Portugalia

Obszar 92,1 tys. km2; 22 okręgi (18 na kontynencie, 3 na Azorach, 1 na wyspie Madera); 10,5 min ludności, 114 osób na 1 km2; stolica Lizbona (2125 tys. mieszk.; 1990 r.); 47% ludności miejskiej; większe miasta (tys.): Porto (329), Setubal (78); Portugalczycy 99%; język portugalski; katolicy 98%; użytki rolne 44,3%, lasy 39,2%; struktura zatrudnienia: przemysł i budownictwo 25,8%, rolnictwo i leśnictwo 24,7%, usługi 49,5%; na 100 km km2: 3,9 km linii kolejowych, 42,5 km dróg ulepszonych; 135 samochodów osobowych na 1000 mieszk.; 1 euro = 100 centów.

Klimat Portugalii: oceaniczny, typ śródziemnomorski, o niewielkie wpływy cech kontynentalnych. Północną część kraju, a szczególnie region górski, wyróżnia duża wilgotność, ze średnimi rocznymi opadami rzędu 1000-2000 mm. Ku południowi wilgotność maleje (500-800 mm), klimat staje się suchy, a lato słoneczne i upalne. Średnie temperatury stycznia w pasie nadbrzeżnym wahają się od 8°C na północy do 11°C na południu, obniżają się o 2-3° w głąb kraju. Średnie temperatury lipca wynoszą odpowiednio od 20° do 26°C wzdłuż wybrzeża, a we wnętrzu kraju wzrastają do 29°C. Niezależnie od różnic klimatycznych szata roślinna jest stosunkowo jednorodna, typu śródziemnomorskiego. W północnej i środkowej części kraju występują zarośla drzewokształtnych wrzosów, w południowej zarośla typu garrigi. Duże przestrzenie zajmują bujne zarośla makii, a na wybrzeżu eukaliptusy. Szczególnie charakterystyczne są odporne na suszę wiecznie zielone lasy dębu korkowego.

Większą część terytorium Portugalii zajmują wyżyny i góry, niziny natomiast występują wzdłuż wybrzeży morskich oraz w dorzeczu dolnego Tagu (port. Tejo) i Sado. Wyżyny i góry najwyraźniej zaznaczają się na północ od szerokiej doliny rzeki Tag, gdzie liczne pasma górskie wznoszą się prawie do 2000 m n.p.m. (m.in. Serra do Gerez 1544 m n.p.m., Serra de Nogueira 1201 m, Serra de Marao 1415 m i Serra da Estrela z najwyższym szczytem Portugalii kontynentalnej — Estrela 1991 m n.p.m.). Na południe od rzeki Tag wznosi się do 650 m n.p.m. wyżyna Alentejo. Najbardziej południową część kraju zajmuje płaskowyż Al-garve (578 m n.p.m.), nad którym góruje pasmo Serra de Monchique (902 m n.p.m.). Cały obszar Portugalii odwadniany jest przez rzeki zlewiska Oceanu Atlantyckiego.  Najdłuższe z nich to: Mondego (220 km), portugalskie odcinki Duero (322 km), Tagu (275 km) i Gwadiany (260 km).

Do Portugalii należą atlantyckie wyspy: Azory i Madera.
W starożytności terytorium dzisiejszej Portugalii zamieszkiwały plemiona luzytańskie i celtyckie, podbite w III w. p.n. e. przez Kartagińczyków. Po załamaniu się potęgi Kartaginy, półwysep opanowali Rzymianie (139 r. p.n.e.)- W czasach wędrówek ludów Portugalia dostała się pod wpływy Wizygotów, których chrześcijańskie królestwo zniszczył w VIII w. najazd arabski (711-14 r.). W kilkanaście lat później władcy nigdy nie podbitego państwa Asturii rozpoczęli odzyskiwanie utraconych terenów (rekonkwista). W końcu XI w. król Kastylii i Leónu Alfons VI podbił tereny położone na południe od Duero — tworząc nowe księstwo Portugalii, z ośrodkiem w Porto — i darował je swojemu zięciowi, księciu burgundzkiemu, Henrykowi. W 1147 r. jego syn Alfons, od 1139 r. król Portugalii, zdobył Lizbonę, a w latach 1158-66 przyłączył Alentejo. Proces powiększania terytorium i ostatecznego ukształtowania granic został zakończony podczas panowania Alfonsa III, który w 1249 r. zdobył Algavre. Od tego czasu Portugalia jako pierwsze państwo na świecie ma definitywnie wytyczone i w ciągu wieków niezmienione granice.

We wczesnym średniowieczu architektura w Portugalii rozwijała się pod silnym wpływem francuskiego budownictwa romańskiego. Powstały w tym czasie katedry w miastach: Braga, Porto, Evora, Coimbra, mające często cechy budownictwa obronnego.
Gotyk wprowadzili z końcem XII w. cystersi. Najstarszym jego przykładem jest klasztor i kościół w Alcobaca, ufundowany w XII w. przez króla Alfonsa, oraz zamki w Leiria (1131 r.), Pombal (1161 r.) i Estremoz (1201 r.).

Rozwinięte formy budownictwa późnogotyckiego wytworzyły z czasem oryginalny styl, zwany gotykiem manuelińskim, który znalazł odbicie przede wszystkim w bogatej dekoracji architektoniczno-rzeżbiarskiej. Najcenniejszymi jego przykładami są kościoły w Tomar (wielka nawa 1510-15 r.), Setubal (Igreja de Jesus 1498 r.), Batalha (Opactwo Santa Maria da Vitória — rozbudowane w latach 1495-1521), Guardzie (katedra 1390-1540 r.).

Położenie Portugalii na południowo-zachodnich krańcach Europy, na skrzyżowaniu szlaków wiodących do Afryki i Ameryki, odegrało istotną rolę w historii kraju, ułatwiając jej wybitne uczestnictwo w wielkich odkryciach geograficznych. Szczytowy okres potęgi przypada na przełom XV i XVI w., kiedy to wpływy Portugalii sięgają od Brazylii po Chiny i Indie.

Epoka odkryć geograficznych, będąca zarazem epoką renesansu, pozostawiła po sobie wiele klasycznych w kształcie budowli, jak kościoły i klasztory Nossa Senhora da Graca w Evorze (1531 r.), Sao Dominigos w Elvas (pierwsza połowa XVI w.), oraz Claustro de la Hospederija (1543 r.), Claustro de Santa Barbara (1550 r.) i Claustro Mayor (1557 r.) — wszystkie w Tomar.
Zwożone z kolonii bogactwa nie zabezpieczyły jednak Portugalii pewnej przyszłości. Nadmierny ciężar utrzymywania floty i wojna w Maroku (1578 r.) znacznie osłabiły władzę królewską, a przyłączenie do Hiszpanii na mocy unii personalnej (1580 r.) dopełniło końca wielkiej niegdyś potęgi.Przeniesienie dworu do Madrytu spowodowało również zmierzch kultury narodowej. Uwidoczniają się wówczas wpływy hiszpańskiego plate-resco, a także reminiscencje sztuki mauretańskiej.

Wykorzystując wojnę hiszpańsko-francuską oraz powstanie w Katalonii, Portugalia w 1640 r. ogłosiła niepodległość. Po utracie prawie wszystkich kolonii w południowej Azji (XVI w.), głównym źródłem bogactwa stała się Brazylia. Na bazie brazylijskiego złota i diamentów rozwinął się barok, zwany często stylem „jezuickim". Powstało wówczas wiele obiektów sakralnych z wnętrzami przeładowanymi polichromią i złoconą rzeźbą, jak monumentalny klasztor w Mafra (XVIII w.), kolegium jezuickie w Coimbrze (XVIII w.), kościoły Clerigos (1740 r.) w Porto i Engracia (1750 r.) w Lizbonie. W drugiej połowie XVIII w. odbudowano stolicę po wielkim trzęsieniu ziemi (1755 r.).

Pierwsza połowa XIX w. przyniosła Portugalii trzykrotną inwazję wojsk napoleońskich (1807-11 r.), oderwanie się Brazylii (1822 r.) oraz wojnę domową (1830-46 r.). W połowie wieku następuje pewna równowaga, rozbudowie ulegają miasta, rozwija się rybołówstwo oraz przemysł tekstylny. W budownictwie zaznaczyły się wpływy neoklasycystycznej architektury francuskiej (Basilica da Estrela w Lizbonie), natomiast nawrót do tradycji gotyckiej i manuelińskiej przyniósł romantyzm (pałac Pena w Sintrze, dworzec Rossio w stolicy kraju).

W XX w. Portugalia wkroczyła jako jedno z najbardziej zacofanych państw Europy. Od 1926 do 1974 r. kraj ten podlegał dyktaturze — generała A.Ó. Carmona (1926-32 r.), premiera A. Salazara (1932-68 r.) oraz premiera M.J. Caetano (1968-74 r.). W kwietniu 1974 r. w wyniku wojskowego zamachu stanu obalono rządy faszystowskie i zapoczątkowano głębokie przemiany w życiu politycznym i gospodarczym. Z wielkiego niegdyś imperium kolonialnego pozostało Portugalii tylko Makau — miasto leżące na południowym wybrzeżu Chin.
Sztuka współczesnej Portugalii wyróżnia się rozmachem, bogactwem form oraz umiejętnością wkomponowania nowoczesnych budowli w dawne otoczenie, jak kompleks kulturalny Fundacji Gulbenkiana czy Most 25 Kwietnia — oba w Lizbonie.

Regiony i atrakcje turystyczne
Zróżnicowanie środowiska naturalnego oraz bogactwo zabytków, będących świadectwem wielkiego niegdyś imperium kolonialnego, pozwala na wydzielenie w Portugalii pięciu regionów turystycznych. Trzy z nich (Lizbona i okolice, regiony Północny i Południowy) znajdują się na półwyspie, dwa pozostałe to wyspy: Madera i archipelag Azorów.

Lizbona (Lisboa) jest politycznym, gospodarczym i kulturalnym centrum kraju, głównym ośrodkiem turystycznym Portugalii. Położona nad Tagiem w pobliżu jego ujścia do Cezara, wzniesiono tu miasto Olisippo. Po upadku cesarstwa rzymskiego, Olisippo zajmowali Alanowie, Swewowie i Wizygoci, a od 714 r. Arabowie, W 1147 r. miasto zdobyte zostało przez Alfonsa I, a godność stolicy nadał mu król Alfons III, przenosząc tu siedzibę dworu z Coimbry (1256 r.). Największy rozkwit miasta przypada na XVI w. i związany jest z panowaniem Manuela I Szczęśliwego i Jana III.

Współczesne centrum Lizbony tworzy niewielki obszar Dolnego Miasta — Cidade Baixa — odbudowany po wielkim trzęsieniu ziemi w 1755 r. przez markiza de Pombal. Z trzech stron otaczają tę dzielnicę wzgórza, a z czwartej ciągnie się Mar da Palha — „Słomiane Morze" — wielkie rozlewisko Tagu. Dzielnica Belem — wzniesiona w czasach Manuela I — jako jedyna uniknęła zniszczenia w czasie trzęsienia ziemi. Dzięki temu zachowały się w stanie nienaruszonym dwa najcenniejsze zabytki Lizbony — Wieża Belem (Torre de Belem), pozostająca pod silnym wpływem sztuki orientalnej (1516-21 r.)1 oraz klasztor Hieronimitów (Mosteiro dos Jerónimos) będący mieszaniną trzech stylów - manuelińskiego, plateresco i późnorenesansowego (1502-98 r.). Przed klasztorem nad brzegiem Tagu znajduje się pomnik odkryć geograficznych, wzniesiony w 500 rocznicę (1960 r.) śmierci infanta zwanego Żeglarzem, protektora i organizatora portugalskich wypraw odkrywczych w XV w. Wśród innych zabytków Lizbony wymienić należy: zamek Sao Jorge wznoszący się na Wzgórzu Św. Jerzego (XII w.), renesansowy kościół Sao Vicente de Fora (1582-1627 r.) i romański Nossa Senhora da Graca (XII w.).
Ze współczesnych obiektów na szczególną uwagę zasługuje zespół budynków Fundacji Calouste Gulbenkiana2 (1969 r.) oraz Most 25 Kwietnia.

Lizbona jest miastem pomników i parków. Właściwie na każdym placu stoi pomnik wzniesiony ku czci bohaterskich żeglarzy, rycerzy, królów. Natomiast blisko 1/5 części obszaru stolicy zajmują parki. Największym jest — leżący w zachodniej części miasta — park Forestal de Monsanto, na którego terenie znajduje się jeden z największych campingów w Europie. Z innych na szczególną uwagę zasługują: Estufa Fria — założony w 1910 r. na terenie dawnych kamieniołomów, wypełniony roślinami prawie ze wszystkich stron świata, oraz park położony na Wzgórzu Św. Jerzego, którego osobliwością są ptaki-albinosy (białe pawie, kaczki, flamingi itp.).

W bezpośrednim sąsiedztwie Lizbony (20-40 km) położone są modne kąpieliska i uzdrowiska — Estoril, Cascais, Sesimbra, Sintra. W pobliżu Estoril, które w połowie wieku miało sławę „kąpieliska królów", wznosi się Serra de Sintra (529 m n.p.m.) opadające ku morzu przylądkiem Roca, najdalej na zachód wysuniętym punktem Europy.

Region Północny obejmuje wyżynno-górzysty obszar rozciągający się na północ od szerokiej doliny rzeki Tag. Pocięty głębokimi dolinami rzek Duero, Tamega, Minho, wznosi się średnio do wysokości ok. 1000 m n.p.m. Zbocza doliny Duero na odcinku ok. 80 km, od granicy hiszpańskiej do ujścia Corgo, porastają winnice, dające obok madery, najsłynniejsze wino portugalskie — porto. Południowe obrzeżenie masywu tworzą zrębowe góry Serra da Estrela (1991 m n.p.m.) z dwoma stacjami sportów zimowych — Penhas da Saude i Covilha. W paśmie Serra do Gerez znajduje się park narodowy Peneda-Gerez.
W przeciwieństwie do skalistych wybrzeży północno-zachodniej Hiszpanii, portugalski brzeg Atlantyku jest na ogół wyrównany i niski. Od ujścia Duero po przylądek Carvoreiro rozciągają się wały wydmowe, laguny, bagna. Część ta z racji szczególnego krajobrazu nazywana jest „Portugalską Holandią". Na rozwój kąpielisk w północnej części wybrzeża wpływa negatywnie zimny Prąd Azorski, który oziębia temperaturę wody (miejscami do 19°C), co przy rozgrzanym powietrzu uniemożliwia wręcz kąpiel. Z kąpielisk tu występujących do największych należą: Aveiro i Figueira da Foz.

W pobliżu ujścia Duero do Atlantyku położone jest Porto, drugie co do wielkości miasto Portugalii. Jedna z najstarszych osad na całym półwyspie, jest dziś nowoczesnym miastem. Zwało się ono niegdyś Porto-do-Cal lub Portus Cale, co dało nazwę krajowi.

Śródmieście Porto zajmuje skalistą platformę opadającą stromo kilkudziesięciometrowym urwiskiem w stronę Duero. Głęboki wąwóz rzeczny przekraczają trzy mosty, w tym stalowy most drogowy zaprojektowany przez Aleksandra Gustawa Eiffla, francuskiego inżyniera, twórcę wieży Eiffla w Paryżu.

W Porto jest wiele zabytków z różnych epok, w tym katedra Se (XII-XIII w.), romański kościół Cedofeita (XI w.), gotycko-barokowy kościół Św. Franciszka (wielokrotnie przebudowywany od XIII w.) oraz symbol miasta, strzelista wieża kościoła Kanoników (XVIII w.).

Poza Porto, do najciekawszych miast regionu należy zaliczyć miasta: Braga — jedno z najstarszych miast Portugalii, siedzibę prymasa, Coimbra — do polowy XIII w. stolicę Portugalii, a od 1306 r. siedzibę najstarszego uniwersytetu w kraju, Tomar — z monumentalnym klasztorem (XIII-XVI w.), który jest jednym z najcenniejszych zabytków architektury portugalskiej.

Na mapie Portugalii szczególne miejsce zajmuje sanktuarium maryjne w Fatimie. Miejscem pielgrzymek są tu tzw. Łąki Fatimy, gdzie w 1917 r. trójce pasterzy kilkakrotnie objawiła się postać Matki Boskiej Różańcowej (13 października w obecności 70 tys. osób). Obecnie wokół bazyliki, wzniesionej w północnej części kotliny, znajdują się liczne hotele, pensjonaty, sanatoria, szpitale służące obsłudze pielgrzymów.

Region Południowy
Południową część Portugalii zajmuje płaskowyż Algarve (z arab. al-Gharb = zachód), wyżynno-górzysty obszar będący przedłużeniem hiszpańskich gór Sierra Morena. Na zachodzie wznosi się nad nim masyw Serra de Monchique (902 m n.p.m.), obfitujący w termalne źródła i pokryty bujną roślinnością. Południowe partie Algarve przechodzą łagodnie w pagórkowaty obszar Barrocal, u stóp którego na przestrzeni ok. 160 km ciągnie się pas nizin nadbrzeżnych, w części wschodniej wydmowo-lagunowych (Barlavento), a w zachodniej urwistych i stromych (Sotavento).

Region ten, oddzielony przez wieki od reszty kraju, zachował odrębny charakter — bliższy kulturze muzułmańskiej niż europejskiej. Białe mury orientalnej zabudowy, zatopione w zieleni podzwrotnikowych roślin, silnie kontrastują z błękitem nieba i oceanu oraz czarno-ceglasto-żółtym wybrzeżem. W tej bogatej scenerii, pod koniec lat sześćdziesiątych, wybudowano ciąg nowocześnie zagospodarowanych kąpielisk morskich, które skupiają ok. 20% bazy hotelowej Portugalii. Największe z nich, to: Albufeira i Praia da Rocha oraz Monte Gordo, Tavira, Faro, Lagos, Portimao.

Madera (Madeira), licząca 739 km2 powierzchni, leży na Atlantyku niedaleko północno-zachodnich wybrzeży Afryki, w odległości ok. 1000 km od brzegów Portugalii. Towarzyszy jej kilka niewielkich wysepek (Porto Santo, Desertas) o łącznej powierzchni 60 km2. Wulkaniczne góry (najwyższy szczyt Pico Ruivo 1846 m n.p.m.), strome bazaltowe wybrzeża, tropikalno-śródziemnomorska roślinność, a zwłaszcza zadrzewienie, w którym oprócz sosen i świerków występują palmy, araukarie, bambusy, eukaliptusy, wawrzyny — nadają wyspie szczególne walory krajobrazowe. Tej wielkiej gamie drzew towarzyszy łagodny klimat, przy średniej temperaturze zimy 15-16°C, a lata 22-23°C. Madera, nazywana „Perłą Atlantyku", to drugi po Algarve region wypoczynkowy Portugalii. Co roku odwiedza tę wyspę od 300 do 500 tys. turystów, kierujących się głównie do miejscowości kąpieliskowych — Funchal (ważny port lotniczy i morski) oraz Agua de Pena i Porto Santo.

Azory
Archipelag Azorów (Acores) ciągnie się w środkowej części Atlantyku, na przestrzeni 650 km, w odległości 1400 km od wybrzeży Półwyspu Iberyjskiego. Składa się z dziewięciu wysp wulkanicznych o łącznej powierzchni 2304 km2 (największe z nich to: Sao Miguel, Pico, Faial). Na wyspach zachowały się liczne kratery wulkaniczne w większości wypełnione przez jeziora, gorące źródła oraz niewielkie gejzery. Najwyższym szczytem archipelagu jest wulkan Pico (2351 m n.p.m.), który dał nazwę wyspie. Na Azorach przeważa roślinność śródziemnomorska, stoki gór pokrywają zarośla makki, kasztany, wawrzyny. Na wyspach panuje klimat oceaniczny o ciepłych latach i bardzo łagodnych zimach. Urodzajne gleby i doskonały klimat stworzyły korzystne warunki do uprawy takich roślin, jak: herbata, winna latorośl, ananasy, cytrusy. Ruch turystyczny — znacznie mniejszy niż na Maderze — koncentruje się głównie na wyspach Sao Miguel (kąpieliska: Furnas, Ponta Delgada) i Faial (Horta).