Słowacja

Obszar 49 tys. km2; trzy województwa, 1 miasto wydzielone; 5,2 mln ludności; 103 osoby na 1 km2; stolica Bratysława (442 tys. mieszk.); 60% ludności miejskiej; większe miasta (tys): Koszyce (229), Nitra (90), Preszów (88), Bańska Bystrzyca (80); Słowacy 87%, Węgrzy 11%; język słowacki; katolicy 84%; użytki rolne 51% (w tym łąki i pastwiska 19%), lasy 37%; struktura zatrudnienia: przemysł 30%, rolnictwo i leśnictwo 24%, handel i usługi 22%; na 100 km2: 7,2 km linii kolejowych, 58 km dróg ulepszonych; 200 samochodów osobowych na 1000 mieszkańców; korona = 100 halerzy.

Silnie zróżnicowaną rzeźbą i duża lesistością to cechy charakterystyczne Słowacji. W obrębie Karpat leży większa część Słowacji. 46% powierzchni kraju to tereny, które wznoszą się na wysokość od 300 do 800 metrów nad poziomem morza. 1 % powierzchni kraju wznosi się powyżej 1500 metrów nad poziom morza. Około 40% powierzchni stanowią niziny. Najwyższa góra na Słowacji to Gerlach (2655 m n.p.m.), w Tatrach Wysokich, najniżej położona jest dolina rzeki Bodrog na granicy z Węgrami (95 m).

Atrakcje turystyczne i regiony Słowacji
Karpaty stanowią jeden rozległy makroregion turystyczny o wysokich walorach środowiska dla uprawiania różnych form turystyki górskiej i sportów zimowych. Bogactwo wód mineralnych sprzyja rozwojowi na szeroką skalę ruchu uzdrowiskowego (17 miejscowości uzdrowiskowych), a zabytkowe, historyczne miasta rozrzucone w obrębie kotlin śródgórskich (16 rezerwatów miejskich) są atrakcyjne dla turystyki poznawczej. Odrębne centrum turystyczne stanowi stolica państwa — Bratysława.

Karpaty
Karpaty zajmują około 60% powierzchni kraju. Szczególne znaczenie turystyczne mają Tatry (80 km dł., do 17 km szer. — 2/3 powierzchni w Słowacji, reszta w Polsce) ze względu na szerokie możliwości uprawiania wszelkich form turystyki związanych ze środowiskiem górskim. Tatry mają dużą pojemność recepcyjną (bogata baza hotelowa) i wysoki poziom urządzeń turystyczno-sportowych. Głównym turystycznym ośrodkiem jest Poprad (aglomeracja: Poprad, Spisska Sobota, Straże pod Tatrami i Vel'ka), ważny węzeł komunikacyjny (lotnisko Poprad — Tatry). W poszczególnych częściach miasta zachowało się wiele budowli zabytkowych (Spiśska Sobota jest rezerwatem miejskim).

Tatry Wysokie (od przełęczy Liliowe do przełęczy Pod Kopą; Gerlach 2655 m, Łomnica 2639 m n.p.m.) przedstawiają krajobraz typowo alpejski. Współcześnie nie są zlodowacone, w głębokich żlebach zalegają niewielkie płaty firnu. U podnóża biegnie droga i kolejka elektryczna Szczyrbskie Jezioro (Śtrbske Pleso)-Tatrzańska Łomnica połączona w Popradzie z główną siecią. Popularną miejscowością turystyczno-sportową i równocześnie uzdrowiskiem klimatycznym jest Tatrzańska Łomnica (850 m n.p.m.). Prowadzi z niej kolejka linowa do Skalnego Jeziora i na szczyt Łomnicy. Poza górami atrakcją jest Muzeum Parku Tatrzańskiego, a także odbywający się tu Festiwal Kultury Tatrzańskiej. Najbogatsze w Tatrach Wysokich tradycje turystyczne i uzdrowiskowe sięgające końca XVIII w. ma Stary Smokowiec (1010 m n.p.m.), obecnie zespół miejscowości: Stary-, Nowy-, Górny-, Dolny Smokowiec, osiedle Pod Lesom. Szczyrbskie Jezioro (1355 m n.p.m.) jest nowoczesnym kompleksowo zagospodarowanym centrum sportowym i miejscem międzynarodowych konkursów w klasycznych dyscyplinach narciarskich (Solisko i Dolina Młynicka).

Tatry Zachodnie (od Siwego Wierchu do przełęczy Liliowe; Bystra 2248 m, Jakubina 2189 m) mają szczególnie korzystne warunki do uprawiania długich wędrówek pieszych i narciarskich ze względu na niewielkie deniwelacje na szlaku prowadzącym wzdłuż głównego grzbietu. Największym skupiskiem ruchu turystycznego jest Dolina Rohacka (Rohaćka dolina) i ośrodek Zwierówka (Zverovka); atrakcyjnymi terenami narciarskimi są doliny: Żiarska, Jamnicka, Raćkova.

Tatry Bielskie (Hawrań 2154 m, Płaczliwa Skała — Źdiarska vidla 2142 m), oddzielone od Tatr Wysokich przełęczą Pod Kopą, odznaczają się silnie rozwiniętymi zjawiskami krasowymi; przykładem jest słynna Jaskinia Bielska (Belianska jaskyńa). Ośrodkami turystycznymi są tu Tatrzańska Kotlina (760 m) i Żdiar (895 m).

Część Tatr Zachodnich, Tatry Wysokie i Bielskie objęte są Tatrzańskim Parkiem Narodowym (Tatransky narodny park — TANAP, ok. 769 m2). W Pieninach — podobnie jak w Polsce — po słowackiej stronie znajduje się Pieniński Park Narodowy (21 km2). Obejmuje on przełom Dunajca (spływ Czerwony Klasztor — Leśnica), Haligovske skały i przełom Leśnickiego Potoku.

Niżne Tatry (90 km dł.) są drugim po Tatrach łańcuchem górskim pod względem wysokości i znaczenia turystycznego. Wznoszą się między górnymi odcinkami dolin Wagu i Hronu, ich najwyższe szczyty przekraczają 2000 m n.p.m.: Dziumbier (Dumbier, 2043 m), Chopok (2024 m). Odznaczają się dużym bogactwem form. Niezwykle atrakcyjnym obiektem turystycznym jest na północnym skłonie gór licznie odwiedzana Dolina Demenowska z silnie rozwiniętymi zjawiskami krasowymi (kilka poziomów jaskiń). Góry cechuje wysoki standard zagospodarowania. Szczególne warunki rozwoju ma narciarstwo. Głównym międzynarodowym centrum turystyczno-sportowym jest Jasna powiązana z systemem wyciągów na Chopok. Rolę stacji sportów zimowych pełnią liczne górskie hotele: Śrdiećko, Kosodrevina (na pd. zboczu Chopoka), Certovica, Donavaly. Znanym ośrodkiem turystycznym w dolinie Bystrej (Bystra dolina) jest Tale.

Wielka Fatra przedstawia krajobraz zaokrąglonych, na ogół trawiastych grzbietów o najwyższych wzniesieniach przekraczających 1500 m (Ostredok 1592 m). Atrakcyjne pod względem turystycznym są doliny z różnymi formami krasowymi (m.in. doliny Gaderska, Blatnicka). Góry stwarzają dogodne warunki dla dalekich wędrówek, a także narciarstwa o różnej skali trudności. Ważniejszymi ośrodkami sportów zimowych są w części północnej Malino, na południu Turecka. Miejscowość Donovaly stanowi centrum sportowe i punkt wyjściowy w Niżne Tatry i Wielką Fatrę.

Mała Fatra pod względem krajobrazu w dużym stopniu zbliżona jest do Tatr (Park Narodowy Małej Fatry, 200 km2). Masyw górski przecina przełom Wagu. szczególnie atrakcyjna jest część północno-wschodnia, tzw. Krywańska Mała Fatra (Wielki Krywań 1709 m). Znajdują się tu m.in. skupiska różnych form skalnych, bogata flora i fauna (niedźwiedzie, rysie). Najbardziej popularna i najlepiej zagospodarowana jest Vratna dolina. Na stokach szczytu Chleb (1647 m) znajdują się dogodne tereny narciarskie. U wylotu doliny leży miejscowość Terchova, miejsce urodzenia słynnego zbójnika Janosika (doroczne festiwale folklorystyczne). Znanym centrum turystycznym jest Strećno położone w dolinie Wagu u wylotu rzeki z przełomu (ruiny zamku). W sąsiednich Górach Strażowskich (1214 m) na uwagę zasługuje "miasteczko skalne" — Sul'ovske skały (urwiska, wieże, stożki ze zlepieńców eoceńskich).

Rudawy Słowackie (Stolica 1477 m n.p.m.) są rozległym, silnie zalesionym i rozczłonkowanym pasmem. Szczególne znaczenie turystyczne mają Góry Straceńskie, tzw. "Słowacki Raj", o krajobrazie skrasowiałej wierzchowiny pociętej dzikimi wąskimi i głębokimi (miejscami 150-200 m) kanionami Hornadu (13 km dł.) i jego dopływów (Park Narodowy Słowacki Raj — 142 km2). Z najbardziej znanych jest dolina Straceńska (przełom rzeki Hnilec). Osobliwością geologiczną jest na skraju Słowackiego Raju — Dobszyńska Jaskinia Lodowa. Podobnego typu atrakcją jest w Krasie Słowacko-Węgierskim jaskinia Do-mica (22 km dł.; podziemna rzeka Styks) przechodząca na stronę węgierską (jaskinia Aggtelek).

Karpaty mają bogate tradycje uzdrowiskowe (źródła mineralne). Przeważają uzdrowiska małe od kilku do 3000 miejsc. Największym uzdrowiskiem w Słowacji o znaczeniu międzynarodowym są Piszczany (cieplice siarczane, 69°C). Lśżą w dolinie Wagu na zachodniej krawędzi góry Inowiec. Miejscowość wzmiankowana w XII w., z 1545 r. pochodzi opis źródeł, największy rozwój przypada na XIX w. Uzdrowisko ma starą zabudowę, zabytki gotyckie, klasycystyczne (m.in. dom kąpielowy Napoleona 1813-21 r.), Muzeum Balneologiczne, jest również miejscem festiwali muzycznych. Trenczyńskie Cieplice (wody gipsowo-siarkowe, 40°C), położone nad Wagiem u stóp Gór Strażowskich, znane już były w czasach rzymskich (II w n.e.). Ich rozkwit przypada najpierw na koniec XVI w. i ponownie na XIX w. Tur-czańskie Cieplice (wody siarkowe i gipsowe, 46°C) znajdują się między Wielką a Małą Fatrą w górnej części Kotliny Turczańskiej. Początki uzdrowiska sięgają XV, XVI w. Sliać (cieplice żelaziste, 33°C) leżą w kotlinie Zwoleńskiej nad Hronem. Z wielu uzdrowisk spiskich do największych należy Bardiów (Bardejovske Kupele; wody alkaliczno-żela-ziste i siarczane znane już w XIII w.) u południowych podnóży Beskidu Niskiego. Silnie rozwinięty w XIX w. stanowił konkurencję dla ówczesnej polskiej Krynicy. Osobliwością wschodniej Słowacji jest zimny gejzer w Herlanach w wulkanicznych Górach Słańskich.

Duże znaczenie dla turystyki mają zabytkowe, średniowieczne miasta w obrębie kotlin śródgórskich, pełniące równocześnie funkcje regionalnych ośrodków gospodarczych i kulturalnych. Koszyce nad rzeką Hornad u podnóża Rudaw Słowackich (wzmiankowane w 1249 r.) od XIV w. były głównym miastem tzw. Górnych Węgier. W 1657 r. założono tu uniwersytet. W zabytkowym centrum mieści się katedra gotycka (XIV-XV w.). Bańska Bystrzyca położona w dolinie Hronu między Niżnymi Tatrami a wulkanicznymi Górami Kremnickimi i Pol'aną, w XIII w. miała duże znaczenie jako miasto górnicze (rudy miedzi). Zachował się w niej zabytkowy zespół śródmiejski, zamek (XV, XVI w.). W Zwoleniu nad Hronem okazałym zabytkiem jest zamek (XIV w.) — letnia rezydencja króla węgierskiego   Ludwika  Wielkiego  zamieniona  w
XVI  w. na twierdzę przeciw Turkom. Martin, pierwotnie „Turćiansky Swaty Martin", położony w Kotlinie Turczańskiej między Małą a Wielką Fatrą, był głównym ośrodkiem kulturalnym Słowaków w XIX w., m.in. siedzibą Słowackiej Macierzy.
W dolinie Wagu, w obrębie Kotliny Liptowskiej, między Tatrami a Niżnymi Tatrami i Wielką Fatrą leżą średniowieczne miasta Rużomberk i Liptowski Mikułasz (dawniej Liptowski Św. Mikułasz), główne ośrodki krainy Liptów. W pobliżu znajduje się wielkie jezioro zaporowe Liptowska Mara ("Liptowskie Morze").
W turystyce poznawczej na szczególną uwagę zasługują miejscowości związane z ważnymi dla kraju wydarzeniami historycznymi. Trenczyn w dolnie środkowego Wagu był niegdyś rzymską warownią Laugaricio, później siedzibą węgierskiego komitatu (zabytki, zamek XI, XIII -XVII w.). Nitra w początkach IX w. stanowiła główny ośrodek słowackiego państewka księcia Pribiny (830 r. — pierwszy kościół w Słowacji), które podbite przez księcia morawskiego Mojmira I (833 r.) weszło w skład Państwa Wielkomorawskiego. W 880 r. była siedzibą biskupstwa, zachował się   zamek   obronny,   katedra   (XIII,   XIV,
XVII  w.). Trnawa uzyskała prawa miejskie w 1238 r. W okresie panowania tureckiego na Węgrzech była rezydencją arcybiskupstwa z Ostrzyhomia (ob. Esztergom). W 1635 r. założony został uniwersytet (słynny barokowy kościół uniwersytecki), który w 1777 r. przeniesiono do Budy. Preszów wsławił się w historii ruchami wolnościowymi przeciw Habsburgom. Stanowi ośrodek kulturalny mniejszości ukraińskiej.

Wysoki walor mają dawne średniowieczne miasteczka górnicze, rezerwaty starej architektury miejskiej — Kremnica (złoto) z zabytkowym zamkiem (XIII, XV w.); Bańska Szczawnica (złoto, srebro; od 1335 r. bito złote dukaty, grosze, denary). Z innych Brez-no, Rożńawa. Miasta spiskie (zabytkowe centra, pomniki kultury narodowej) to: Lewocza stolica 24 miast spiskich z gotyckim kościołem Św. Jakuba (XIV, XV w.), w którym znajduje się słynny ołtarz Pawła z Lewoczy (ucznia Wita Stwosza), Kieżmark, Stara Lubownia".  Ruiny Spiskiego Zamku  (Spiśsky hrad), jednego z największych w Europie, średniowiecznego ośrodka władzy świeckiej i duchownej. U podnóża zamku leży Spiska Kapituła (Spiśska Kapituła) dawna osada księży (XIII w.). Znane z pięknego położenia są Zamki Orawskie (Oravsky Podzamok) — górny (XIII w.; 112 m nad poziomem rzeki), środkowy (XV w.), dolny (XVI w.).


Bratysława (Bratislava), zabytki i atrakcje
Bratysława leży peryferyjnie względem Słowacji, po obu stronach Dunaju na skraju Małych Karpat. Na granicy imperium, wzdłuż linii Dunaju Rzymianie wznosili tu twierdze. W okresie Państwa Wielkomorawskiego istniały tu grody obronne (w historycznym śródmieściu i w Devinie). Zaczątkiem miasta była osada pod zamkiem (X-XII w.), później ośrodek targowy, a od 1291 r. węgierskie miasto królewskie Pożoń (Pozsóny). W 1465 r. został założony Uniwersytet (Akademia Istropolitana zał. przez króla węg. Macieja Korwina). Od czasu utraty przez Węgry samodzielności na rzecz Turcji i Austrii nastąpił rozwój miasta jako centrum  politycznego i  administracyjnego. W latach 1536-1848 pod nazwą Presz-burg (Pressburg) jest stolicą części Węgier pozostającej pod władzą Habsburgów, letnią rezydencją arcybiskupa ostrzyhomskiego, prymasa Węgier oraz siedzibą sejmu węgierskiego. Szczególny rozkwit miasta jako rezydencji królewskiej przypada na okres panowania Marii Teresy (1740-89 r.). W XIX w. Preszburg traci znaczenie na rzecz odradzającej się stołecznej Budy. Pod koniec wieku następuje ożywienie gospodarcze (przemysł) i nasilenie tendencji narodowościowych. Po utworzeniu w 1918 r. Czechosłowacji Bratysława (nazwa od 1918 r.) została stolicą Słowacji.

Bratysława jest dużym ośrodkiem przemysłowym (20% prod. Słowacji, przemysł chemiczny, maszynowy, elektrotechniczny), ważnym węzłem komunikacyjnym na szlakach międzynarodowych (bliskość Wiednia, Budapesztu), znaczącym ośrodkiem naukowym i kulturalnym. Jest siedzibą Uniwersytetu im. J.A. Komeńskiego i innych wyższych uczelni, Słowackiej Akademii Nauk. Posiada teatry, filharmonię, muzea, galerie, stałe wystawy; ogrody: botaniczny, zoologiczny. Jest też miastem festiwali (w tym festiwal piosenki "Złota lira").
Po lewej stronie Dunaju wznosi się Zamek Bratysławski (na skalistym wzgórzu, 85 m nad poziomem Dunaju); początkowo gotycki (XV w.) przebudowany jako renesansowy (XVI w.), później barokowy (XVII w.), a następnie odrestaurowany w stylu terezjańskim (XVIII w.). Na wschód od Zamku znajduje się zabytkowe centrum miejskie: gotycka katedra Św. Marcina (XIV, XV, XVIII w.) niegdyś kościół koronacyjny królów węgierskich; gotyckie kościoły: franciszkanów, klarysek (XIII, XIV w.); Stary Ratusz (XIV, XV w.) z renesansowym krużgankiem arkadowym i barokową wieżą, Akademia Istropolitana (XV w.), fragmenty murów (XIV-XVI w.), klasyczystyczny pałac prymasowski (XVIII w.), barokowe, kla-sycystyczne kamienice mieszczańskie. Na skalistym brzegu Dunaju, u ujścia Morawy, górują ruiny zamku książąt wielkomorawskich — Devin (IX w.).
Na podkreślenie zasługują wysokie walory krajobrazowe miasta związane z jego atrakcyjnym położeniem nad Dunajem, w bezpośrednim sąsiedztwie Karpat, co ma również duże znaczenie rekreacyjne (wyciągi narciarskie, kąpieliska, tor jeździecki i in.). Okolice Bratysławy są znanym regionem uprawy winnej latorośli.

Karpaty
W skład Karpat w granicach Słowacji wchodzą zbudowane z fliszu Zewnętrzne Karpaty Zachodnie. Tworzą one najbardziej na zewnątrz wysunięte pasma górskie. Do najważniejszych należą: Białe Karpaty (970 m n.p.m.), Jaworniki (1071 m), Orawskie Beskidy (1725 m), Góry Czerchowskie (1157 m), Niskie Beskidy (1002 m) oraz Bieszczady (Bukowske vrchy), stanowiące już fragment zewnętrznych Karpat Wschodnich.
Strefę środkową gór stanowią Centralne Karpaty Zachodnie, w większości krystaliczne (na obrzeżach wapienne, dolomitowe i wulkaniczne). Cechuje je intensywna rzeźba — duże zróżnicowanie form, strome spadki, urwiste zbocza dolin, duże wysokości względne, w wyższych partiach rzeźba polodowcowa. W wapieniach silnie rozwinięte są zjawiska krasowe. Masywy górskie tworzą łańcuchy oddzielone od siebie dolinami rzek często o charakterze przełomów (Wag, Hron, Hornad) miejscami przechodzące w śródgór-skie kotliny (Turczańska, Liptowska, Spiska, Górnego Hronu, Zwoleńska). Najbliżej Karpat fliszowych ciągną się łukiem Małe Karpaty (768 m), Inowiec (1042 m), Góry Strażowskie (1214 m), Mała Fatra (1709 m) i najwyższe (i to w całych Karpatach) — Tatry (2655 m). W łańcuchu środkowym największym pasmem górskim jest Wielka Fatra (1592 m). Na południe od niej wznoszą się zbudowane ze skał wulkanicznych Góry Krzemnickie (1318 m), Ptacznik (1346 m), Hroński Inowiec (901 m). Odrębny łańcuch górski stanowią Niżne Tatry (2043 m).

Trzeci człon Karpat tworzą Wewnętrzne Karpaty Zachodnie, mniej zwarte od poprzednich, silnie zróżnicowane geologicznie. Należy do nich rozległy łańcuch Rudaw Słowackich (1477 m). Na ich zachodnich obrzeżach znajdują się wulkaniczne Góry Szczawnickie (1009 m), Jaworie (1044 m), Polana (1458 m); na wschodzie wznosi się oddzielone doliną Hornadu, również pochodzenia wulkanicznego pasmo Gór Słańskich (1092 m). Osobliwością Wewnętrznych Karpat Zachodnich jest granicząca z Węgrami kraina Krasu Słowacko-Węgierskiego (jaskinia Domica). Na granicy między Zewnętrznymi a Centralnymi Karpatami Zachodnimi wznoszą się Pieniny (982 m), największy masyw w pasie skałek wapiennych. Wysunięte najbardziej na wschód góry Wyhorlat (1076 m) należą już do pasma wulkanicznego Wewnętrznych Karpat Wschodnich.

Na południe od Karpat rozciąga się rozległa Nizina Naddunajska (przedłużenie Małej Niziny Węgierskiej) i dużo mniejsza od niej Nizina Wschodniosłowacka — fragment Wielkiej Niziny Węgierskiej.

Klimat
Ukształtowanie wywiera duży wpływ na stosunki klimatyczne, które są silnie zróżnicowane nawet na niewielkich odległościach. Średnie temperatury roczne wahają się od 6° do 10°C; średnie stycznia od 0° do -6°C, a lipca od 16°-20°C. Najcieplejszymi obszarami są: Nizina Naddunajska (Sturovo n. Dunajem — śr. roczna 11,7°C), najzimniejszymi — wysokie partie Karpat (Łomnica w Tatrach — śr. roczna -5,2°C) oraz kotliny śródgórskie we wschodniej Słowacji. Opady wynoszą od 400 mm rocznie w południowej Słowacji do ponad 2000 mm w Tatrach Wysokich (Dolina Staroleśna 2130 mm). Pokrywa śnieżna utrzymuje się ok. 40 dni na nizinach i 150-200 dni w Karpatach. Tu też osiąga największą grubość — do 4 m (Popradzki Staw w Tatrach).

Prawie cała Słowacja leży w dorzeczu Dunaju (172 km w Słowacji; w większości stanowi granicę z Węgrami; średni roczny przepływ w Bratysławie — ponad 2000 m3/s). Największymi dopływami Dunaju w granicach Słowacji są: Wag (390 km), Hron (290 km) — z Karpat, i Morawa (358 km) — z Sudetów. Wzdłuż doliny Wagu, na Spiszu oraz w górach pochodzenia wulkanicznego występują wody mineralne.
W składzie gatunkowym lasów dominują drzewostany szpilkowe (71%), głównie świerki. Lasy liściaste (buki, dęby) rosną w większości na południu kraju. Właściwa flora alpejska — hale występują tylko w Tatrach.

Ziemie Słowacji, zamieszkałe od IV w p.n.e. przez Celtów (m.in. Kotynów), po inwazji ludów germańskich były terenem walk Rzymian z germańskimi Markomanami i Kwadami. W okresie wędrówki ludów zasiedlili je Słowianie, a w VII w. wchodziły w skład państwa Samona, uważanego za pierwszą organizację państwową wśród Zachodnich Słowian. Na początku IX w. w obrębie Słowacji istniało niewielkie państewko plemienne z ośrodkiem w Nitrze pod władzą księcia Pribiny. Wkrótce zostało ono obalone (833 r.) i wchłonięte przez rozwijające się w dorzeczu Morawy, dolnego Wagu i Nitry silne Państwo Wielkomorawskie (rozkwit za Rościsława 847-870 r., Świętopełka 870-894; główne ośrodki: Dewin, Nitra).

Po upadku Państwa Wielkomorawskiego (najazd Węgrów — 906 r.) Słowacja weszła z czasem w skład Królestwa Węgierskiego, w jego system administracji państwowej i kościelnej. Odnowione zostało dawne arcybiskupstwo wielkomorawskie w Nitrze. Powstała wielka własność feudalna (liczne zamki), postępowała madziaryzacja i kolonizacja niemiecka. W okresie rozkwitu gospodarczego Węgier za dynastii andegaweńskiej (XIII, XIV w.) rozwijały się miasta handlowe: Trnava, Pożoń (węg. Pozsóny, ob. Bratysława), Koszyce, Preszów, Bardiów, Lewocza, Żylina; miasta górnicze: Kremnica, Bańska Szczawnica, Bańska Bystrzyca (miedź, srebro, złoto). Dużą rolę odegrały wojny husyckie (najazdy taborytów) w rozpowszechnianiu na Słowacji języka czeskiego (liturgia, urzędy, język literacki). W XVI w. chłopi słowaccy brali udział w antyfeudalnym powstaniu kuruców (chłopów węgierskich i rumuńskich) pod dowództwem G. Dózsy (1514 r.).
Po klęsce Węgier z Turkami w bitwie pod Mohaczem (1526 r.) i utracie przez nie niepodległości, Słowacja wraz z zachodnią częścią Węgier weszła w skład monarchii habsburskiej. Stolicą został Preszburg (niem. Pressburg, węg. Pozsóny). Jej obszar był terenem długoletnich, trwających prawie do końca XVII w. pogranicznych starć z Turkami (zamki obronne) i napływu uciekinierów węgierskich.

U schyłku XVIII w. obudził się na Słowacji ruch odrodzenia narodowego, idea stworzenia odrębnego, słowackiego języka literackiego w miejsce czeskiego, która zrealizowana została w XIX w. przez L'udovita Śtur'a, zwolennika panslawizmu. W 1863 r. założone zostało stowarzyszenie Macierz (Matica) Słowacka.

Po utworzeniu Austro-Węgier (1867 r.), nastąpiło wzmożenie ucisku narodowego, madziaryzacja, upadek gospodarczy, masowa emigracja (wyjechało 1,5 min osób, czyli 1/3 ludności Słowacji).
Opowiedzenie się po stronie aliantów podczas I wojny światowej oraz wspólna działalność przedstawicieli Słowacji i Czech na rzecz uzyskania niepodległości doprowadziła do proklamowania w 1918 r. wspólnego no-
wego państwa — Czechosłowacji. W okresie międzywojennym Słowacja nie uzyskała obiecywanej autonomii. W 1938 r. Węgry zajęły jej przygraniczny południowy pas i część Rusi Zakarpackiej, którą w całości zaanektowały w 1939 r. W czasie II wojny światowej Słowacja stanowiła odrębne państwo uzależnione od Niemiec (faszystowski rząd księdza J. Tiso). W 1945 r. Słowację wyzwoliły wojska radzieckie, w 1948 r. została ogłoszona Czechosłowacka Republika (CSR). W 1969 r. wprowadzono federacyjną strukturę państwa (CSRS), w 1990 r. państwo przyjęło nazwę Czeska i Słowacka Republika Federacyjna (CSRF), 1 stycznia 1993 r. Słowacja jako odrębne państwo uzyskała pełną niezależność i przyjęła nazwę Republika Słowacka.

Słowacja wchodząca w skład państwa węgierskiego i dzieląca jego losy polityczne znajdowała się w kręgu kultury zachodnioeuropejskiej. Z wczesnego średniowiecza pochodzą kościoły romańskie w Spiskiej Kapitule, Bańskiej Szczawnicy, Krupinie.
Wysoki poziom artystyczny osiągnął w Słowacji gotyk (XIII, XIV w. rządy Andegawenów). Pełny jego rozkwit przypada na XIV w. Budowane są kościoły w Bratysławie, Kremnicy, Preszowie, Lewoczy, Nowej Spiskiej Wsi. Szczególnie znamienny jest tu późny gotyk (koniec XIV w.) pod wpływem Pragi, Wiednia, Krakowa. Wybitnym przykładem tego stylu jest katedra w Koszycach. Charakterystyczne są wielopiętrowe kamienice mieszczańskie, ratusze, m.in. w Bratysławie, liczne kamienne zamki (groźba Turków) w Bratysławie, Nitrze, Trenczynie, Zwoleniu. Rozwija się gotycka rzeźba (mistrz Paweł z Lewoczy), malarstwo i rzemiosło artystyczne (snycerstwo).

Szczególny wyraz miał w Słowacji rozwój renesansu, zwłaszcza w architekturze militarnej (pogranicze tureckie). Budowano twierdze (Komarno, Bańska Szczawnica), zamki obronne (Ćerveny Kamen), kasztele z dziedzińcami arkadowymi (Topol'ćianky, Strazky, Halić). Powszechne było umacnianie istniejących zamków, kościołów, klasztorów. Na szczególną uwagę z tego okresu zasługują siedziby magnackie — zamek Thókólych w Kieżmarku, Thurzonów w Bytća, a także rynki z zabudową renesansową w Preszowie, Lewoczy, Bańskiej Bystrzycy. Osobliwością wschodniej Słowacji są oddzielne, stojące obok kościołów dzwonnice, np. w Kieżmarku, Popradzie.

Barok rozwija się pod wpływem austriackiej kontrreformacji. Swój rozkwit osiąga w XVIII w. Głównym ośrodkiem jest Bratysława (ówczesny Preszburg). Z okresu tego pochodzą kościoły w Bratysławie, Trnavie (uniwersytecki), zamki — Bernolakovo, Vel'ky, Biel, Vel'ke Levare, teatry w Bratysławie, Koszycach, ratusze w Preszowie, Koszycach.
Neoklasycyzm zaznacza się głównie w architekturze Bratysławy. W twórczości artystycznej XIX w. uwidoczniają się wyraźne tendencje narodowe. Słowacka szkoła malarska (romantyzm, realizm) nawiązuje w tematyce do rodzimego krajobrazu i tradycji. W monumentalnej architekturze końca XIX w. panuje styl historyczny, przykładem jest gmach Muzeum Narodowego w Bratysławie. W okresie międzywojennym trwa rozwój urbanistyki i nowoczesnego budownictwa mieszkaniowego oraz przemysłowego.
W Słowacji zachowała się oryginalna sztuka ludowa.