Ukraina

Obszar 603,7 tys. km2; 51839 tys. ludności; gęstość zaludnienia 86 osób na 1 km2, stolica Kijów (2616 tys. mieszk.); inne miasta (tys.): Charków (1611), Donieck (1110), Lwów; ponad 100 różnych narodowości, Ukraińcy (ponad 70%), Rosjanie, Polacy, Białorusini, Bułgarzy, w mniejszej liczbie Żydzi, Grecy, Rumuni, Armeńczycy, Cyganie, Węgrzy, Tatarzy, Litwini; język ukraiński; prawosławni i grekokatolicy.

Ukraina graniczy z Polską, Słowacją, Węgrami, Rumunią, Mołdawią, Rosją i Białorusią. Od południa oblewają ją wody mórz Czarnego i Azowskiego. Wschodnia część kraju leży na obszarze Niziny Wschodnioeuropejskiej. Na zachodzie rozciąga się Wyżyna Wołyńsko-Podolska ograniczona od południa Karpatami, gdzie znajduje się najwyższy szczyt Ukrainy — Howerla 2061 m n.p.m., a od północy Polesiem. Na wschodzie zalegają wyżyny Azowska i Doniecka. Między Wyżyną Azowską a Wyżyną Wołyńsko-Podolską leży Nizina Naddnieprzańska. Południową część kraju zajmuje Nizina Czarnomorska ograniczona od południa Górami Krymskimi (Romankosz 1545 m n.p.m.).

Atrakcje turystyczne
Pod względem turystycznym Ukrainę podzielić można na część zachodnią i wschodnią.

Odessa — uzdrowisko nad Morzem Czarnym z licznymi zakładami kąpielowymi i dobrze zagospodarowanymi plażami. Panują tu dobre warunki klimatyczne, występują wody mineralne i złoża borowiny. Do najciekawszych obiektów na terenie miasta należą słynne Potiomkinowskie Schody o 192 stopniach łączące Bulwar Nadmorski z portem.

Na Krymie wybrzeża południowe są wysokie i tworzą malownicze urwiska. Na zachodzie brzegi są niskie z licznymi słonymi jeziorami przybrzeżnymi odciętymi od morza mierzejami. Wybrzeże południowo-wschodnie tworzy sieć zatok i półwyspów oddzielonych od Morza Azowskiego Mierzeją Arabacką. Temperatura wody u wybrzeży Krymu wynosi w lecie ok. 20°C. Na wybrzeżu południowym i zachodnim zlokalizowane są liczne miejscowości turystyczne, z których do najważniejszych należą: Jałta, Ałuszta, Eupatoria.

Bakczysaraj — miasto-muzeum, gdzie koncentruje się głównie turystyka o charakterze poznawczym. Rzeka Czuruksu (Zgniła Woda) dzieli miasto na dwie części: starą muzealną i nową o współczesnej zabudowie. W latach 1454-1783 był stolicą chanatu krymskiego. Zachowały się z tego czasu liczne zabytki,m.in. pałac Chanów (pocz. XVI w.), meczet (XVIII w.), harem. Całość leży w ogrodzie, którego część zajmuje cmentarz dynastii chanów krymskich. Na dziedzińcu pałacowym znajduje się słynna perska fontanna, upamiętniona przez A. S. Puszkina w poemacie Fontanna Bakczysaraju.Jałta — duże uzdrowisko położone na zboczach gór o swoistym mikroklimacie. Tzw. Wielka Jałta rozciąga się wzdłuż wybrzeża na przestrzeni parudziesięciu kilometrów i obejmuje szereg odrębnych niegdyś uzdrowisk (Ałupka, Gurzuf, Mischor, Liwadia).

Wyraźnie wykształconym regionem turystycznym są Karpaty. Główną rolę odgrywają tu uzdrowiska o blisko stuletniej tradycji: Worochta, Kosów, Tatarów, Jaremcze, Czercze, Burkut, Lubień Wielki, Morszyn, Niemirów, Szkło, Truskawiec.

Burkut — należy do najliczniej odwiedzanych uzdrowisk karpackich (źródło szczawy). Położony jest wśród lasów u podnóża masywu Czarnohory nad Czeremoszem Czarnym. Są tu dobre warunki do uprawiania sportów zimowych i wodnych.

Truskawiec — jedno z głównych uzdrowisk karpackich położone jest w Beskidach Wschodnich na wysokości ok. 400 m n.p.m., w dolinie rzeki Pomiarka (dorzecze Dniestru). Znajdują się tu liczne źródła mineralne, m.in. rzadko spotykana szczawa alkaliczno-ziemna, a także złoża borowiny.

Najlepiej rozwiniętym ośrodkiem sportów zimowych jest Sławsko.Na pozostałym obszarze głównymi ośrodkami turystyki krajoznawczej są liczne miejscowości o wysokich walorach turystycznych. Z ośrodków miejskich na szczególną uwagę zasługuje Lwów.

Lwów — leży na krawędzi Wyżyny Podolskiej nad rzeką Pełtwią. Jest to największy ośrodek gospodarczy i kulturalno-naukowy Ukrainy Zachodniej (uniwersytet 1783 r.). Założony w pierwszej połowie XIII w. przez księcia Daniela Halickiego i nazwane Lwowem na cześć jego syna — Lwa. Położenie na skrzyżowaniu ważnych dróg handlowych, łączących Kijów i południową Rosję z Europą Zachodnią oraz wybrzeżem Morza Czarnego sprzyjało szybkiemu rozwojowi miasta. Od początków istnienia było to miasto wielonarodowościowe (Polacy, Ormianie, Żydzi, Rusini, Niemcy itd.) i ośrodek kilku wyznań. Po przyłączeniu w 1349 r. Rusi Halickiej do Polski, Lwów znalazł się w granicach Rzeczypospolitej i odegrał wybitną rolę w rozwoju kultury polskiej. Miejscowa sztuka łączyła pierwiastki rodzime z wpływami zachodnioeuropejskimi, bizantyńskimi i orientalnymi. Rozkwit sztuki rozpoczął się w okresie renesansu i manieryzmu. W kształtowaniu życia artystycznego uczestniczyli twórcy włoscy, niderlandzcy, niemieccy, ormiańscy i ruscy. W pierwszej połowie XVII w. powstały kaplice Boimów i Kampianów bogato zdobione rzeźbami. W architekturze świeckiej i sakralnej szczególne bogactwo form pochodzi z okresu baroku.

W XVI I-XVI w. rozwijało się  lwowskie  rzemiosło artystyczne,  uprawiane głównie przez Ormian. W drugiej połowie XVIII w. wielkie znaczenie miała lwowska rzeźba rokokowa, głównie w drewnie. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. Lwów był stolicą Galicji, a od 1867 r. siedzibą władz krajowych oraz sejmu galicyjskiego. W okresie międzywojennym należał do Polski i był poważnym ośrodkiem administracyjnym, handlowym, kulturalnym i naukowym. Lwów ma liczne zabytki, m.in. Rynek (historyczne centrum miasta z zabudową z XV-XVII w.), ruiny zamku Kazimierza Wielkiego (XIV w.), katedra ormiańska (XIV, XVII, XIX w.), gotycko-barokowa katedra katolicka (XV-XVIII w.) z kaplicami Kampianów (koniec XVI w., 1609-29 r.) i Boimów (1609-17 r.), bizantyńsko-renesansowa cerkiew wołoska (XVI --XVII w.), późnorenesansowy kościół Bernardynów (1600-30 r.), barokowe kościoły Jezuitów (1610-30 r.), Dominikanów (1749-64 r.).

Dla turystów z Polski szczególnym miejscem jest cmentarz Łyczakowski gdzie spoczywa wiele wybitnych osobistości, np. Maria Konopnicka, Seweryn Goszczyński, Gabriela Zapolska, Artur Grottger.

Poczajów — miejscowość, której rozwój związany jest głównie ze słynną Ławrą Poczajwsko-Uspieńską. W latach 1773-1831 Poczajów był głównym ośrodkiem pielgrzymkowym unitów. Znajduje się tu sanktuarium pod wezwaniem Uśnięcia Najświętszej Maryi Panny. W 1881 r. klasztor przejęli zakonnicy prawosławni i od tego czasu Poczajów został uznany za jedną z czterech głównych ławr Cerkwi Rosyjskiej i stał się ważnym centrum pielgrzymkowym wyznawców prawosławia.Inne miejscowości atrakcyjne turystycznie na Ukrainie:Krzemieniec — miasto na Wyżynie Wołyńsko-Podolskiej — miejsce urodzenia Juliusza Słowackiego (1809 r.). Znajdują się tu ruiny zamku z XV w., rozbudowanego w XVI w. przez królową Bonę; dawny kościół i kolegium Jezuitów (w kościele pomnik J. Słowackiego); dawne kościoły i klasztory Franciszkanów, Bazylianów i Reformatorów (XVII-XVIII w.); słynne liceum krzemienieckie (1803 r.);Tarnopol — miasto na Wyżynie Wołyńsko-Podolskiej, nad rzeką Seret, założone w 1540 r. jako twierdza. Zachowała się tu cerkiew Rożdiestwieńska (XVI w.) oraz barokowy kościół Dominikanów (XVIII w.);Kamieniec Podolski — jedno z najbardziej malowniczych miast Ukrainy w dorzeczu Dniestru, na pograniczu dawnej Rzeczypospolitej. Jest tu twierdza zXV-XVI w., kościoły zXV-XVIII w.

Iwano-Frankowsk (polska nazwa Stanisławów) — miasto na Pogórzu Karpackim założone przez Jędrzeja Potockiego. Znajduje się tu cerkiew drewniana (1601 r.), pałac Potockich z XVII w. (przebudowany w XIX w.), kolegiata (XVII w.);Askania Nowa — rezerwat przyrody niedaleko ujścia Dniepru do Morza Czarnego, gdzie w warunkach zbliżonych do naturalnych żyją zebry, antylopy, lamy, bizony, tarpany i wiele innych rzadkich zwierząt. Okoliczne jeziora zamieszkują liczne gatunki ptactwa.Część wschodnia Ukrainy stanowi fragment Niziny Wschodnioeuropejskiej, o mało zróżnicowanym krajobrazie. Turystyka rozwija się w miastach. Głównymi ośrodkami turystycznymi są Kijów, Charków, Czernihów.

Kijów — stolica i główne centrum administracyjne, gospodarcze oraz kulturalne Ukrainy. Nazwa pochodzi prawdopodobnie od imienia Kij — pierwszego księcia ruskiego żyjącego ok. VI w. W VI-VII w. był tu gród Polan naddnieprzańskich. Od IX do początku XII w. Kijów był stolicą Rusi Kijowskiej. Nastąpił okres rozkwitu miasta. Rozwinęło się rzemiosło, piśmiennictwo, architektura i malarstwo. W 1362 r. Kijów wszedł w skład Litwy, po Unii Lubelskiej został wcielony do Polski, a w drugiej połowie XVII w. do Rosji. Rozwijał się jako wielki polityczny i przemysłowy ośrodek państwa rosyjskiego. W mieście zachowało się wiele cennych obiektów zabytkowych m.in.: pozostałości Złotej Bramy (1037 r.), sobór Sofijski (1037 r., XVII-XVIII w.) z mozaikami i freskami, klasztor Ławra Peczerska (poł.  XI  w.) z ruinami soboru Uspieńskiego (1073-78 r., zniszczony 1941 -43 r.), cerkwią Troicką (1108 r., XVIII w.). Liczne są cerkwie w stylu tzw. baroku ukraińskiego z XVII -XVIII w. (m.in. cerkiew Andrejewska, 1747-53 r.).

Charków — miasto w dorzeczu Dońca, ośrodek przemysłowy, naukowy i kulturalny — założony został w 1655 r. jako warownia obronna przed najazdami Tatarów. Od XV w. miasto gubernialne i duży ośrodek kulturalny (uniwersytet — zał. w 1805 r.). W latach 1917-34 stolica Ukraińskiej SRR. Do cennych zabytków miasta należą: sobory — Pokrowski (XVII w.), Patriarchalny (XVII w.) z dzwonnicą z 1812 r., Uspienski (XVIII w.), ponadto liczne budowle XVIII -XIX w. w tym pałac Katarzyny II. Zachowały się także fragmenty murów obronnych (poł. XVII w.).

Czernihów — miasto na prawym brzegu Desny. Początki osadnictwa sięgają tu jeszcze VII w., kiedy był jednym z większych miast Rusi Kijowskiej. W początku XI w. był stolicą księstwa, a w 1618 r. wszedł w skład państwa polskiego. W połowie XVII w. został zajęty przez wojska kozackie (1648 r.), a następnie wraz z Ukrainą został włączony do Rosji (1654 r.). Do najcenniejszych zabytków architektury należą: fragmenty Kremla (XI-XIV w.), sobór Spasski (XI w.) z pięknym ikonostasem z XVIII w. cerkwie — Piatnicka i lljińska (XII w.), gmach Colegium Czernihowskiegoz 1702 r., klasztor Troicki (XII-XIII w.).

Klimat Ukrainy

Ukraina leży w strefie klimatu umiarkowanego, ciepłego. Na południowych krańcach Krymu występuje klimat podzwrotnikowy typu śródziemnomorskiego. Średnia temperatura stycznia waha się od -8°C na północnym wschodzie do -4° na południowych wybrzeżach Krymu; średnia temperatura lipca — od 19° na północnym zachodzie do 24°C na południowym wschodzie. Roczne sumy opadów wynoszą od 300-400 mm na Nizinie Czarnomorskiej do 1200-1600 mm w Karpatach. Ukraina ma bardzo dobrze rozwiniętą sieć rzek (zwłaszcza na obszarze Karpat). Do najdłuższych należą: Dniepr, Dniestr, Desna, Doniec, Boh, Prypeć. Na południowym zachodzie granicę z Rumunią stanowi Dunaj. Największymi jeziorami są sztuczne zbiorniki wodne: Krzemieńczucki (2252 km2), Kachowski (2150 km2), Dnieprodzierżyński (1450 km2), Kijowski (922 km2). Naturalne jeziora są nieliczne. Występują jedynie nad morzami Czarnym i Azowskim jako zamknięte limany często ze słoną wodą oraz w postaci rozlewisk przy delcie Dunaju.

Historia
Ziemie Ukrainy zamieszkałe były już w początkach I tysiąclecia przed naszą erą przez plemię Kimerów (pozostałości kultur prehistorycznych z okresu paleolitu i neolitu) wypartych następnie przez Scytów. O ich obecności na tym terenie świadczą pozostawione zabytki sztuki scytyjskiej (kurhany, ruiny Neapolu Scytyjskiego). W VII - V w. p.n.e. powstawały na wybrzeżu Morza Czarnego greckie kolonie, a w IV-VI w. n.e. tereny między Dniestrem a Dnieprem zamieszkiwały plemiona słowiańskie. Na przełomie IX-X w. ziemie te stanowiły ośrodek Rusi, pierwszego państwa staroruskiego. W 988 r. przyjęto chrześcijaństwo. W powiązaniu ze sztuką bizantyńską rozwijała się tu architektura monumentalna.

Powstały liczne sobory, m.in. w Kijowie, Czernihowie, Perejasławiu. W XII-XIV w. nastąpił proces wyodrębniania się księstw ruskich pogłębiony przez najazdy Tatarów. Po rozpadzie Rusi na ziemiach tych ścierały się wpływy różnych państw (Polski, Litwy, Węgier, Mołdawii). W drugiej połowie XV w. i w XVI w. na stepach południowej Ukrainy powstała kozaczyzna. Po Unii Lubelskiej (1569 r.) cały obszar Ukrainy wcielony został do Korony. Zaczęły nasilać się konflikty na tle narodowym, religijnym i społecznym.

Dało to wyraz w szeregu powstań kozackich w XVII w. (1648 r. — powstanie pod dowództwem Bogdana Chmielnickiego). Koniec XVII i XVIII w. to okres znacznego ożywienia gospodarczego. Zaczęły się rozwijać miasta, które stały się ośrodkami kulturalnymi Ukrainy (Kijów). W 1654 r. nastąpiło połączenie Ukrainy z Rosją, a w 1667 r. Ukraina została podzielona wzdłuż Dniepru między Polskę i Rosję. Po rozbiorach Polski obszar Ukrainy wszedł w skład zaborów: rosyjskiego i austriackiego (Galicja Wschodnia).

Druga połowa XIX w. to okres rozwoju przemysłu i oświaty (1834 r. — uniwersystet w Kijowie). W 1918 r. na obszarze Ukrainy Wschodniej powstała republika radziecka, Ukraina Zachodnia włączona została do Polski. W 1922 r. powstała na obszarze Związku Radzieckiego Ukraińska SRR, do której włączono w 1939 r. Ukrainę Zachodnią (należącą do Polski), w 1940 r. Bukowinę i część Besarabii (od 1918 r. w Rumunii), a w 1945 r. Ukrainę Zakarpacką (1919-39 r. należącą do Czechosłowacji, w 1939 r. do Węgier). W 1954 r. w skład Ukrainy wszedł Krym należący od 1783 r. do republiki rosyjskiej (wcześniej — krymski chanat). W 1991 r. Ukraina proklamowała niepodległość.