Monachium — najpierw osada handlowa (XII w.) nad Izarą, od 1255 do 1918 r. siedziba dworu bawarskiego Wittelsbachów, od 1806 r. królów Bawarii. W XIV-XIX w. miasto odgrywało szczególną rolę jako ośrodek kultury, handlu dziełami sztuki, szkolnictwa artystycznego, jeden z największych w Europie ośrodków muzealnictwa; w XIX w. uzyskało rangę ważnego ośrodka naukowego (przeniesienie w 1826 r. uniwersytetu z Landshut — obecnie największa uczelnia w Niemczech, 62 tys. studentów). Jest miastem szczególnie bogatym w zabytki: kościoły z różnych epok, rezydencja królewska (kompleks budowli z XVI-XIX w.); wybitne dzieła baroku i rokoko (założenia pałacowo-parkowe Nymphenburg, pałac arcybiskupi, pałac Preysing); budowle klasycystyczne (Propyleje, Gliptoteka); słynne parki (XVII, XVIII w.), ogród botaniczny i zoologiczny (XIX w.), Park Olimpijski ze stadionem (1972 r. letnia olimpiada). Z Monachium związane są nazwiska sławnych ludzi: H. Ibsena, T. Manna, R. Wagnera, R. Straussa, A. Bócklina, F. Schellinga i in. Na północ od Monachium leży Dachau, miejsce pierwszego hitlerowskiego obozu koncentracyjnego (1933-45 r.). Augsburg — miasto z czasów rzymskich, miało duże znaczenie w średniowieczu i w okresie odrodzenia; zabytkowa katedra romańsko-gotycka (XI, XIV w.), kościoły (XV, XVI w.). Jest miastem rodzinnym słynnej bankierskiej rodziny Fuggerów. Znamienną dla Niemiec budowlą renesansową jest kaplica Fuggerów w kościele Św. Anny; ponadto osiedle mieszkaniowe dla ubogich — tzw. Fuggerei (XVI w.) 53 domy, 106 mieszkań; brama miejska (XVI w.), ratusz, arsenał (XVII w.), pałac rokokowy (XVIII w.).
Landshut — miasto średniowieczne (XIII w.), okresowo rezydencja książęca, w latach   1800-26  siedziba  uniwersytetu. Ulica Altstadt należy do najcenniejszych zespołów zabytkowych Niemiec (kościół z XIV, XV w., rezydencja, domy mieszczańskie z XVI w.). Stare miasta handlowe nad Dunajem to: Ingolstadt — średniowieczne (XIII w.), re-zydencjonalne (XIV, XV w.); uniwersytet założony w 1472 r. był początkowo ośrodkiem humanizmu, po przybyciu jezuitów (1549 r.) — centrum kontrreformacji.

Ratyzbona (Regensburg) główne miasto Górnego Palatynatu, celtycka Radasbona, rzymska Castra Regina (179 n.e.) — stolica Recji (resztki rzymskich murów); w VIII w. biskupstwo, ośrodek szerzenia chrystianizmu i rozwoju sztuki romańskiej; wolne miasto i miejsce obrad Sejmu Rzeszy; w 1810 r. włączone do Bawarii. Miasto bogate w zabytki:  kościoły  romańskie,   gotyckie  (katedra
XIII-XVI, XIX w.), bramy miejskie, domy patrycjatu (XII-XIV w.), ratusze (XIV-XV i XVII w.), muzea.

Na wschód od Ratyzbony znajduje się Walhalla — klasycystyczna świątynia (biały marmur), pomnik chwały germańskiego oręża (1830-41 r.). Na południo-zachód — Weltenburg ze znanym kościołem barokowym z klasztorem.
U ujścia rzek Inn i liz do Dunaju leży Pasawa (Passau), osada celtycka Castellum Boiodurum,  twierdza rzymska Batava; w VIII w. biskupstwo i ośrodek posiadłości biskupiej; po sekularyzacji w 1803 r. włączona do Bawarii. Ma gotycko-barokową katedrę (XV-XVI, XVII w.; słynne organy), rezydencje biskupie (stara XIV-XVIII w. i nowa XVIII w.). Nad Menem i jego dopływami leżą: Bayreuth nad Czerwonym Menem — główny ośrodek Górnej Frankonii, miasto średniowieczne (XIII w.), rezydencja margrabiów. Wsławione pobytem i działalnością R. Wagnera oraz dorocznymi festiwalami wagnerowskimi (Bayreuther Festspiele). Teatr festiwalowy został zbudowany (1871 -76 r.) na wzór starożytnego amfiteatru (na ok. 1800 osób). Zachował się Dom Wagnera (muzeum) — późnoklasycystyczna Willa Wahnfried (w przyległym parku grób Wagnera). W Bayreuth przebywał i został pochowany również Ferenc Liszt. W zabytkowej architekturze miasta wyraźne są cechy rokoka.

Bamberg — siedziba rodu Babembergów (dynastia panująca w Austrii); miasto biskupie (od 1007 r.) i ośrodek szerzenia chrześcijaństwa. Zachowały się liczne kościoły, w tym romańsko-gotycka katedra ze słynnym zespołem rzeźb (m.in. Jeździec Bamberski), gotyckie domy kanoników, renesansowy zespół pałacowy (XV-XVI w.) barokowe — rezydencja (XVII-XVIII w.) i pałac biskupi, liczne domy patrycjatu.
Wurzburg — główne miasto Dolnej Frankonii, od VIII w. miasto biskupie, podniesione w XII w. do rangi księstwa, ważny ośrodek kultury (uniwersytet — 1582 r.). Wśród zabytków wybitne dzieło baroku niemieckiego — okazała rezydencja biskupia; z innych: romańska katedra (XI, XII, XVIII w.) z barokową kaplicą Schónbornów, warowny zamek Marienburg (XIV w.), stary renesansowy uniwersytet (zał. XVI w.), ratusz (XIII-XVII w.), domy patrycjatu miejskiego.

Norymberga — główny ośrodek wielkiego zespołu miejsko-przemysłowego północnej Bawarii Norymberga - Furth-Erlangen jest miastem o bogatych tradycjach niemieckiego średniowiecza. W XI w. osada targowa, od 1219 do 1806 r. wolne miasto Rzeszy. Ważny ośrodek sztuki (rzeźba: Wit Stwosz, P. Vischer; malarstwo A. Durer; poezja — meistersingerzy H. Sachs); upada po wojnie trzydziestoletniej. Ze względu na swoją przeszłość i zachowany średniowieczny charakter Norymberga stanowiła w XIX w. symbol dawnej potęgi niemieckiej. Jeden z głównych ośrodków hitleryzmu (zjazdy NSDAP). W latach 1945-46 miejsce słynnego procesu norymberskiego. Zabytkowe Stare Miasto: gotyckie kościoły, zamek (XV w.), ratusz (XVI w.), mury miejskie, dom A. Diirera (XVI w.; muzeum); Germańskie Muzeum Narodowe (zał. w 1852 r.). W Erlangen — siedziba Uniwersytetu Norymberga-Erlangen (zał. w 1743 r.).
W obrębie Średniogórza Norymberskiego obszarami wypoczynkowymi są: Las Bawarski (drugi w Niemczech park narodowy, 130 km2), Las Górnopalatyński, Smreczany, Las Frankoński (Bad Steben — wody radonowe) góry Rhon (u podnóża Bad Kissingen — solanki), góry Spessart; ponadto "Frankońska Szwajcaria" atrakcyjna dla turystyki wędrownej.