Szwajcaria

Obszar 41293 km2; 23 kantony; 6,7 min ludności; 162 osoby na 1 km2 (23,4 w Gryzonii, 337 w Argowii);-»stolica Berno (138 tys. mieszk.); 60% ludności miejskiej; większe miasta (tys.): Zurych (351), Bazylea (174), Genewa (164), Lozanna (126); 4 obszary językowe: język niemiecki ok. 65% (narzecze Schwyzer Diitsch) — 15 kantonów, język francuski 19% — kantony: Genewa, Vaud, Neuchatel, Jura, język włoski 12% — kanton Ticino, język retormański 1%, język niemiecki i francuski — kantony: Fryburg, Valais; język niemiecki, retoromański, włoski — kanton Gryzonia; katolicy 46%, protestanci 44%; użytki rolne 49% (21% łąki, 28% uprawy), lasy 25%; struktura zatrudnienia: usługi 55%, przemysł 38%, rolnictwo 7%; na 100 km2: 12,2 km linii kolejowych; 152 km dróg ulepszonych; 391 samochodów osobowych na 1000 mieszk.; 1 frank szwajcarski = 100 centymów (rappów).

Regiony i walory turystyczne Szwajcarii
Podstawę podziału Szwajcarii na regiony turystyczne stanowią zarówno względy historyczne, jak i krajobrazowe. Z regionami turystycznymi utożsamiane są niektóre kantony o wyraźnie zaznaczającej się odrębności fizycznogeograficznej, etnicznej i kulturowej.

Szwajcaria Środkowa
kantony: Lucerna, Schwyz Unterwalden, Uri, Zug

Krajobraz Szwajcarii Środkowej jest bardzo urozmaicony (przekrój krain fizjograficznych począwszy od Wyżyny Szwajcarskiej, poprzez Prealpy do wysokogórskiej strefy Alp Północnych). Na zachód od rzeki Reuss leżą krystaliczne Alpy Urneńskie z grupą Dammastock (3633 m n.p.m.) i lodowcem Rodanu oraz grupą Titlis (3239 m); na wschód — Alpy Glarneńskie z silnie zlodowaconą, wapienną grupą Todi (3614 m). W dolinie rzeki Reuss, na pograniczu Alp i Wyżyny Szwajcarskiej leży Jezioro Czterech Kantonów. Kształt jeziora jest nieregularny, tworzy szereg odgałęzień; w części zachodniej jeziora: Lucern, Kussnacht, Alpnach, w środkowej: Gersau i skręcające na południe Urn. Jezioro wraz z górskim otoczeniem stanowi bardzo atrakcyjny, typowy dla Szwajcarii, krajobraz.

Prakantony Schwyz, Uri, Unterwalden są najstarszą częścią Szwajcarii. W 1291 r. utworzyły Związek Wieczysty — zalążek Konfederacji Szwajcarskiej. W okresie reformacji broniły katolicyzmu, a w 1845 r. należały do Sonderbundu.Schwyz leży nad jeziorami Zuryskim, Zug i Czterech Kantonów, w obrębie Wyżyny Szwajcarskiej, prealpejskiej krainy Sihl oraz północnej części Alp Glarneńskich. W górzystej części Wyżyny Szwajcarskiej wznosi się bardzo charakterystyczny dla otoczenia Jeziora Czterech Kantonów masyw Rigi (1787 m n.p.m.; nazwa od Regina Montis), z rozległą panoramą, stacjami klimatycznymi, ośrodkami sportów zimowych, wodnych. Na południowym stoku Rigi, nad brzegiem jeziora położona jest miejscowość Gersau o szczególnych warunkach klimatycznych (rosną kasztany jadalne, figi, winorośl); przy przejściu z jeziora Gersau do Urn — Brunnen, przy drodze na Przełęcz Św. Gotharda. Wzdłuż jeziora Urn biegnie znana widokowa droga Axenstrasse (zbud. w 1867 r.).

Stolicą kantonu jest zabytkowe miasteczko Schwyz. W starej zabudowie przeważa barok, charakterystyczne są tu zachowane liczne domy patrycjatu miejskiego z XVII i XVIII w. W archiwum przechowywany jest dokument Związku Wieczystego z 1291 r. Kiisstnacht związany jest z legendą Wilhelma Telia (pomnik) i habsburskiego wójta Gesslera.

Einsiedeln jest ośrodkiem pielgrzymkowym ze słynnym klasztorem i kościołem barokowym z XVII, XVIII w. (opactwo benedyktynów zał. w 934 r.).Uri jest kantonem o typowym krajobrazie wysokogórskim. Alpy Urneńskie i Glarneńskie oddziela przełomowa dolina rzeki Reuss, która stanowi bardzo ważny, transalpejski ciąg komunikacyjny. Biegnie nią linia kolejowa, która w Góschenen wchodzi do tunelu pod Przełęczą Św. Gotharda (wybudowanego 1872-80 r.) oraz droga o atrakcyjnym, urozmaiconym przebiegu, zwłaszcza w przełomie Schóllen (diabelski most z 1830 r.; pomnik dla upamiętnienia walk między wojskami francuskimi a rosyjskimi pod wodzą Suworowa 1799 r.).

W pobliżu Andermatt (1444 m n.p.m.) stacja klimatyczna i ośrodek sportów zimowych w dolinie rzeki Urseren (górny bieg Reuss); węzeł najważniejszych dróg alpejskich: na wschód przełęcz Oberalp (2044 m n.p.m.) do Gryzonii (dolina Innu), na południe Przełęcz Św. Gotharda (2108 m) do Ticino (dolina Ticino), na zachód przełęcz Furka (2431 m) do Valais (dolina Rodanu), na północ doliną rzeki Reuss do Jeziora Czterech Kantonów.

Stolicą kantonu jest Altdorf — miasteczko bogate w zabytki z XVI, XVIII, XIX w., wśród nich pomnik Wilhelma Telia (1895 r.). Wysoką rangę wśród pamiątek historycznych ma łączka Rutli (Rutliwiese — na zachodnim brzegu jeziora Urn) związana z tradycjami Związku Wieczystego.Unterwalden leży na południe od Jeziora Czterech Kantonów. Przeważa tu krajobraz prealpejski (Pilatus 2120 m n.p.m.), jedynie na południu w granice kantonu wchodzą zachodnie stoki Alp Urneńskich. Unterwalden dzieli się na 2 półkantony: Oberwalden ze stolicą Sarnen i Nidwalden ze stolicą Slans — miejsce urodzenia Arnolda Winkelrieda (pomnik). Obydwa miasteczka mają charakter zabytkowy (przewaga baroku). U podnóża zlodowaconej grupy górskiej Titlis położone jest uzdrowisko Engelberg (1050 m n.p.m.), miejscowość historycznie związana z klasztorem benedyktynów (zał. 1120 r.); obecny z XVIII w.Znaczna część kantonu Lucerna znajduje się w obrębie Wyżyny Szwajcarskiej.

Charakterystyczne w krajobrazie są jeziora, obszar doliny Entlebuch (rzeka Kleine Emme), a na południu, w części alpejskiej, zbocza Brien-zer Rothorn (2350 m n.p.m.). Nad Jeziorem Czterech Kantonów w masywie Rigi położone są stacje klimatyczne Rigi Kaltbad (1435 m), Rigi Klosterli (1302 m); kąpieliska Weggis i Vitznau; z Vitznau (445 m n.p.m.) na Rigi Kulm (1787 m) prowadzi najstarsza w Europie kolejka zębata (1869-71 r.)

Stolicą kantonu jest Lucerna — jeden z największych w Szwajcarii tradycyjnych ośrodków hotelarstwa. W IX w. była tu osada przy klasztorze benedyktynów, później wieś rybacka, miasto. W 1332 r.

Lucerna przystąpiła do Związku Wieczystego; w okresie reformacji była ostoją katolicyzmu (sprowadzenie jezuitów), w 1845 r. stanęła na czele Sonderbundu. Najbardziej znanymi zabytkami są: Kappellbrucke (kryty most drewniany), Wasserturm z XIV w., barokowy kościół jezuitów, ratusz z XVII w. Od 1938 r. odbywają się tu doroczne festiwale muzyczne.Zug, najmniejszy kanton Szwajcarii (239 km2), a równocześnie jeden z gęściej zaludnionych (332 osoby na 1 km2) leży w obrębie Wyżyny Szwajcarskiej, która w części południowo-wschodniej przechodzi w Prealpy.

Ma znaczenie komunikacyjne na szlaku w kierunku Przełęczy Św. Gotharda. Stolicą jest Zug nad jeziorem Zug. W mieście zachowała się zabudowa średniowieczna; przeważa późny gotyk (mury obronne, fortyfikacje).Alpy Berneńskieczęść kantonu Berna, Vaud i górskiego pogranicza kantonu Valais. Na wschód od przełęczy Gemmi (2314 m n.p.m.) do doliny rzeki Aare ciągnie się najwyższa, najbardziej zwarta i zlodowacona grupa górska w Alpach Północnych — Alpy Berneńskie.

Znajduje się tu skupisko największych kulminacji, najwyższe góry: Finsteraarhorn (4274 m n.p.m.), Aletschhorn (4195 m), Jungfrau (4158 m), Monch (4099 m), Schreckhorn (4080 m), Fiescherhorn (4049 m), Eiger (3970 m), rozległe pola firnowe i liczne lodowce, wśród nich Aletsch — największy w Alpach lodowiec (24 km dł., ok. 12 tys. ha pow.), z innych: Jungfrau, Fiescher, Gauli, Kander; klasyczne wysokogórskie doliny (Lauterbrunnen). Jest to jeden z najbardziej znanych w Europie obszarów alpinizmu (m.in. Eiger — drogą przez północną ścianę zdobyty dopiero w 1938 r.) i narciarstwa, narciarstwo można uprawiać w ciągu całego roku (m.in. na Jungfraujoch 3454 m n.p.m., dokąd prowadzi kolejka z przełęczy Kleine Scheidegg — 2061 m).

Ośrodki: Grindelwald (1057 m) — „wioska lodowców" (pieczątka pocztowa „Das gastliche Gletscherdorf"); nad urwiskami doliny Lauterbrunnen — Wengen (1277 m), miejsce startu zawodów narciarskich „Wengenrennen" o dużej skali trudności, i Miirren (1642 m) znany z zawodów balonowych; Kandersteg (1179 m) w pobliżu przełęczy Gemmi, z zachowanym oryginalnym budownictwem drewnianym (Schali).

Na północ od Alp Berneńskich przebiega dolina rzeki Aare z jeziorami Brienz i Thun; między jeziorami położona jest miejscowość Interlaken (567 m n.p.m.) — punkt wyjściowy w góry, ośrodek hotelowy. Spiez (630 m) nad jeziorem Thun (zabytkowy zamek) leży na trasie łączącej Berno z Valais i Włochami (Berno-Spiez — tunel kolejowy pod przełęczą Lotschberg); Thun (570 m) — u wypływu z jeziora rzeki Aare, zabytkowe stare miasto (zamek hr. Zahringen z XII w. — muzeum).

Na południowy-zachód od zwartych masywów Alp Berneńskich leży alpejska część kantonu Vaud z kulminacjami Diablerets (3210 m n.p.m.), Chamossaire (2116 m), Tour d'At (2331 m) o typowym krajobrazie wysokogórskim, dzikich gór wapiennych. Na zboczach rozmieszczone są stacje klimatyczne i stacje sportów zimowych: Les Diablerets (1165 m n.p.m.), Villars (1300 m), Chesieres (1210 m). Na południowym stoku Tour d'AT leży wysokogórskie uzdrowisko klimatyczne Leysin (1400 m), stacja helioterapii z tradycjami leczenia gruźlicy (od 1890 r.).

W dolinie Rodanu znajduje się kompleks uzdrowiskowy Bex — Lavey (cieplice siarkowo-solankowe).

Valais (niem. Wallis)
Valais od 1416 r. był sprzymierzony, a w 1815 r. przyłączony jako kanton do Federacji Szwajcarskiej. W starożytności zamieszkały przez Helwetów, w I w. n.e. znalazł się pod panowaniem rzymskim, a od V w. burgundzkim. Od X w. należał do biskupów w Sion. Jest bardzo zróżnicowany pod względem fizjograficznym. Wykazuje też dużą odrębność etnograficzną (budownictwo, stroje). Oś kantonu stanowi dolina Rodanu (od źródełdo Jeziora Genewskiego), na północ od niej ciągną się południowe stoki Alp Berneńskich, a na południe, należące już do Alp Południowych, Alpy Pennińskie oraz fragment Alp Lepontyjskich. W dolinie Rodanu wyodrębniają się dwie krainy: zachodnia Valais (strefa językowa francuska) i odmienna od niej krajobrazowo wschodnia Goms w górnym biegu rzeki (język niemiecki).

Valais odznacza się szczególnie korzystnymi warunkami klimatycznymi (osłonięcie od zimnych wiatrów północnych, duże nasłonecznienie zboczy, niskie opady). Zwana „ogrodem Szwajcarii" słynie z rozległych sadów owocowych (brzoskwinie, figi, kasztany jadalne), winnic (do 1200 m n.p.m.).

Nad Rodanem liczne są miejscowości historyczne. Głównie są to miasteczka średniowieczne, ale niektóre z nich sięgają czasów starożytnych. St. Maurice z najstarszym klasztorem w Szwajcarii założonym w VI w. (augustianów). W Martigny (rzym. Octodurus) znajdują się pozostałości rzymskie (amfiteatr) i średniowieczne (ruiny zamku z XIII w.). Sion, obecna stolica kantonu, jest starą siedzibą biskupstwa, z późnogotycką katedrą, kościołem romańskim, ruinami zamku biskupiego. Średniowieczną zabudowę ma Visp. W Brig przeważa barok, m.in. kościół jezuitów z XVII w. Brig jest ważnym węzłem komunikacyjnym, w którym krzyżuje się   dolinny szlak Rodanu z przejściem transalpejskim: w Alpach Berneńskich przez tunel Lotschberg na linii Thun-Brig (14,5 km dł., budowany 1906-12 r.); między Alpami Pennińskimi a Lepontyjskimi, pod masywem St. Leone tunel Simplon (19,8 km dł., Brig-Transquera we Włoszech, zbudowany 1898-1906 r.); droga Brig-Domodossola (Włochy) przez przełęcz Simplon (2005 m) zbudowana na rozkaz Napoleona 1801-06 r. (611 mostów).

Na prawym zboczu doliny Rodanu o ekspozycji południowej położone są uzdrowiska: Leukerbad (1411 m n.p.m.), tutejsze ciepłe źródła gipsowe (39-51°C) znane już były w czasach celtyckich i rzymskich; Montana-Vermala (1680 m) uzdrowisko klimatyczne (gruźlica i in.).Zupełnie odmienna od Valais jest kraina Goms, która zajmuje wschodnią część doliny Rodanu od Brig do obszaru źródłowego rzeki, tj. Lodowca Rodanu (zalegającego na południowym stoku masywu Dammastock). Ma ona charakter wysokogórski, w górnej części przełęcz Grimsel (2165 m).

Alpy Pennińskie tworzą zwarte masywy z licznymi szczytami powyżej 4000 m n.p.m.: Grand Combin (4314 m), Weisshorn (4506 m), Dent Blanche (4357 m), Matterhorn (4478 m), w grupie Monte Rosa — Dufour (4634 m) najwyższy w Szwajcarii, drugi w Alpach po Mont Blanc, Dom (4545 m) i wiele innych z rozległymi lodowcami (największy — Gorner).

Występują tu klasyczne formy wysokogórskiego krajobrazu alpejskiego. W dolinach poprzecznych rozmieszczone są stacje klimatyczne, ośrodki alpinistyczne, ośrodki narciarskie. Z Martigny doliną Entremont dochodzi się do przełęczy Wielkiej Św. Bernarda (znanej w czasach rzymskich); w pobliżu Sion jest wylot doliny Herens; w jej górnej części leży miejscowość Arolla (1998 m n.p.m.); w sąsiedniej dolinie Heremence znajduje się jedna z wysokogórskich zapór wodnych Grandę Dixence (281 m wys.) z jeziorem na wysokości 2364 m n.p.m.; z Visp Dolina Mikołaja (Nikolaital) prowadzi do znanej miejscowości Zermatt (1616 m) u stóp Matterhornu; w sąsiedniej dolinie Saas — miejscowość Sass-Fee (1790 m).

Do regionu turystycznego Valais wchodzi fragment Alp Lepontyjskich, leżących na zachód od przełęczy Simplon, z najwyższym szczytem Mt. Leone (3553 m n.p.m.).

Ticino (niem. i franc. Tessin)
W czasach rzymskich ziemie kantonu należały do prowincji Galia Przedalpejska (Cis-alpina), po upadku Rzymu — do germańskich Ostrogotów, Longobardów, Franków; od XII do XV w. do książąt z Como i Mediolanu. W 1512 r., w wyniku wojen włoskich zostały podporządkowane Związkowi Szwajcarskiemu, do którego w 1803 r. zostały przyłączone jako kanton. Mimo panującego katolicyzmu kanton nie poparł Sonderbundu i w 1847 r. opowiedział się po stronie Federacji Szwajcarskiej. Jest odmienny od innych kantonów, obejmuje bowiem południowe stoki Alp otwarte ku Nizinie Lombardzkiej, przez co należy do śródziemnomorskiej strefy klimatycznej oraz włoskiej strefy kulturowej.

Największy obszar zajmują Alpy Lepontyjskie. Należą do nich: najwyższa w kantonie, silnie zlodowacona grupa górska Adula (Rheinwaldhorn 3406 m n.p.m.), grupa Św. Gothard (Pizza Rotondo 3196 m). Przełęcz Św. Gotharda (2112 m) jest najdogodniejszym przejściem przez Alpy Szwajcarskie (z doliny rzeki Ticino wprost do doliny rzeki Reuss); w 1830 r. została wybudowana droga bita, w 1882 r. linia kolejowa (tunel 15 km dł. wybudowany w 1872-80 r. między miejscowościami Airolo, 1106 m n.p.m., a Góschenen, 75 m n.p.m.).

U wylotu dolin rzek Maggia i Ticino leży jezioro Maggiore. Od południa do Alp Lepontyjskich przylegają Alpy Lugańskie (najwyższy szczyt: Camoghe 2228 m) z jeziorem Lugano. Są to jeziora polodowcowe, głębokie, depresyjne.

Jezioro Maggiore, położone na wysokości 196 m n.p.m., jest najgłębszym jeziorem (372 m) w Szwajcarii, Lugano położone 274 m n.p.m. ma 288 m głębokości.Kanton ten odznacza się wybitnymi walorami i atrakcjami turystycznymi.

Typowe elementy krajobrazu szwajcarskiego: góry, jeziora, wzbogacone są bujną roślinnością śródziemnomorską (oliwki, figi, granaty, cytrusy, pinie, cyprysy, kamelie, magnolie itp.) i cechami kultury włoskiej (budownictwo, zwyczaje, stroje, styl życia itp.). Rejon jezior jest gęsto zaludniony. Ośrodki turystyczne, ośrodki sportów wodnych, uzdrowiska klimatyczne, starych zabytkowych miasteczek.

Nad jeziorem Maggiore położone są: Locarno — miejscowość ekskluzywna, miejsce spotkań politycznych; Ascona — ośrodek świata artystycznego (malarze, muzycy; „Tygodnie" coroczna impreza muzyczna); Brissago — osiedle celtyckie (1387-1521 r. samodzielna republika); Bellinzona — stolica kantonu, wzmiankowana w VI wymiata duże znaczenie strategiczne (drogi do 3 przełęczy: Św. Gotharda, Lukmanier i St. Bernardino).

Nad jeziorem Lugano położona jest miejscowość Lugano. Na południe od jeziora leżą stare miasteczka przy szlaku transalpejskim Mendrisio i Chiasso; kraina znana jest z uprawy tytoniu, produkcji jedwabiu.

Gryzonia (niem. Graubunden, retorom. Grischum, wł. Grigioni)
Gryzonia zamieszkana była przez Retów, plemię pochodzenia etruskiego, skąd — w okresie rzymskim — nazwa utworzonej przez cesarza Oktawiana prowincji Recja. Od VI w. znalazła się pod panowaniem Franków, w IX w. weszła w skład królestwa wschodniofrankońskiego, a następnie w X w. Rzeszy Niemieckiej. Bezpośrednią władzę w Gryzonii sprawowali panowie feudalni, którym przeciwstawiały się zbrojnie utworzone w XIV w. związki mieszczańsko-chłopskie (m.in. w 1395 r. Graue Bund, skąd nazwaGraubunden). W 1498 r. była sprzymierzona z Konfederacją Szwajcarską przeciw cesarzowi Maksymilianowi I.

Przyłączenie Gryzonii jako kantonu nastąpiło w okresie napoleońskim (1803 r.).Gryzonia jest największym (7109 km2), a równocześnie najsłabiej zaludnionym kantonem Szwajcarii (24 osoby na 1 km2). Leży w całości w Alpach i odznacza się korzystnymi anomaliami klimatycznymi oraz bogactwem wód mineralnych; ponadto występują tu wysokiej klasy zespoły i obiekty zabytkowe. Jest zróżnicowana pod względem kulturowym, co ma wyraźny związek z istniejącymi tu strefami językowymi; w części południowej języka włoskiego (ok. 14%), w dolinach Innu i Renu — języka retoromańskiego (ok. 31%), w części północnej — języka niemieckiego (55%). Przeważa protestantyzm.

Poszczególne, oddzielone od siebie krainy dolinne zachowały odrębność etnograficzną.

Na linii przełęcz Splugen (2115 m)- dolina Hinterrhein - dolina Renu przebiega granica między Alpami Zachodnimi i Wschodnimi. Większy obszar zajmują Alpy Wschodnie (część Alp Retyckich). Doliny rzek Mera i Innu dzielą je na część południowo-wschodnią z grupą Bernina (4052 m) oraz północno-zachodnią z grupami Albula (Piz d'Err 3395 m), Silvretta (Piz Linard 3411 m) i Ratikon (Scesaplana 2969 m). Charakterystyczne są krainy dolinne: Renu — od miejscowości Tamins, gdzie łączą się Vorderrhein z Hinterrhein, oraz Innu zwana Engadyną.

Engadyna ciągnie się od przełęczy Maloja (1815 m n.p.m.) do granicy z Austrią (100 km dł.). Ma specyficzny klimat — niewielką wilgotność powietrza, duże nasłonecznienie (ok. 320 dni słonecznych w roku).

Jest ważnym regionem turystycznym. Świadczą o tym liczne uzdrowiska klimatyczne, balneologiczne, ośrodki sportów zimowych (ośrodki sportów narciarskich); zabytki, muzea, odrębność kulturowa — charakterystyczne budownictwo (domy engadyńskie). W górnej Engadynie znajdują się: St. Moritz (1822 m n.p.m.), najwyżej w Szwajcarii położone uzdrowisko balneologiczne. Wody (szczawy żelaziste) znane były tu już w starożytności; rozwój uzdrowiska datuje się od połowy XIX w.; jest to miejsce olimpiad zimowych. Pontresina (1803 m) położona jest w bocznej dolinie Innu, w kierunku przełęczy Bernina; za przełęczą rozciąga się kraina Poschiavo — językowo i kulturowo związana z Włochami.

W górę Innu — Silvaplana (1816 m), Maloja (1815 m) w pobliżu samej przełęczy. W dolnej Engadynie leży kompleks uzdrowiskowy Tarasp-Vulpera (1200-1300 m n.p.m.; m.in. sól glauberska). Po prawej stronie Innu od Zernez w kierunku przełęczy Ofen (2115 m) znajduje się jedyny w Szwajcarii park narodowy (pow. 168 km2, zał. 1914 r.). Za przełęczą Ofen, w Munstertal znajduje się Munster ze słynnym klasztorem założonym przez Karola Wielkiego. Architekturą nawiązuje do epoki karolińskiej, romańskiej i gotyckiej; w XIII w. był miejscem pielgrzymkowym (blutende Hostie).

Engadyna łączy się z doliną Renu przez przełęcze Albula (2315 m) i Fluela (2388 m). Przy drodze z tej ostatniej, w dolinie wysokogórskiej leży Davos (1560 m n.p.m.), najstarsze klimatyczne uzdrowisko wysokogórskie Szwajcarii, którego intensywny rozwój przypada na XIX w. Ma ono szczególne warunki klimatyczne: suche powietrze, osłonięte jest od wiatrów północnych; znane jest z bogatych tradycji leczenia gruźlicy. Davos stanowi ciąg miejscowości: D. Dorf, D. Platz, D. Frauenkirch, D. Glaris, D. Monstein. Podobne warunki i profil leczniczy ma Arosa (1775 m) położona u stóp Parpaner Rothorn (2863 m). Na skraju doliny Renu leży stolica Gryzonii Chur (wł. Coira,  retorom. Cuera) rzymska Curia Raetorum; od V w. — biskupstwo. Znajdują się tu zabytki rzymskie, karolińskie, romańskie, gotyku, baroku (m.in. romańsko-gotycka katedra). Stanowi centrum kulturalne Retoromanów.

Z Alp Zachodnich w obręb Gryzonii wchodzą od południa Alpy Lepontyjskie (grupa Adula — graniczna z Ticino) oraz na północy Alpy Glarneńskie (Tódi — graniczny z kantonem Glarus, i Oberalpstock — graniczny z Uri).

W dolinie Vorderrhein częste są stare miasteczka: Hanz — założony w 765 r. (erste Stadt am Rhein), stolica Szarego Związku. Disentis (retorom. Muster) z klasztorem benedyktynów założonym w 720 r. przez ucznia irlandzkiego mnicha Św. Kolumbana; obecny — barokowy z XVII w. Disentis, położony na wysokości 1145 m n.p.m. jest również uzdrowiskiem z silnymi źródłami radonowymi.

Gryzonia ma duże znaczenie komunikacyjne. Prowadziły tędy znane w czasach rzymskich i w średniowieczu ważne szlaki handlowe; drogi tłuczniowe budowano już w pierwszej połowie XIX w. Dolina Renu łączy (przez przełęcze Furka i Oberalp) Valais z Jeziorem Bodeńskim; dolina Mery i Innu łączy Włochy (jezioro Como) z Austrią (Tyrol). Do szlaków tych nawiązują poprzeczne przejścia przez Alpy; m.in. droga i kolej (kolej retycka) przez przełęcz Albula (tunel 5,9 km dł.) i Bernina, która wiąże dolinę Renu z krainą Valtellina we Włoszech (dolina rzeki Addy). Głównym węzłem kolejowym dróg przełęczowych jest Chur. Przez Thusis przebiegają ważne szlaki drogowe przez przełęcz Spliigen do Włoch (jezioro Como) i przez przełęcz Bernardino (stanowiącą granicę między kulturą włoską a niemiecką) do Bellinzony; droga biegnie doliną Hinterrhein (przełom „via Mała" k. Zillis). Dolinę Renu z Włochami łączy również droga z Disentis przez przełęcz Lukmanier (1919 m) i Bellinzonę.

Szwajcaria Wschodnia kantony: Appenzeil, Glarus, St. Gallen. Turgowia
Południową część regionu stanowią Alpy Glarneńskie; ich najwyższe szczyty przekraczają 3000 m n.p.m.: Tódi (3614 m), Ringelspitz (3247 m), Hausstock (3158 m). Od północy ogranicza je obniżenie dolinne zajęte przez jezioro Waleń, do którego przylega wapienna strefa prealpejska z wyraźnie zaznaczającym się masywem Churfirsten (2306 m) i grupą górską Santis (2502 m). Głęboko w obszar Alp wciska się Wyżyna Szwajcarska (kraina Toggenburg nad rzeką Thur). Granicę wschodnią i północną regionu, a równocześnie i kraju, stanowi Ren i Jezioro Bodeńskie.

Region jest silnie zróżnicowany: w części południowej dominuje turystyka górska, miejscowości klimatyczne, uzdrowiska; w części północnej przeważa element historyczny — cenne zabytki, a także bogaty folklor. Region ten należy do niemieckiej strefy językowej (w przeszłości tereny osiedleńcze Alemanów), z przewagą protestantów.

Glarus jako jeden z pierwszych kantonów przystąpił w 1352 r. do Konfederacji Szwajcarskiej. W okresie reformacji był w opozycji do prakantonów katolickich. Leży w obrębie Alp Glarneńskich. Bogate są tu tradycje górskiej turystyki wędrownej4, którą ułatwia gęsta sieć schronisk, często samoobsługowych. Do najczęściej odwiedzanych miejscowości należą m.in.: Braunwald (1256 m n.p.m.), Linthal (648 m), Elm (1004 m).

Stolicą kantonu jest Glarus, położony w dolinie rzeki Linth, w pobliżu grupy górskiej Glarnisch. W 1905 r. odbyły się tu pierwsze mistrzostwa narciarskie Szwajcarii. Miasto ma stare tradycje włókiennictwa sięgające XVIII w.

Sankt Gallen (franc. Saint Gall) odegrał dużą rolę w chrystianizacji Szwajcarii (irlandzki mnich Gallus — VII w.). W 720 r. założony został klasztor benedyktynów, który stał się jednym z głównych w Europie ośrodków kultury monastycznej oraz sztuki karolińskiej i ottońskiej (miniatorstwo, rzeźba w kości słoniowej). W początkach XIII w. opaci uzyskali godność książąt Rzeszy (wielkie posiadłości terytorialne). W XIV w. miasto St. Gallen uniezależniło się drogą wykupu od władzy kościelnej.

Przyjęło reformację, jednak po jej stłumieniu w 1531 r. wróciło pod zwierzchnictwo zakonu. W 1803 r. kanton wszedł w skład Federacji Szwajcarskiej. Część południowa kantonu leży w Alpach Glarneńskich. Szczególne znaczenie ma tu zespół uzdrowiskowy Bad Ragaz-Pfafers położony nad rzeką Tarniną (cieplice siarkowe temp. 36,5°C). Wody Pfafers zostały odkryte w 1083 r., a pierwszy dom kąpielowy wybudowano w 1382 r. Ragaz (przy ujściu Tarniny do Renu) jest uzdrowiskiem od 1838 r., kiedy przeprowadzono rurociąg wody mineralnej z pobliskiego Pfafers (3,5 km). W Pfafers znajduje się ponadto klasztor benedyktynów (zał. w 740 r.), w stylu barokowym (XVII w.).

Północna część regionu jest wyżynna. W jej obrębie leży stolica kantonu St. Gallen. Klasztor w St. Gallen stanowi jeden z najpiękniejszych przykładów sztuki barokowej (XVIII w.) w Szwajcarii. W klasztornej bibliotece przechowywany jest plan klasztoru z okresu Karola Wielkiego i zabytki miniatorstwa z IX i XIII w. Nad Jeziorem Zuryskim leży średniowieczne miasteczko Rapperswil z zabytkowym kościołem z XIV, XV w., zamkiem z XIII w.5 Kanton ma bogate tradycje rzemiosła artystycznego (na obszarze Toggenburg — koronkarstwo, St. Gallen — tkactwo, hafciarstwo), zachowały się również oryginalne zwyczaje (np. karnawałowe maski w miasteczkach Mels, Flums).

Appenzell początkowo znajdował się w granicach posiadłości opactwa w St. Gallen (des Abtes Zelle); w 1401 r., dążąc do zrzucenia władzy kościelnej, wszedł w związek z samodzielnym wówczas miastem St. Gallen. Po konflikcie zbrojnym w 1405 r. zdobył suwerenność, w 1513 r. wstąpił do Konfederacji Szwajcarskiej. W 1597 r. z powodu zamieszek religijnych podzielony został na 2 półkantony: większy Ausser-Rhoden — protestancki ze stolicą w Herisau (oryginalne budownictwo miejscowe), i Inner-Rhoden — katolicki ze stolicą w Appenzell (ratusz i zamek z XVI w.).

Appenzell jest kantonem górskim w obrębie Prealp Glarneńskich z grupą Santis. Odznacza się odrębnością etniczną i etnograficzną (ludność prawdopodobnie pochodzenia retoromańskiego), co przejawia się w oryginalnym budownictwie, rzemiośle artystycznym (tkactwo, hafciarstwo, dziewiarstwo), bogatym folklorze, starych tradycjach życia publicznego (przywiązanie do militariów).

Turgowia (niem. Thurgau) włączona została do Konfederacji Szwajcarskiej w 1460 r. jako kraj podbity, a w 1803 r. jako samodzielny kanton. Leży na Wyżynie Szwajcarskiej (krajobraz rolniczy, uprawy owocowe) przylegającej do graniczącego z Niemcami i Austrią Jeziora Bodeńskiego (pow. 537 km2, gł. 252 m). Nad jeziorem położone są ośrodki turystyczne i sportów wodnych, m.in. Kreuzlingen — równocześnie miasto zabytkowe. Ponadto charakterystyczne dla tych okolic są liczne zamki, przeważnie dawne własności kościelne (biskupów lub klasztorne). Stolicą kantonu jest stare miasto Frauenfeld (prawa miejskie w 1331 r., zamek z XI w.).

Kraj Środkowy — część północno-wschodnia kantony: Argowia, Szafuza, Zurych

Region położony jest w większości w obrębie Wyżyny Szwajcarskiej. W krajobrazie dominują szerokie doliny, płaskie zbocza, podłużne grzbiety. Charakterystyczne w krajobrazie są doliny rzek: Renu, Aare, Limmat, Thur; ponadto jeziora, w tym największe Jezioro Zuryskie (88 km2 pow., 40 km dł., 143 m głęb.). Jest to obszar o największej w Szwajcarii koncentracji przemysłu, gęstości zaludnienia i sieci komunikacyjnej. O atrakcyjności turystycznej decydują głównie dobra
kultury, zwłaszcza kształtowany przez wieki dorobek starej kultury miejskiej, który znajduje swój wyraz w zabytkowym budownictwie mieszczańskim (niemiecka strefa języka, w większości protestanci).

Kanton Zurych (niem. Zurich) ma największą liczbę ludności (17,4% ludności kraju) i największą gęstość zaludnienia (655 osób na 1 km2). Stolica kantonu Zurych leży nad Jeziorem Zuryskim i wypływającą z jeziora rzeką Limmat. Najpierw był osadą celtycką Turicum, od I w. p.n.e. do V w. n.e. twierdzą i miastem rzymskim. Następnie był tu gród Alemanów, później rezydencja karolińska. W 853 r. zostało założone opactwo benedyktynów. W 1218 r. Zurych uzyskał prawa wolnego miasta, bezpośrednio podległego Rzeszy, a w 1351 r. przystąpił do Konfederacji Szwajcarskiej. W XVI w. Zurych był aktywnym ośrodkiem reformacji (Ulrich Zwingli). Ma bogate, sięgające XV w. tradycje rzemiosła tkackiego, a od drugiej połowy XVI w. jed-wabnictwa (na jego rozwój wpłynęli emigranci religijni, m.in. z Locarno).

Zurych jest ważnym węzłem komunikacyjnym, centrum przemysłowym i finansowym (m.in. banki: Schweizerische Bankgesel-Ischaft założony w 1862 r., Schweizerische Kreditanstalt w 1865 r.), ośrodkiem kulturalnym niemieckiej części Szwajcarii (uniwersytet zał. w 1833 r., politechnika w 1854 r.). Świadectwem bogatej historii Zurychu są cenne zabytki, m.in. bazylika romańska z XI-XIII w., budownictwo mieszczańskie, zwłaszcza domy cechowe z XVI-XVIII w., liczne muzea. Na uwagę zasługuje ponadto coroczna impreza powitania wiosny (pochód przebierańców).

Szafuza (niem. Schaffhausen) jest jednym z najmniejszych powierzchniowo kantonów Szwajcarii (298 km2, 235 osób na 1 km2), wysuniętym najbardziej na północ. Stolicą kantonu jest Szafuza położona nad Renem. Powstała jako punkt przeładunkowy przy znajdującym się tu wodospadzie, a po założeniu w XI w. klasztoru benedyktynów rozwijała się jako osada przyklasztorna; w 1227 r. zrzuciła zwierzchnictwo opactwa i uzyskała prawa wolnego miasta Rzeszy, w 1501 r. przystąpiła do Konfederacji Szwajcarskiej. Będąc po stronie reformacji przeprowadziła sekularyzację dóbr opactwa na rzecz kantonu. Z zabytków wymienić należy: bazylikę romańską z XII w., klasztor benedyktynów z XI, XII, XV w., domy mieszczańskie z różnych okresów rozwoju miasta, oryginalną twierdzę Munot z XVI w. Wielką atrakcją turystyczną jest również wodospad Renu (15-19 m wys., 160 m szer., średni przepływ 300-400 m3/s). Osobliwością turystyczną kantonu jest również małe miasteczko Stein z oryginalną zabudową średniowieczną.

Argowia (niem. Aargau) była posiadłością Habsburgów, przyłączoną do Konfederacji Szwajcarskiej w 1415 r. jako kraj podbity, a w 1803 r. jako samodzielny kanton. W 1841 r., jako protestancka, podjęła decyzję o zniesieniu klasztorów i usunięciu jezuitów, co spowodowało utworzenie — pod wodzą Lucerny — Sonderbundu. Leży na pograniczu Wyżyny Szwajcarskiej i gór Jura przy ujściu rzeki Aare do Renu, który na tym odcinku jest rzeką graniczną z Niemcami. Jest krajem przemysłowym, gęsto zaludnionym (332 osoby na 1 km2).

W atrakcyjności turystycznej przeważa element historyczny. Z okresu rzymskiego zachował się amfiteatr w Windisch (rzym. Vindonissa); liczne są zabytkowe miasteczka średniowieczne położone nad Renem, jak: Rheinfelden, Laufenburg, Zurzach, dawne opactwa w Muri (klasztor benedyktynów zał. w 1027 r., przebudowany w XVII w.), Wettin-gen (klasztor cystersów z XIII, XVI, XVII w.); zamki, często dawne rezydencje Habsburgów. Lenzburg — miasteczko z XVII w., XVIII w., z okazałym zamkiem. Szczególnie bogatą historię ma uzdrowisko Baden (cieplicowe źródła siarkowe o temp. 48°C). Znane za czasów rzymskich jako Aqua Helveticae (wspomina o nim Tacyt), zniszczone zostało po najeździe Germanów. Odbudowane w XIII w., jako twierdza i siedziba Habsburgów, doszło do rozkwitu w późnym średniowieczu. Do dzisiaj zachowała się miejska zabudowa średniowieczna oraz zamek Habsburgów. Stolicą kantonu jest Aarau, stare miasteczko rzemieślnicze z pozostałościami gotyku, renesansu, baroku.

Kraj Środkowy — część zachodnia
kanton Fryburg oraz część kantonów Berna i Vaud
Większość obszaru zajmuje zachodnia i środkowa część Wyżyny Szwajcarskiej, która na północy graniczy z Jurą, a na południu przechodzi w strefę prealpejską Alp Fryburskich i Emmentalskich. Krajobraz jest urozmaicony, wyżynny. Wysokości wahają się średnio od 500 m u stóp Jury do 900 m (Napf 1408 m n.p.m.) w pobliżu Alp, gdzie niejednokrotnie przypomina góry średnie. Prealpy są silnie rozczłonkowane, o podłużnych grzbietach i wysokościach dochodzących do 2000 m n.p.m. (Le Moleson 2002 m). Region przecinają doliny rzeki Aare i jej dopływów Emmę oraz Saane; urozmaicają go jeziora, największe Neuchatel i Biel u podnóża Jury. Przeważa krajobraz rolniczy — pola uprawne, łąki, winnice, sady; mniejsza jest też, aniżeli w północnej Szwajcarii gęstość zaludnienia. W atrakcyjności turystycznej przeważa element historyczny, chociaż dużą rolę odgrywają również walory przyrodnicze, w tym także uzdrowiskowe. Przez region (kanton Fryburg) przebiega granica między niemiecką i francuską strefą językową.

Do regionu należy część kantonu Berno, tzw. Wyżyna Berneńska (Mittelland). Obejmuje ona doliny rzek Aare i Emmę wraz z samym Bernem. Leży w zasięgu niemieckiej strefy językowej. Berno (niem. Bern, franc. Berne, wł. Berna), stolica kantonu i  zarazem  całej  Szwajcarii, jest miastem z przewagą funkcji administracyjnych, siedzibą rządu, parlamentu, urzędów federalnych i kantonalnych; ponadto biur licznych organizacji międzynarodowych. Miasto, założone w 1191 r. przez ks. Bertolda v. Zahringen w zakolu rzeki Aare, w 1218 r. uzyskało status wolnego miasta Rzeszy; w 1353 r. przystąpiło do Konfederacji Szwajcarskiej; protestanckie; po uchwaleniu nowej konstytucji w 1848 r. zostało stolicą Szwajcarii. Zachował się zabytkowy zespół staromiejski, późnogotycka (1421 -1575 r.) bazylika Św. Wincentego (na miejscu dawnej z 1224 r.), dwie stare wieże (symbol miasta), w tym jedna ze słynnym zegarem kurantowym; późnogotyckie budowle mieszczańskie, charakterystyczne ozdobne studnie; ponadto muzea, uniwersytet założony w 1834 r. Wyżyna Berneńska jest obszarem typowo rolniczym. Kraina Emmental słynie z tradycji serowarskich (emmentaler), a także zasobów wód mineralnych (żelazistych i solanek).

Fryburg (franc. Fribourg, niem. Freiburg) jest kantonem wyżynno-alpejskim, przecina go dolina rzeki Saane. Dominuje w nim krajobraz rolniczy, w górach alpejska gospodarka hodowlana; bogate tradycje ma produkcja znanego sera gruyere (miasteczko Gruyeres). Stolica kantonu Fryburg leży nad rzeką Saane. Założony w 1178 r. przez ks. Bertolda v. Zahringen był później własnością Habsburgów, a także książąt Sabaudzkich; w 1418 r. po zwycięskich wojnach burgundzkich przyjęty został do Konfederacji Szwajcarskiej. Jego stara zabudowa jest cennym przykładem średniowiecznej architektury miejskiej Szwajcarii; gotycka bazylika Św. Mikołaja z XIV, XV w.; umocnienia z bramami i wieżami, stare mosty, studnie, późnogotyckie domy mieszczańskie.
Do innych atrakcji turystycznych kantonu należy średniowieczne miasteczko Murten (franc. Morat) z zachowanymi murami, bramami, zamkiem z XIII w. W kantonie przeważa język francuski (66% ludności).

Dowody bogatej przeszłości znajdują się również w części regionu należącej do kantonu Vaud (niem. Waadt). Miasteczko Aven-ches w czasach rzymskich było stolicą He-wecji Aventicum (wspomniana przez Tacyta); zachowały się ruiny teatru i amfiteatr. W Payerne — dawnej rezydencji królów burgun-dzkich w X i XI w., klasztor benedyktynów z kościołem z XI, XII w. Kanton Vaud znajduje się we francuskiej strefie językowej.

Jura
kantony: Neuchatel, Bazylea, Solura, Jura, część kantonów Berna i Vaud
Region obejmuje góry Jura ciągnące się wzdłuż granicy z Francją oraz położoną na północ od nich Wyżyną Jurajską. Przeważa krajobraz gór średnich. Podłużne pasma oddzielone są szerokimi dolinami; doliny poprzeczne mają charakter przełomów (cluses), jest dużo lasów, rozwinięte są zjawiska krasowe. Region jest silnie zróżnicowany pod względem krajobrazu, historii, a także tradycji kulturowych.

Jura Vaudyjska jest najwyższym pasmem w regionie (Mt. Tendre 1683 m, La Dole 1680 m n.p.m.). Przecina ją podłużna dolina rzeki Orbe (w górnym biegu Vallee de Joux ok. 1000 m n.p.m.) z jeziorami krasowymi: Joux i Brenet. Istnieją tu dogodne warunki do uprawiania turystyki wędrownej i sportów zimowych, narciarstwo.

Na północ od Jury Vaudyjskiej ciągnie się Jura Neuchatelska (Chasseron 1611 m n.p.m.) z jeziorem Neuchatel (pow. 216 km2, głęb. 154 m) u podnóża gór. Duże znaczenie komunikacyjne ma podłużna dolina Travers (przebiega nią dawna droga rzymska, od 1860 r. linia kolejowa). Obszar kantonu Neuchatel (niem. Neuenburg) znalazł się po upadku monarchii Karolingów w granicach Królestwa Burgundii, następnie od XI w. podlegał Rzeszy Niemieckiej. Od XVI do XVIII w. księstwo Neuchatel było w posiadaniu ks. Orleans — Lonqueville, a od 1707 r. (po śmierci ks. Marii v. Nemours) decyzją Tribunal souverain przyjęło zwierzchnictwo królów pruskich. Od czasów reformacji — protestancki. Napoleon darował Neuchatel marszałkowi Francji Ł.A. Berthierowi. W 1815 r. Neuchatel przystąpił wraz z Genewą i Valais do Konfederacji Szwajcarskiej, zachowując równocześnie jeszcze pewną zależność od królów pruskich, od której uwolnił się całkowicie w 1848 r., po tzw. Rewolucji Neuchatelskiej. Kanton Neuchatel jest kolebką szwajcarskiego przemysłu zegarmistrzowskiego, którego początki sięgają XVII w. Jego główne tradycyjne ośrodki La Chaux-de-Fonds i Le Locie położone są w centrum Jury na wysokości ok. 1000 m n.p.m. Ponadto w górach prowadzona jest gospodarka rolna z tradycyjną uprawą winnej latorośli.
Częste są tu stare, zabytkowe miasteczka z zamkami dawnych feudałów. Stolicą i ośrodkiem kulturalnym kantonu jest położone nad jeziorem miasto Neuchatel (prawa miejskie w 1214 r.). Do najstarszych zabytków należy kościół i zamek z XII w. (potem przebudowywany), ponadto zachowały się miejskie budowle renesansowe z XV w. i domy patrycjuszows-kie z XVII i XVIII w.

Swoiste cechy górskiego kantonu Jura (Chasseral 1607 m n.p.m.) to atrakcyjny krajobraz dolinny rzek Doubs i La Birse (przełomy, wodospady), silnie rozwinięte zjawiska krasowe (jaskinie), a także zabytkowe miasteczka średniowieczne: St. Ursanne, Porrentruy (niem. Pruntrut) i Delemont (niem. Delsberg) — stolica kantonu. Obszar kantonu Jura należał do Francji. Na mocy Kongresu Wiedeńskiego w 1815 r. został przyłączony do niemieckojęzycznego kantonu Berno. Różnice językowe były przyczyną tendencji separatystycznych, które doprowadziły do utworzenia w 1979 r. odrębnego kantonu.

Na południe od granic kantonu Jury do rzeki Aare i jeziora Biel (pow. 39 km2, głęb. 74 m) ciągnie się Jura Berneńska. U podnóża gór, nad jeziorem leży zabytkowe miasto Biel (franc. Bienne).

Jura Solurska (kanton Solura, niem. Solothurn), mimo mniejszych wysokości (Weissenstein 1294 m n.p.m.) ma rzeźbę urozmaiconą. Ważnym elementem krajobrazu jest dolina rzeki Aare. W starożytności prowadziła tędy droga przez Przełęcz Wielką Św. Bernarda, łącząca Rzym z Nadrenią. Nad rzeką Aare leży stolica kantonu Solura (rzym. So-lodurum), ważny w czasach rzymskich węzeł komunikacyjny (most na rzece). W XI w. obszar Solury wraz z Królestwem Burgundii wszedł w skład Rzeszy Niemieckiej, w XII w. znalazł się pod zwierzchnictwem ks. Zahringen; w 1218 r. Solura uzyskała rangę wolnego miasta Rzeszy. W 1481 r. jako kanton przystąpiła do Konfederacji Szwajcarskiej. Miasto ma zabytki z czasów rzymskich; bogato reprezentowany barok: katedrę Św. Ursena z XVIII w., kościół Jezuitów z XVII w., domy patrycjuszowskie z XVII i XVIII w.6 Kanton leży w niemieckiej strefie językowej.

Wyżyna Jurajska, która jest najbardziej na północ wysuniętą częścią regionu należy do kantonu Bazylea. Kanton ten w wyniku antagonizmów między ludnością miejską a wiejską został w 1833 r. podzielony na dwa półkantony Bazyleę-Miasto i Bazyleę-Okręg.

Miasto Bazylea położone jest na obu brzegach Renu, na granicy z Francją i Niemcami. W starożytności — rzymska Basilia, w V w. została włączona do państwa Franków, w 618 r. stała się siedzibą biskupstwa; w 1052 r. weszła w skład Rzeszy Niemieckiej, początkowo jako miasto biskupie, od XIV w. jako wolne miasto. W XV w. Bazylea była jednym z głównych ośrodków humanizmu, a w 1460 r. został założony tu pierwszy w Szwajcarii uniwersytet. W 1501 r. przystąpiła do Konfederacji Szwajcarskiej. Była bardzo aktywna w szerzeniu idei reformacji. W czasach napoleońskich  wcielona została  do  Francji. W XIX w. przeżyła ponownie okres rozkwitu kultury i nauki oraz rozwoju przemysłu (m.in. chemicznego i farmaceutycznego). Bogata historia Bazylei pozostawiła w mieście cenne zabytki przeszłości: romańsko-gotycką katedrę z XI, XIV w., budownictwo miejskie z XVI--XIX w., m.in. ratusz (1508-21 r.) wtzw. stylu burgundzkim, zabytkowe ulice (np. Rittergasse), place (m.in. Petersplatz) świadczące o wysokiej kulturze mieszczańskiej.

Okręg Bazylea jest gęsto zaludnionym krajem przemysłowo-rolniczym (ok. 450 osób na 1 km2) ze stolicą Liestal, która jest zabytkowym miasteczkiem średniowiecznym. Ponadto na szczególną uwagę zasługuje Augst, rzymskie miasto Augusta Rauraco-rum ze starożytnym teatrem, świątynią i warownią z III w. n.e. oraz zamkami średniowiecznymi (Wildenstein z XIII w., Bot-tmingenzXMI, XVIII w.).

Genewa (franc. Geneve, niem. Genf) kanton Genewa i część kantonu Vaud
Kanton obejmuje przybrzeżne obszary Jeziora Genewskiego (Jezioro Lemańskie) oraz dolinę Rodanu. Jest to najbardziej na zachód wysunięta część Szwajcarii, stanowiąca rodzaj półwyspu wciśniętego w terytorium Francji. Leży pomiędzy Jurą i Alpami (Mt. Saleve 1383 m n.p.m.). Kanton przecina dolina Rodanu i jego dopływu Arve. Obejmuje on Genewę oraz jej strefę podmiejską z miejscowościami klimatycznymi i ośrodkami sportów zimowych.

Genewa (382 m n.p.m.) leży w miejscu wypływu Rodanu z Jeziora Genewskiego, przy ujściu rzeki Arve. W swojej bogatej historii była osadą celtycką (most na Rodanie), w 121 r. p.n.e. podbita przez Rzymian weszła w skład Galii. Już w V w. uzyskała rangę biskupstwa; pod władzą królów bur-gundzkich, następnie Franków i znowu Burgundów weszła w XI w. wraz z ich ziemiami w skład Rzeszy Niemieckiej. Dzięki położeniu na dogodnym szlaku między Francją a Włochami była jednym z głównych ośrodków handlowych w Europie (jarmarki genewskie) oraz centrum międzynarodowych operacji pieniężnych. Od XIII w. Genewa stała się obiektem sporów między biskupami Genewy a książętami sabaudzkimi, pod których zwierzchnictwo przeszła w XV w. (drogą kupna). W XVI w. (1519-26 r.) przeciwstawiła się wpływom ks. sabaudzkich zawierając przymierze z kantonami Konfederacji Szwajcarskiej — Bernem i Fryburgiem. W okresie reformacji stanowiła jedno z jej głównych centrów (J. Kalwin 1535 r. Nauka religii chrześcijańskiej). W XVIII w. miasto przeżywało rozkwit gospodarczy. W okresie napoleońskim wraz z departamentem Leman została włączona do Francji. W 1815 r. weszła jako kanton w skład Konfederacji Szwajcarskiej.

Genewa zajmuje wyjątkową pozycję w świecie w dziedzinie polityki i współpracy międzynarodowej. Po I wojnie światowej była siedzibą Ligi Narodów (1920 r.), po II — Europejskiego Biura ONZ oraz jej wyspecjalizowanych organizacji: Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), Światowej Organizacji Meteorologicznej (WMO), Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO), Międzynarodowego Związku Telekomunikacyjnego (ITU), Międzynarodowej Organizacji Pracy (ILO), Układu Ogólnego w Sprawie Ceł i Handlu (GATT); ponadto wielu innych organizacji zarejestrowanych w Sekretariacie ONZ. Obok Paryża, Brukseli i Londynu należy Genewa do miast z największą liczbą organizacji międzynarodowych, w tym Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża (Genewskie Konwencje — zapoczątkowane uchwałami konferencji w 1864 r.). Genewa stanowi też centrum życia kulturalnego francuskojęzycznej Szwajcarii; uniwersytet (1559 r.) konserwatorium (1835 r.), muzea.

Po lewej stronie Rodanu, między jeziorem a rzeką Arve, leży zabytkowe Stare Miasto, katedra romańsko-gotycka XII, XIV w., gotyckie kościoły (m.in. St. Germain, St. Gervais, Madeleine), ratusz z XVI i XVIII w., domy patrycjuszowskie z XVII i XVIII w., pałace z XVIII w., uniwersytet z XIX w. Po prawej stronie Rodanu, już poza centrum miasta, znajdują się przeważnie klasycystyczne budowle organizacji międzynarodowych: Pałac Narodów (ONZ), budynki Międzynarodowej Organizacji Pracy, Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. Na uwagę, ze względu na swoją oryginalność, zasługuje ponadto pomnik krzewicieli reformacji (ok. 100 m dł.) oraz fontanna na Rodanie (u jego wypływu z jeziora — ok. 150 m wys.). Genewa jest ważnym węzłem komunikacyjnym (lotnisko międzynarodowe Cointrin), centrum turystycznym, ośrodkiem sportów zimowych i wodnych, a także uzdrowiskiem klimatycznym (stosowanie hydroterapii).

Jezioro Genewskie jest największym jeziorem alpejskim (pow. 582 km2, dł. 72 km, szer. 14 km, głęb. 310 m). Północne jego wybrzeże stanowi część kantonu Vaud, który obejmuje fragmenty Alp, Wyżyny Szwajcarskiej i gór Jura. Na południowych zboczach tradycyjnie uprawiana jest winna latorośl; część wschodnią jeziora otaczają stoki Alp. Wzdłuż wybrzeża rozlokowane są uzdrowiska klimatyczne, ośrodki sportów wodnych i zimowych, dogodne warunki do uprawiania narciarstwa, średniowieczne zabytkowe miasteczka, liczne zamki.

Nad jeziorem Genewskim położona jest amfiteatralnie na zboczach góry Jorat stolica kantonu Vaud — Lozanna (rzym. Lausania, w 379 r. zniszczona przez Alemanów); w V w. w państwie Burgundów, następnie Franków; stanowiła już w VI w. ważny ośrodek handlowy. Pod koniec VI w. została siedzibą biskupstwa, a od XI w. również i hrabstwa Vaud, utraconego w XIV w. na rzecz Sabaudii. Po opanowaniu przez Berneńczyków hrabstwa Vaud, będącego pod zwierzchnictwem Sabaudii, oraz obszarów przynależnych do biskupstwa w Lozannie, ziemie te przyjęły w 1536 r. reformację i zostały włączone do Szwajcarii. Ośrodkiem myśli reformatorskiej była Lozanna (w 1537 r. założono tu akademię, obecny uniwersytet). Vaud jako kanton ze stolicą w Lozannie wszedł w skład Konfederacji Szwajcarskiej w 1803 r. W Lozannie znajdują się cenne zabytki. Katedra wczes-nogotycka z XII, XIII w. należy do najwybitniejszych budowli tego okresu w kraju. Ponadto kościół z XIII, XIV w., gotycki zamek biskupi z XIV, XV w., uniwersytet z XVI-XVIII w., ratusz z XVII w., zabytkowe domy mieszczańskie starego miasta. Lozanna pełni centralne funkcje polityczne (Trybunał Federalny Szwajcarii), jest ośrodkiem życia kulturalnego (festiwale muzyczne, teatralne, baletowe), miejscem międzynarodowych targów, ośrodkiem turystycznym, a także uzdrowiskiem klimatycznym.

Na wschód od Lozanny Jezioro Genewskie tworzy zatokę otoczoną górami. Leżą nad nią miejscowości: Vevey, uzdrowisko klimatyczne7, Montreux, sławne już w XVII i XIX w., popularne zwłaszcza w ówczesnych środowiskach twórczych (przebywali tu J. Rousseau, W. Hugo, Stendhal, G. Byron), uzdrowisko klimatyczno-balneologiczne (szczawy alkaliczne). Zachowało się tu zabytkowe budownictwo uzdrowiskowe, m.in. hotele w stylu secesji. Kompleks uzdrowiskowy wzdłuż brzegów jeziora: Clarens-Montreux-Territet, połączony jest z pobliskimi miejscowościami górskimi: Glion (700 m n.p.m.), Caux (1121 m), Les Avants (971 m), ośrodkami sportów zimowych.

Charakterystycznym elementem krajobrazu Jeziora Genewskiego są zabytkowe zamki. Słynny Chillon, wczesnogotycki, własność biskupów w Sion, od 1150 r. hr. Sabaudzkich, przebudowany w XIII w., w czasie reformacji był znanym  więzieniem.

Szwajcaria dzieli się na 3 krainy: Alpy, Wyżynę Szwajcarską i góry Jura. Najwyższy szczyt Szwajcarii to Dufour (4634 m n.p.m.) w grupie Monte Rosa, najniżej położone jest jezioro Maggiore (193 m n.p.m.). Średnie wzniesienie kraju wynosi 1350 m n.p.m., Alp 1850 m, Jury i Wyżyny Szwajcarskiej 720 m. Należy podkreślić, że tak duże zróżnicowanie wysokościowe (najwyższa wysokość względna 4385 m) występuje na niewielkiej powierzchni, przekraczającej zaledwie 41 tys. km2.

Krajobraz Szwajcarii to głównie Alpy, one też odegrały główną rolę w historii państwa i mają najbogatsze tradycje turystyczne. Chociaż stanowią wyraźną granicę klimatyczną, folklorystyczną, etniczną i gospodarczą, są dzięki licznym przełęczom (Wielka Św. Bernarda 2473 m n.p.m.), Simplon 2009 m, Furka 2431 m, Św. Gotharda 2108 m, Spliigen 2115 m, Albula 2315 m) i obniżeniom dolinnym dostępne komunikacyjnie.

W granicach Szwajcarii znajdują się Alpy Zachodnie oraz niewielka część Alp Wschodnich. Szwajcarskie Alpy Zachodnie zbudowane są ze skał krystalicznych. Odznaczają się większą, aniżeli we francuskich czy włoskich Alpach, zwartością masywów oraz skupieniem szczytów powyżej 3500 m n.p.m. Są również silniej zlodowacone; powierzchnia pól firnowych i lodowych zajmuje łącznie ok. 2000 km2. Od północy do strefy krystalicznej przylegają prealpejskie grzbiety górskie zbudowane z wapieni i fliszu, przechodzące w wyższe partie wyżyny. Podłużny szlak dolinny górnych odcinków rzek Rodanu, Reussu (Urseren) i Renu (Vorderrhein) dzieli Alpy Szwajcarskie na północne i południowe. W skład Alp Północnych wchodzą: Alpy Berneńskie (Finsteraarhorn 4275 m), Alpy Urneńskie (Dammastock 3633 m), Alpy Glarneńskie (Todi 3614 m); Alp Południowych: Alpy Pennińskie (Dufour 4634 m) oraz od przełęczy Simplon — Alpy Lepontyjskie (Monte Leone 3553 m). Alpy Północne i Południowe połączone są masywem Święty Gothard. Z Alp Wschodnich w obrębie Szwajcarii znajdują się Alpy Retyckie (Piz Bernina 4052 m).

Między Alpami a Jurą rozciąga się Wyżyna Szwajcarska; zbudowana z osadów trzeciorzędowych (molasa), wzniesiona od 400 do 1400 m n.p.m. (Napf 1408), pocięta głębokimi dolinami rzeki Aare i jej dopływów. W dolinach rzek, na przedpolu Alp znajdują się liczne jeziora polodowcowe.

Góry Jura ciągną się na zachodnim pograniczu francuskim; w części północnej przechodzą w płytową wyżynę jurajską. Najwyższe ich wysokości sięgają 1600 m n.p.m. (Mont Tendre 1679 m, Chasseral 1607 m). Zbudowane z wapieni cechują się silnie rozwiniętymi zjawiskami krasowymi.
Klimat Szwajcarii wykazuje duże kontrasty przestrzenne. Występują tu cechy klimatu umiarkowanego — morskiego (w części zachodniej), wysokogórskiego oraz śródziemnomorskiego (doliny Alp Południowych). Średnia temperatura stycznia waha się od 1 do -10°C, lipca od 5 do 20°C (najcieplejsze są" doliny śródgórskie); opady od 900 mm rocznie (Wyżyna Szwajcarska) do powyżej 3000 mm (lokalnie 4000 mm) w Alpach Północnych. Opad śnieżny stanowi 72% opadów w Alpach Północnych, 67% w Alpach Południowych, 11% na Wyżynie Szwajcarskiej. Podobnie liczba dni z pokrywą śnieżną waha się od 160 do 250 dni (w Alpach Północnych nawet 299 dni). Zróżnicowana jest również wysokość granicy wiecznego śniegu od 2630-2950 m n.p.m. w Alpach Północnych do 2700-3100 m w Alpach Południowych. Duży wpływ na temperaturę mają wiatry: ciepły południowy fen oraz zimny północny bise.

Lokalne anomalie klimatyczne wykazują niektóre doliny górskie, jak np. dolina górnego Rodanu (Valais), górnego Innu (Engadyna). Cechuje je duże nasłonecznienie oraz niewielki opad (550-900 mm).

Alpy są węzłem hydrograficznym i stanowią dział wodny 5 dorzeczy. Największy obszar Szwajcarii leży w dorzeczu Renu (ok. 68%), następnie Rodanu (18%), Padu (9%), Dunaju (4%), Adygi (0,3%). Najdłuższymi rzekami są: Ren (375 km), który na długim odcinku stanowi granicę państwową; następnie jego dopływy: Aare (295 km), główna rzeka Wyżyny Szwajcarskiej, i Thur (125 km), w górnych alpejskich odcinkach Rodan (264 km), Inn (104 km) i Ticino (91 km).

Swoistą cechą krajobrazu alpejskiego jest częsta obecność jezior, głównie pochodzenia polodowcowego. Najliczniej występują one w wyższych partiach gór, ale także w ich strefie brzeżnej i na Wyżynie Szwajcarskiej. Największe z nich, zarazem graniczne, to: Genewskie (582 km2), Bodeńskie (538 km2), Maggiore (212 km2); z pozostałych: Neuchatel (216 km2), Czterech Kantonów (114 km2), Zuryskie (88 km2).


Roślinność
W Szwajcarii wyróżnia się 7 stref roślinnych, począwszy od roślinności środkowoeuropejskiej i śródziemnomorskiej po roślinność alpejską i strefę wiecznych śniegów w najwyższych partiach gór. Zasięg wysokościowy oraz skład roślinny poszczególnych stref wykazuje odchylenia w zależności od lokalnych czynników ekologicznych.

Ślady pobytu człowieka na obszarze Szwajcarii datują się od paleolitu (przedpole Alp, Jura). Z neolitu pochodzą pozostałości osad palowych (palafitów) nad jeziorami Pfaffikon, Zuryskim, Neuchatel i in. Z wczesnej epoki żelaza wywodzą się liczne na Wyżynie Szwajcarskiej kurhany. Decydujące znaczenie dla historii górskiego osadnictwa alpejskiego miało odkrycie w dolinie Vorderrhein osiedla z epoki brązu (na Crestaulta k. Surrhein).
W II i I w. p.n.e. celtyccy Helweci, osiadli w dolinie rzeki Aare, wytworzyli wysoką kulturę, której świadectwem są m.in. bogate znaleziska w miejscowości La Tene nad jeziorem Neuchatel, od której pochodzi nazwa okresu La Tene (zabytki w muzeach Neuchatel i Biel). Alpy Wschodnie zamieszkiwały plemiona Retów.

Dzięki przełęczom alpejskim obszar Szwajcarii znajdował się w kręgu wpływów greckich, a później rzymskich (monety greckie z VI w. p.n.e.). W 58 r. p.n.e. ziemie Helwetów podbili Rzymianie (Cezar) i włączyli do prowincji Galii; w 15 r. p.n.e. (ces. Oktawian) utworzyli prowincję Recję (wsch. Szwajcaria, Tyrol, pd. Bawaria). Z okresu 500-letniej kolonizacji rzymskiej zachowały się liczne zabytki, jak: stadioity, areny, ruiny świątyń, a także drogi, kamienie milowe, mosty, rzeźby, mozaiki itp. Dawne grody rzymskie: Augusta Rauricorum, Vindonissa, Aventicum (główne miasto Helwecji), to dzisiejsze Augst koło Bazylei, Windisch koło Brugg, Avenches niedaleko jeziora Murten.
Szwajcaria, podobnie jak Włochy, Francja i Hiszpania wchodziła w zasięg starej europejskiej kultury rzyńisko-galijskiej, która stworzyła podstawę średniowiecznej kultury Europy.

W okresie wędrówki ludów (IV, V w.) obszar Szwajcarii opanowały plemiona germańskie. Część zachodnią po rzekę Aare zajęli Burgundowie, którzy przejęli kulturę rzymsko-galijską (dzisiejszy obszar języka francuskiego), część północno-wschodnią — Alemanowie (niemiecki obszar językowy). W VI w. większość terenu weszła w skład państwa Franków, a później monarchii Karola Wielkiego (742-814 r.); po jej rozpadzie (843 r.) ziemie te znalazły się w granicach państwa wschodniofrankońskiego (późniejsze Królestwo Niemiec) i Królestwa Burgundii, a w pierwszej połowie XI w. weszły w skład Rzeszy Niemieckiej.

W VII w. zakończył się proces chrystianizacji, w którym dużą rolę odegrali mnisi irlandcy (Kolumbanus i Gallus — od tego ostatniego nazwa St. Gallen). Nastąpił silny rozwój budownictwa klasztornego, głównie zakonu benedyktynów: St. Gallen (zał. 712 r., klasyczny schemat klasztoru), Reichenau (778 r.), Pfafers (740 r.), Disentis (710 r.), Munster (800 r.), Einsiedeln (1120 r.). Klasztory były równocześnie ośrodkami sztuki (miniatorstwo, rzeźba w kości słoniowej, malarstwo ścienne i in.) i jako takie — od czasów Karola Wielkiego do końca X w., kiedy to centrum działalności  artystycznej
przeniosło się z Alp do północnej Francji i doliny dolnego Renu — odgrywały przodującą rolę. Liczne zabytki z tego okresu, słabo stosunkowo reprezentowanego w sztuce, stawiają Szwajcarię na wyjątkowym miejscu w Europie (miniatorstwo, m.in. biblioteka w St. Gallen, malarstwo ścienne w Munster w Gryzonii).

W okresie rozwijającego się feudalizmu (XI-XIII w.) ziemie Szwajcarii znalazły się w posiadaniu możnych władców świeckich, m.in. ks. Zahringen między Jurą a Alpami, hr. Sabaudzkich (Savoie) w części południowo-zachodniej, Habsburgów w części północno-wschodniej, i duchownych (biskupstwa: Chur, Genewa, Lozanna, Bazylea i klasztory St. Gallen, Einsiedeln, Szafuza). W górach zachowała się wolna własność chłopska (np. wolne gminy nad jeziorem Czterech Kantonów), która z czasem dostała się również w zasięg ekspansji wielkich feudałów, głównie ze względu na korzystne położenie komunikacyjne (droga do Przełęczy Św. Gotharda).

W architekturze panował styl romański (rozkwit XII w.), który rozwinął się pod wpływem włoskim (Lombardia): wczesnoromańs-kie kościoły w Ticino, i francuskim: kościół w Payerne, katedry w Bazylei, Chur, Genewie, Zurychu. Przykładem sztuki niemiecko-romańskiej jest katedra w Szafuzie.

Początkiem państwa szwajcarskiego, które przyjęło nazwę Konfederacji Szwajcarskiej był utworzony w 1291 r. Związek Wieczysty (Ewige Bund) prakantonów Schwyz, Uri i Unterwalden. Celem związku było zjednoczenie sił do walki o uniezależnienie się spod władzy feudalnej Habsburgów na rzecz bezpośredniej zależności od cesarza. Zwycięstwa wojsk związkowych pod Morgarten w 1315 r. (nad Leopoldem I austriackim) i Sempach w 1386 r. (nad Leopoldem III austriackim) oraz przystąpienie w latach 1332-53 dalszych kantonów: Lucerny, Zurychu, Glarus, Zug i Berna, następnie opanowanie habsburskich dotąd ziem Argowii w 1415 r. i Turgowii w 1460 r., przyłączenie po wojnach burgundzkich w 1481 r. Fryburga i Solury, przystąpienie Bazylei i Szafuzy w 1501 r., Appenzell w 1513 r., zawarcie przymierza ze Związkiem Gryzonii oraz innymi ziemiami (np. Genewą, St. Gallen) spowodowały najpierw uznanie Konfederacji Szwajcarskiej przez cesarstwo niemieckie (w 1499 r. pokój w Bazylei), a następnie potwierdzenie jej suwerenności (a tym samym uniezależnienie od Rzeszy) przez Pokój Westfalski (1648 r.). Z walką o zdobycie niezależności związane są słynne legendy (przysięga na Rutli, Wilhelm Tell, Arnold Winkelried), wiele pamiątek historycznych i organizowane imprezy (w prakantonach).

Sukcesy polityczne przyczyniły się do rozbudzenia świadomości narodowej Szwajcarów oraz rozwoju gospodarczego kraju. W XIV, XV w. szlachta traci polityczną i kulturalną przewagę, zaznacza się natomiast wzrost znaczenia miast. Rozwija się bujnie handel (targi genewskie) i rzemiosło (tkackie — Bazylea, St. Gallen, Zurych).
Większość dzieł gotyku (XIII-XVI w.) jest związana z mecenatem mieszczaństwa. Dobitnym przykładem jest tu wczesnogotycka, oparta na wzorach francuskich, katedra w Lozannie, ponadto katedra w Sion, rozbudowa katedr w Genewie i Bazylei, kościoły we Fryburgu, Neuchatel, Bernie.

Charakterystyczne są liczne gotyckie kościoły wiejskie, szczególnie w Gryzonii (prawie w każdej wsi) budowane przez mistrzów tyrolskich. Wznoszone są liczne zamki w Gryzonii i Valais. W innych kantonach, bardziej znane to: Chillon XII-XIII w. (Vaud), w Grandson XIII, XV w. (Neuchatel), Lozannie XIV/XV w. (Vaud), Bellizonie XIII-XV w. (Ticino).

Z czasem zacierają się różnice między budownictwem kościelnym a świeckim (np. stosowanie ostrołuków w domach mieszkalnych). Najczęstszymi budowlami miejskimi są ratusze, umocnienia, bramy, zbrojownie, spichlerze, domy cechowe z herbami, domy mieszkalne (szczytowe, o wysokich dachach z okapami).
W malarstwie na szczególną uwagę zasługuje mistrz Konrad Witz (ok. 1400-47 r.); jego obraz Połów Piotra przedstawia w sposób realistyczny krajobraz Alp (prace w muzeach w Genewie i Bazylei).

Swoistą cechą rozwoju kultury i sztuki Szwajcarii jest to, że jej krzewicielami nie była w większości arystokracja i szlachta, ale mieszczanie i chłopi.
W okresie humanizmu najbardziej żywotnym ośrodkiem była Bazylea, z którą związana jest działalność filozofa holenderskiego Erazma z Rotterdamu (1521 -36 r.) oraz twórczość malarska Hansa Holbeina Mł. (1515-32 r.). Tutaj też powstał w 1460 r. pierwszy uniwersytet w kraju.

Szczególną rolę w Europie odegrała jednak Szwajcaria w okresie reformacji (Zurych — Ulrich Zwingli, 1484-1531 r.; Genewa — Jan Kalwin, 1509-64 r.). Reformacja wprowadziła podział ideologiczny w Konfederacji Szwajcarskiej. Wyznawcami i krzewicielami liberalnej myśli protestanckiej były bogate kantony miejskie (Berno, Bazylea, Szafuza, Glarus); uboższe, na ogół wiejskie, pozostały przy katolicyzmie. Niemniej idee reformacji szerzyły się również wśród chłopów (m.in. anabaptyzm).

W 1512 r. Szwajcaria uczestniczyła w wojnach włoskich, których efektem było przyłączenie południowych stoków Alp Lepontyjs-kich z miastami Locarno i Lugano; w 1515 r. kraj poniósł klęskę zadaną przez Francuzów pod Marignano. Pokój we Fryburgu (1516 r.) zatwierdził wprawdzie zdobyte posiadłości, ale Szwajcaria zaniechała od tego czasu polityki podbojów. Zachowały się jednak bogate tradycje bojowe wojsk szwajcarskich, które (XV-XVIII w.) walczyły jako zaciężne na usługach Francji, książąt włoskich i niemieckich, papieży i in. W 1531 r. powstał wewnętrzny konflikt zbrojny między kantonami protestanckimi i katolickimi zakończony w 1531 r. pokojem w Kappel2, który przyznał swobody wyznaniowe obu stronom.

Nieustabilizowana sytuacja polityczna hamowała rozwój sztuki. W architekturze do końca XV w. panował niepodzielnie gotyk. W XVI w. przeniknął do Szwajcarii renesans. Nie wykształcił on jednak jednolitej linii rozwojowej. Najsilniej zaznaczyły się wpływy włoskie w budownictwie sakralnym w Lugano (fasada katedry) i w Bellinzonie (fasada kolegiaty). Renesansowe budowle mieszczańskie przeważają w Lucernie (ratusz, pałac, domy mieszkalne), Bazylei (ratusz), Szafuzie (bastion), Fryburgu (prefektura). W Genewie architektura renesansu występuje dopiero od XVII w. (wpływy francuskie). Równolegle z nowym stylem dosyć powszechnie stosowane są w XVI w. przetrwałe formy późnego gotyku.
W XVII w., po zakończeniu wojny 30-letniej i zatwierdzeniu w Pokoju Westfalskim suwerenności Szwajcarii, nastąpił dalszy etap intensywnego rozwoju miast. Podstawę gospodarczą stanowił handel i rzemiosło, do którego rozkwitu przyczynili się w dużej mierze francuscy hugonoci — głównie wyspecjalizowani rzemieślnicy, którzy prześladowani za poglądy religijne schronili się w Szwajcarii (1683 r. zniesienie przez Ludwika XIV edyktu nantejskiego). Wśród rzemiosł najbardziej charakterystyczne było wtedy włókiennictwo (Bazylea, Zurych) i w XVII, XVIII w. zegarmistrzostwo (Le Locie, Neuchatel, Genewa).

Rozwój baroku w Szwajcarii miał odmienny przebieg, aniżeli w innych krajach środkowej Europy (Austrii, Bawarii). Przyczyną tego była złożona sytuacja społeczna, wynikająca z podziału kraju na część katolicką i protestancką, a w konsekwencji różny stosunek do sztuki w ramach tych dwóch wyznań. W obrządku katolickim nacisk położony był na okazałą formę, pompatyczną celebrację, przepych dekoracji, w przeciwieństwie do protestanckiego, który cechuje umiar i prostota. Istniały również względy natury politycznej. Szwajcaria była bowiem federacją demokratyczną, a barok rozwijał się jako wyraz artystyczny epoki znamionującej powrót do absolutyzmu zarówno świeckiego, jak i kościelnego.

W XVII w. w środkowej Europie dominują artystyczne wpływy włoskie. W Szwajcarii powstają wówczas okazałe zespoły klasztorne (w Gryzonii, Ticino) oraz liczne kościoły w związku z misją włoskich kapucynów i kontrreformacką działalnością jezuitów. Najbardziej reprezentatywne budowle dojrzałego baroku, to kościoły w Einsiedeln, St. Gallen.

Innym torem idzie rozwój budownictwa mieszczańskiego, które odrzucając przepych i dekoracyjność baroku trzyma się uporczywie prostych i statycznych form późnego renesansu (ratusz w Zurychu 1697 r.), a nawet późnego gotyku (gotyckie portale). W XVIII w. wzrastają wpływy francuskie. Punkt ciężkości mecenatu w sztuce przenosi się ze sfer kościelnych na magnaterię i bogatą szlachtę. Do Szwajcarii, oprócz architektury rokoka (Ludwik XV), przenika nowy styl życia. Powstają liczne rezydencjalne zespoły pałaco-wo-parkowe, które pełnią funkcję ośrodków życia towarzyskiego i kulturalnego arystokracji (najwięcej w Genewie, Vaud, Neuchatel). Rokoko rozwija się również w budownictwie mieszczańskim (Bazylea, Berno), na-
biera jednak tutaj cech swoistych, bardziej odpowiadających mieszczańskiemu stylowi życia.

Bliższy tradycjom i mentalności mieszczańskiej, aniżeli dworskie rokoko jest klasycyzm. W ówczesnej sytuacji gospodarczego dobrobytu rozwija się on w miastach północnej i środkowej Szwajcarii (Bazylea, Solura, Zurych). Ponadto charakterystyczne dla tego okresu są klasycystyczne kościoły wiejskie (druga połowa XVIII w.) — najwięcej w okolicy Jeziora Zuryskiego, a także kaplice w Alpach, często powyżej granicy lasu (najczęściej Św. Rocha).

W okresie rewolucji francuskiej Szwajcaria straciła niezawisłość. W 1798 r. została przekształcona w uzależnioną od Francji Republikę Helwecką. W 1803 r. na skutek walk między stronnikami centralizmu i federalizmu Napoleon utworzył związek 19 kantonów. Do 13 dotychczasowych dołączono: St. Gallen, Gryzonie, Argowię, Turgowie, Ticino, Vaud.
W okresie zależności kraju od Francji oprócz klęski politycznej, jaką była utrata samodzielności i udział wojsk w wojnach napoleońskich, Szwajcaria podupadła gospodarczo. Przyczyniły się do tego koszty wojenne, kontrybucje, uciążliwe dla społeczeństwa przemarsze wojsk (grabieże), pola bitew.

W 1815 r. Kongres Wiedeński zatwierdził Federację Szwajcarską, w skład której — po włączeniu Genewy, Neuchatel i Valais — weszły 22 kantony. Poza ścisłym określeniem granic kongres wydał orzeczenie, że „Neutralność i nietykalność Szwajcarii oraz jej niezależność od jakiegokolwiek wpływu obcego są zgodne z rzeczywistymi interesami politycznymi całej Europy". W ten sposób ówczesne mocarstwa zagwarantowały Szwajcarii „wieczystą" neutralność.

Wiek XIX był okresem odrodzenia kraju. Nastąpił rozwój szkolnictwa i nauki. Obok starych uniwersytetów (Bazylea 1460 r., Lozanna 1537 r., Genewa 1559 r.), po ok. 300-letniej przerwie, założono nowe w Zurychu (1833 r.), Neuchatel (1866 r.), Fryburgu (1889 r.), ponadto słynną później w Europie Politechnikę Federalną (1854 r.) w Zurychu (wykłady Alberta Einsteina, Gabriela Narutowicza). Przeprowadzono również reformę szkolnictwa średniego i podstawowego (Jan Henryk Pestalozzi).
W architekturze panował styl historyczny; w malarstwie rozwijał się kierunek tzw. Alpenlandschaft, dalej romantyzm (Arnold Bocklin), symbolizm (Ferdynand Hodler). W XX w. nowoczesną architekturę reprezentuje funkcjonalizm (Le Corbusier).

Sytuacja społeczno-ekonomiczna Europy w pierwszej połowie XIX w. (m.in. rewolucja lipcowa 1830 r. w Paryżu) znalazła swój oddźwięk w niepokojach wewnętrznych Szwajcarii. Walka postępowych i konserwatywnych ugrupowań politycznych, potęgowana antagonizmami religijnymi (liberałowie-protestanci, konserwatyści-klerykalni katolicy) doprowadziła do wybuchu wojny domowej, w której katolicki związek Sonderbund (na czele z Lucerną i udziałem kantonów Schwyz, Uri, Unterwalden, Zug, Fryburg, Va-lais) został pokonany przez wojska federacyjne pod dowódzctwem gen. G.H. Dufoura (1847 r.). Klęska Sonderbundu, która wzmocniła siły postępowe Szwajcarii, a także atmosfera ruchów wolnościowych w Europie (1848 r. rewolucje w Wiedniu i Paryżu) umożliwiły wprowadzenie w 1848 r. nowej konstytucji, na mocy której Szwajcaria ze związku państw przekształciła się w państwo związkowe (federację). Wprowadzone w 1874 r. dodatkowe zmiany w konstytucji miały na celu dalszą centralizację władzy, kosztem władzy kantonalnej i ostatecznie wprowadzenie w Szwajcarii ustroju republiki związkowej.
Zmiany ustrojowe oraz związane z nimi reformy spowodowały dynamiczny rozwój gospodarczy kraju. W przemyśle, który dotychczas był opóźniony w stosunku do Europy Zachodniej, rozszerzono zakres gałęziowy oraz wprowadzono nowoczesne technologie. Przeprowadzono planową rozbudowę kolejnictwa, co przyczyniło się m.in. do zwiększenia obrotów w handlu międzynarodowym. Nastąpił wzrost znaczenia Szwajcarii jako finansowego centrum światowego. Ze względu na status wieczystej neutralności Szwajcaria stała się siedzibą wielu organizacji międzynarodowych, jak: Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża (1864 r. podpisanie Konwencji Genewskiej); w 1867 r. odbył się tu kongres Ligi Pokoju i Wolności (założony pod auspicjami Wiktora Hugo) pierwszej pacyfistycznej organizacji w Europie; w 1920 r. pierwsza sesja Zgromadzenia Ligi Narodów.

W czasie I i II wojny światowej Szwajcaria zachowała neutralność. Nie należy do ONZ, lecz ma status stałego obserwatora. Jest natomiast siedzibą Europejskiego Biura ONZ (Genewa) oraz jej organizacji wyspecjalizowanych, a także ponad 300 organizacji międzynarodowych zarejestrowanych w ONZ, jak również międzynarodowego centrum kongresowego.

Pod względem gospodarczym Szwajcaria związana jest z integracyjnymi organizacjami wielonarodowymi, co m.in. jest konsekwencją przekształcania się wielkich firm szwajcarskich w koncerny międzynarodowe, których dochody pochodzą w większości z filii zagranicznych (np. Nestle, Ciba-Geigy, Hoffman-La Roche, Sandoz, Suchard, Tobler).