Przewodnik: Historia Szwajcarii, sztuka, architektura średniowieczna, malarstwo i rzemiosło, epoki historyczne

Na terenie dzisiejszej Szwajcarii człowiek bytował w czasach paleolitu (przynajmniej z tego okresu pochodzą znaleziono ślady w górach Jura i na przedpolu Alp). Paleolit pozostawił po sobie na terenie Szwajcarii pozostałości palowych osad (palafity) nad jeziorem Pfaffikon, jeziorem Zuryskim, Neuchatel i innych. We wczesnej epoce żelaza na Wyżynie Szwajcarskiej powstało wiele kurhanów.

W dolinie Vorderrhein odkryto osiedla z epoki brązu (np. Crestaulta k. Surrhein). Celtyccy Helweci w II i I w. p.n.e. zasiedlili dolinę rzeki Aare. Ich cywilizacja wykazywała się wysoko rozwiniętą kulturą (znaleziska w La Tene nad jeziorem Neuchatel). Od nazwy La Tene pochodzi nazwa okresu (zabytki La tene w muzeum Neuchatel i Biel).

Plemiona Retów zamieszkiwały z kolei Alpy Wschodnie. Przełęcze w Alpach umożliwiały migrację na terenie Szwajcarii, dlatego też tereny te podlegały wpływom Grecji i Rzymu. Znaleziono np. greckie monety z VI w p.n.e.

Ziemie należące do Helwetów zostały podbite w 58 r. p.n.e. przez Rzymian pod rządami Cezara. Zostały one włączone do prowincji Galia a około 15 roku p.n.e. Rzymianie utworzyli prowincję Recja, która obejmowała tereny wschodniej Szwajcarii, Tyrolu i południowej Bawarii. 

Z czasów ponad V-wiecznego panowania na tych terenach Rzymian zachowały się do dzisiaj zabytki: stadioity, areny, ruiny świątyń, kamienie milowe przy starożytnych drogach, dzieła sztuki (rzeźby), mozaiki.

Dzisiejsze August koło Bazylei to rzymskie miasto Augusta Rauricorum, Windisch k. Brugg to rzymskie Vindonissa, natomiast Avenches przy jeziorze Murten to rzymskie miasto Aventicum, które było najważniejszym miastem Halwecji.

Tak jak włochy, Hiszpania czy Francja tereny Szwajcarii były w zasięgu europejskiej kultury rzymsko-galijskiej. Stara kultura rzymsko-galijska była fundamentem średniowiecznej kultury europejskiej.

Plemiona germańskie pojawiły się na ziemiach Szwajcarii w IV, V w. (okres wędrówki ludów). Zachodnią część Szwajcarii (do rzeki Aare) opanowali Burgundowie, którzy zapożyczyli kulturę rzymsko-galicyjską. Tereny zamieszkałe kiedyś przez ludy germańskie to dzisiejsze szwajcarskie regiony języka francuskiego.

Plemię Alemanów zamieszkało w północno-wschodniej Szwajcarii, który dzisiaj jest niemieckim obszarem językowym. Większość terenów Szwajcarii weszła w posiadanie Franków w VI w., w latach 742-814 r. były one częścią monarchii Karola Wielkiego. Po rozpadzie monarchii Karola Wielkiego w 843 r. Szwajcaria weszła w skład państwa wschodniofrankońskiego i Królestwa Burgundii. Ziemie Szwajcarii w XI w. stały się częścią Rzeszy Niemieckiej. Największą rolę w chrystianizacji na terenach Szwajcarii, która zakończyła się w VII w., odegrali irlandcy mnisi: Kolumbanus i Gallus. Na cześć Gallusa nazwano St. Gallen. Rozwinęło się budownictwo klasztorne. Najwięcej obiektów postawili benedyktyni. Niektóre klasztory na terenie Szwajcarii i daty ich powstania:

• klasztor St. Gallen (założony w 712 r., klasyczny schemat klasztoru)
• Reichenau (778 r.)
• Pfafers (740 r.)
• Disentis (710 r.)
• Munster (800 r.)
• Einsiedeln (1120 r.)

Dzisiejsze August koło Bazylei to rzymskie miasto Augusta Rauricorum, Windisch k. Brugg to rzymskie Vindonissa, natomiast Avenches przy jeziorze Murten to rzymskie miasto Aventicum, które było najważniejszym miastem Halwecji.

W klasztorach rozwijała się sztuka, znane są wyroby artystyczne z kości słoniowej, miniatorstwo, malarstwo ścienne. Klasztory szwajcarskie odgrywały główną rolę w rozwoju kraju od czasów Karola Wielkiego do do końca X stulecia. W X w. głównym centrum działalności artystycznej stanowiły tereny północnej Francji oraz dolina dolnego Renu. To przede wszystkim zabytki z tego okresu, takie jak malowidła ścienne w Munster, biblioteka w St. Gallen, miniatorstwo, pozwoliły zaistnieć Szwajcarii, słabo reprezentowanej w sztuce Europejskiej w innych dziedzinach.

W czasach feudalnych (XI-XIII w.) Szwajcaria należała m.in. do ks. Zahringen (obszar między Jurą a Alpami), hrabiów Sabaudzkich (ośrodek w Savoie), część północno-wschodnia należała do Habsburgów. Duchowni byli w posiadaniu biskupstw: Chur, Genewa, Lozanna, Bazylea wraz z klasztorami St. Gallen, Einsiedeln, Szafuza.
Własność chłopska ostała się w Alpach, nad jeziorem Czterech Kantonów powstała wolna gminy chłopska. Jednak z czasem i te tereny weszły we władanie feudałów. Temu biegowi rzeczy sprzyjała dostępność terenów wiejskich i dobra komunikacja (np. droga do Przełęczy Św. Gotharda).

Pod wpływem włoskim, pochodzącym przede wszystkim z Lombardii, na terenach Szwajcarii rozwinęła się architektura w stylu romańskim, której rozkwit datuje się na XII w. Powstały wczesnoromańskie kościoły w Ticino. Pod wpływem francuskim: kościół w Payerne, katedry w Bazylei, Chur, Genewie, Zurychu.
Sztuka niemiecko-romańska to np. katedra w Szafuzie.
W 1291 r. powstała Konfederacja Szwajcarska, która stała się zarodkiem państwa szwajcarskiego. Była ona związkiem wieczystym (tzw. Ewige Bund) prakantonów Uterwalde, Schwyz i Uri. Przyczyną powstania związku wieczystego było zjednoczenie w walce o wyzwolenie się od feudalnej władzy Habsburgów i przyjęcie zwierzchnictwa cesarza.
Wojska związku wieczystego odnosiły sukcesy na polu walki (Morganten 1315 r. - zwycięstwo z Leopoldem III austriackim), w latach 1332-1353 do związku dołączają kolejne kantony: Lucerna, Glarus, Zurych, Berno, Zug. Konfederacja Szwajcarska opanowuje Argowię w 1415 r. i Turgowię w 1460 r. (należące do Habsburgów), w 1481 r. Fryburg i Solura po wojnach burgundzkich dołączają do Konfederacji, kolejno w 1501 r. przystępują Bazylea i Szafuza, Appenzell w 1513 r. Związek Gryzonii i Konfederacja Szwajcarska zawiązują przymierze, do którego dołączają też inne ziemie (Genewa, St. Gallen). Te wszystkie wydarzenia i sukcesy Konfederacji doprowadzają do jej uznania przez cesarstwo niemieckie, którego zwieńczeniem jest pokój w Bazylei zawarty w 1499 r. i uznanie suwerenności Konfederacji Szwajcarskiej Pokojem Westwalskim w 1648 r.

Bohaterskie walki Konfederacji o niepodległość przyczyniły się do powstania wielu, znanych w całej Europie, legend: Wilhelm Tell, Arnold Winkelried, czy przysięga na Rutli to przykłady tych legendarnych historii. Powstało wiele pamiątek historycznych a także tradycyjne święta i imprezy organizowane w prakantonach. Polityczne sukcesy Szwajcarii rozbudziły ducha narodowego wśród społeczneństwa, która dała kulturalną przewagę. Wzrosło znaczenie miast na terenie Szwajcarii, gdzie rozwijał się handel i rzemiosło. Targi genewskie czy dzieła tkackie w Bazylei, St. Gallen czy Zurychu.
Gotyckie dzieła sztuki i architektury z XIII-XVI w. na terenie Szwajcarii wiążą się z mecenatem mieszczaństwa. Najlepszymi przykładami architektury tego okresu są:

• wczesnogotycka, oparta na wzorach francuskich, katedra w Lozannie
• katedra w Sion
• modernizacja i rozbudowa katedry w Genewie oraz katedry w Bazylei
• powstające we Fryburgu, Bernie, Neuchatel liczne kościoły

Dla szwajcarskiej wsi tego okresu charakterystycznym elementem architektonicznym są kościoły wiejskie, które powstawały właściwie w każdej wsi Gryzonii. Ich budową zajmowali się mistrzowie tyrolscy.

W Gryzonii i Valais powstają zamki. Najbardziej znane zamki innych kantonów Szwajcarii to:

• zamek Chillon XII-XIII w. (kanton Vaud)
• zamek Grandson XIII, XV w. (kanton Neuchatel)
• zamek w Lozannie XIV/XV w. (kanton Vaud)
• zamek w Bellizonie XIII-XV w. (kanton Ticino)

Różnice między architekturą świecką a kościelną z czasem zanikają, czego przykładem może być stosowanie ostrołuków w mieszkalnych domach. W miastach powstają ratusze, bramy miejskie, magazyny (spichlerze), umocnienia, mury miejskie, zbrojownie, mieszkalne domy oraz domy cechowe z herbami. Domy mieszkalne charakteryzują się wysokimi dachami z okapami.

W muzeach Genewy i Bazylei zobaczyć można prace malarza o nazwisku Konrad Witz, który żył w latach 1400-1447 r. To jeden z najwybitniejszych malarzy Szwajcarii. Najbardziej znamienitym przykładem jego sztuki jest realistyczny krajobraz Alp pt. Połów Piotra.

To, co wyróżnia Szwajcarię spośród innych europejskich krajów jest to, że do rozwoju sztuki i kultury Szwajcarii przyczynili się nie tylko przedstawiciele szlachty i rodzin arystokratycznych, ale również chłopstwo i mieszczaństwo. Bazylea w okresie humanizmu była najbardziej prężnie działającym ośrodkiem rozwoju: to w Bazylei działał Erazm z Rotterdamu (1521 - 1536 r.), słynnym holenderski filozof. W Bazylei mieszkał i towrzył Hans Holbein Mł. (1515-32 r.). Pierwszy szwajcarski uniwersytet został założony w 1460 r. w Bazylei.

Ważną rolę w historii humanizmu europejskiego Szwajcaria odegrała w okresie reformacji i jej główne miasta tego okresu: Zurych, w którym działał Ulrich Zwingli (1484-1531 r.) oraz Genewa związana z osobą Jana Kalwina (1509 - 1564 r.). Konsekwencją reformacji były podziały ideologiczne, które wytworzyły się w Konfederacji Szwajcarskiej. Bogate kantony miejskie, takie jak Berno, Szafuza, Glarus czy Bazylea, krzewiły liberalną myśl protestancką. Ubogie kantony wybrały katolicyzm. Wśród chłopstwa również szerzyła się idea reformacji, w formie m.in. anabaptyzmu.

Szwajcaria w roku 1512 przystąpiła do wojen włoskich. Skutkiem wojen było włączenie południowych stoków Alp Lepontyjskich i leżących na ich terenie miast Locarno oraz Lugano. Rok 1515 to klęska z Francuzami pod Marginano. Mimo, że pokój z 1516 r. zawarty we Fryburgu przyznał Szwajcarii zdobyte posiadłości, od tego czasu Szwajcaria wycofała się z tego typu polityki zagranicznej. Przetrwały mimo to tradycje wojsk szwajcarskich, które wzięły potem udział w XV - XVIII w. w walkach na usługach Francji, niemieckich i włoskich książąt oraz jako zaciężne wojska papieży. Między kantonami katolickimi i protestanckimi wybuchł konflikt zbrojny w roku 1531 i tego samego roku zakończony pokojem w Kappel. Dzięki pokojowi w Kappel zatwierdzono swobodę wyznania każdej ze stron.

Brak stabilizacji na scenie politycznej powodował spowolnienie rozwoju sztuki. Gotyk w architekturze szwajcarskiej panował do do końca XV w. Renesans na terenie Szwajcarii pojawił się w XVI w. Nie był on jednak rozwijany w jasno sprecyzowanym kierunku, był dość eklektyczny. Wpływy włoskie najsilniej zaznaczyły się w sakralnym budownictwie w Lugano (np. fasada katedry w Lugano) a także w Bellinzonie (fasada kolegiaty). Mieszczańskie obiekty architektury renesansowej najliczniej pojawiły się w Lucernie, gdzie zobaczyć można z tego okresu ratusz, domy, pałac, a także w Bazylei (ratusz), bastion w Szafuzie, prefektura we Fryburgu. Renesansowa architektura do Genewy zawitała w XVII wieku. Obok rozwijającego się renesansu w architekturze szwajcarskiej równolegle nadal funkcjonują formy późnego gotyku.

Po wojnie 30 letniej, przyjęciu Pokoju Westfalskiego gwarantującego Szwajcarii suwerenność, w XVII w. pojawia się kolejna fala rozbudowy miast. Rozwija się gospodarka, dzięki handlowi i rzemiośle, na które wpływ mieli francuscy hugonoci (wyspecjalizowani rzemieślnicy, imigranci uciekający przed prześladowaniami za poglądy religijne). Osiedlanie się hugonotów francuskich na ziemiach Szwajcarii było spowodowane zniesieniem w 1683 r. przez Ludwika XIV edytku nantejskiego.

Włókiennictwo rozwija się w Bazylei i Zurychu, zegarmistrzostwo w XVII i XVIII w. najprężniej rozwija się w Le Locie, Genewie, Neuchatel.

Inaczej niż w Austrii czy Bawarii rozwijał się w Szwajcarii barok. Złożona sytuacja społeczna (protestanci, katolicy) była główną tego przyczyną. Obie grupy wyznaniowe miały inny stosunek do sztuki, dlatego też katolicy wybrali okazałe formy i przepych oraz pompatyczny charakter w sztuce. Protestanci poszli w kierunku prostoty i skromności.

Na rozwój baroku w Szwajcarii wpływ miała również sytuacja polityczna. Szwajcaria była demokratyczną federacją, barok z kolei był artystycznym wyrazem epoki, która znamionowała powrót absolutyzmu zarówno świeckiego, jak i kościelnego.

Wpływy Włoch są głównymi panującymi na terenie Europy środkowej w XVII w. Budowane są na terenie Szwajcarii imponujące klasztory (Gryzonia, Ticino), powstają kościoły. Budowa tych ostatnich ma związek z działalnością kapucynów włoskich oraz kontrreformacyjną pracą jezuitów. Kościół w Einsiedeln czy kościół w St. Gallen to najbardziej reprezentatywne budowle dojrzałego baroku szwajcarskiego.

Budownictwo mieszczańskie idzie torem prostoty, statycznych form i skromności, czyli cechom właściwym późnemu renesansowi.  Przykładem takiego podejścia jest wybudowany w 1697 roku ratusz w Zurychu. W tym okresie nie wahano się sięgać nawet po wyznaczniki obowiązujące w późnym gotyku: powstawały np. gotyckie portale.

Nasilenie francuskich wpływów następuje w XVIII w. Magnateria (a nie jak dotychczas sfery kościelne) mają mecenat w sztuce. Na terenie Szwajcarii wraz z nową sztuką i architekturą (rokoro, Ludwik X) przychodzi moda na nowy styl życia. Rolę ośrodków życia kulturalnego i towarzyskiego przejmują licznie powstające zespoły pałacowo-parkowe na obszarze Szwajcarii. Najwięcej z nich powstało w Genewie, Vaud, Neuchatel.

Mieszczaństwo również sięga po nowinki związane ze stylem rokoko. Budownictwo Bazylei czy Berna dobrze to odzwierciedla. Rokoko w miastach szwajcarskich nabiera jednak swoistego charakteru, który odpowiada stylowi życia prowadzonemu przez mieszczaństwo.

Bardziej zgodny z tradycjami i oczekiwaniami mieszczaństwa jest klasycyzm. Klasycyzm rozwija się w miastach północnej i środkowej Szwajcarii (Bazylea, Solura, Zurych). W drugiej połowie XVIII w. powstają wiejskie kościoły klasycystyczne. Najwięcej z nich powstało w okolicy Jeziora Zuryskiego. Budowane są kaplice w Alpach, często powyżej granicy lasu (Św. Rocha).

Swoją suwerenność Szwajcaria utraciła w czasach rewolucji francuskiej. Rok 1798 to przekształcenie Szwajcarii w uzależnioną od Francji Republikę Helwecką. W 1803 r. na skutek walk między stronnikami centralizmu i federalizmu Napoleon utworzył związek 19 kantonów. Do 13 dotychczasowych dołączono kantony:

• St. Gallen
• Gryzonia
• Argowia
• Turgowia
• Ticino
• Vaud

Wojska szwajcarskie biorą udział w wojnach napoleońskich, kraj jest podległy Francji i w tej sytuacji politycznej następuje drastyczne osłabienie gospodarki Szwajcarii. Kraj rujnują wojny, kontrybucje, związane z grabieżami przemarsze wojsk po terenie Szwajcarii itd.

Federacja Szwajcarska została zatwierdzona w 1815 r. podczas Kongresu Wiedeńskiego. W skład Federacji Szwajcarskiej weszły 22 kantony (razem z kantonami Genewa, Valais i Neuchatel).

Poza ścisłym określeniem granic kongres wydał orzeczenie, że "Neutralność i nietykalność Szwajcarii oraz jej niezależność od jakiegokolwiek wpływu obcego są zgodne z rzeczywistymi interesami politycznymi całej Europy". W ten sposób ówczesne mocarstwa zagwarantowały Szwajcarii "wieczystą" neutralność.

Wiek XIX to rozkwit Szwajcarii. Rozwija się nauka, szkolnictwo, gospodarka, kultura, sztuka. Do starych uniwersytetów (Bazylea 1460, Genewa 1559 r., Lozanna 1537 r. ), dołączają nowo powstałe uniwersytety:

• uniwersytet w Zurychu (1833 r.)
• uniwersytet w Neuchatel (1866 r.)
• uniwersytet we Fryburgu (1889 r.)
• Politechnika Federalna (1854 r.) w Zurychu, gdzie wykładał potem Einstein, Gabriel Narutowicz

Pod przewodnictwem Jana Henryka Pestalozzi w Szwajcarii przeprowadzono reformę szkolnictwa średniego i szkolnictwa podstawowego.

Styl historyczny panuje w architekturze. Malarstwo idzie w kierunku Alpenlandschaft, potem rozwija się romantyzm (Arnold Bocklin) i symbolizm w malarstwie Szwajcarskim (Ferdynand Hodler).

W XX w. nowoczesną architekturę reprezentuje funkcjonalizm (Le Corbusier).

Sytuacja społeczna i ekonomiczna początku XIX w. na terenie Europy (np. rewolucja lipcowa 1830 r. w Paryżu) odbiła się m.in. w postaci wewnętrznych niepokojów w Szwajcarii. Ugrupowania konserwatywne i postępowe ścierają się ze sobą, konflikty pogłębiają antagonizmy religijne. Protestanci to liberałowie, klerykalni katolicy są zaś konserwatytami. Wybucha wojna domowa w Szwajcarii. Katolicki związek Sonderbund (na czele z Lucerną i udziałem kantonów Schwyz, Uri, Unterwalden, Zug, Fryburg, Valais) w walkach został pokonany przez wojska federacyjne (generał G.H. Dufour - 1847 r.).

Klęska Sonderbundu wzmocniła liberałów szwajcarskich. Rewolucje w Wiedniu i Paryżu i wzmocnienie postępowych ruchów w Szwajcarii umożliwiły wprowadzenie w 1848 r. nowej konstytucji. Szwajcaria stała się państwem związkowym (federacją). Konstytucja była jeszcze modyfikowana, w 1874 r. zmiany w konstytucji umacniają władzę centralną kosztem kantonalnej. Ostatecznie Szwajcaria staje się republiką związkową.

Wszystkie te zmiany i reformy przyczyniły się do dynamicznego rozwoju gospodarki Szwajcarii. Opóźniony szwajcarski przemysł zaczyna korzystać teraz z najnowocześniejszych technologii. Rozbudowywane są linie kolejowe, a to poprawia bilans handlu z zagranicą. Wzrasta znaczenie Szwajcarii jako finansowego centrum. Ponieważ Szwajcaria ma status wieczystej neutralności, stała się siedzibą wielu organizacji międzynarodowych. Powstaje tutaj Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża (1864 r. podpisanie Konwencji Genewskiej), w roku 1867 w Szwajcarii odbył się kongres Ligi Pokoju i Wolności (związany z osobą Wiktora Hugo) - to pierwsza pacyfistyczna organizacja w Europie. W 1920 r. w Szwajcarii odbywa się pierwsza sesja Zgromadzenia Ligi Narodów.

Swoją neutralność Szwajcaria zachowała w czasach obu wojen światowych XX wieku. Chociaż Szwajcaria nie należy do ONZ, ma status stałego obserwatora. Szwajcaria jest w tym okresie siedzibą Europejskiego Biura ONZ w Genewie. Znajdują się też tutaj jednostki wyspecjalizowane ONZ oraz 300 innych międzynarodowych organizacji zarejestrowanych w ONZ.

Wielkie firmy Szwajcarskie przekształciły się z czasem w międzynarodowe koncerny. Dlatego też dochody gospodarki Szwajcarii pochodzą z filii rozrzuconych po całym świecie. Szwajcarskich firm przemysłu spożywczego, kosmetycznego i innych, które działają na całym świecie, są setki i przynoszą gospodarce Szwajcarskiej niemałe zyski. Dlatego jest to mały i bardzo zamożny kraj Europejski.