Węgry

Obszar 93 tys. km2; 19 komitatów (megye) i 5 miast wydzielonych; 10,3 min ludności (1991 r.); Ul osób na 1 km2; stolica Budapeszt (2115 tys. mieszk.); 59% ludności miejskiej; większe miasta (tys.): Miszkolc (Miskolc; 208), Debreczyn (Debrecen; 220), Segedyn (Szeged; 189), Pecz (Pecs; 183), Gyor (130);

Węgrzy 97%, ponadto Niemcy 2%; język węgierski; katolicy 49%, protestanci 29%; użytki rolne 72% (58% grunty orne i sady, 14% łąki i pastwiska), lasy 17%; struktura zatrudnienia: przemysł i budownictwo 39%, rolnictwo i leśnictwo 20%, usługi 31%; na 100 km2: 8,2 km linii kolejowych, 32 km dróg ulepszonych; 118 samochodów osobowych na 1000 mieszk.; 1 forint s» 100 fillerów.
Węgry są krajem naddunajskim, w większości nizinnym, położonym w rozległym zapadlisku tektonicznym między łukami Karpat, Alp i Gór Dynarskich. 82% powierzchni kraju leży poniżej 200 m n.p.m. (w tym 29% poniżej 100 m), od 200 do 400 m — 15% i zaledwie 2% powyżej 400 m. Długość Dunaju w obrębie Węgier wynosi 420 km łącznie z odcinkiem granicznym z Czechosłowacją (140 km). Prawie połowę kraju zajmuje Wielka Nizina Węgierska (Alfóld). Cisa i Dunaj dzielą ją na południkowe krainy: Kraj Zacisański (Tiszantul) na wschód od Cisy, Duna Tisza Kóze — międzyrzecze Dunaju i Cisy, Mezófóld — równinę na zachód od Dunaju, w trójkącie Budapeszt-Balaton-rzeka Sió. Dominuje krajobraz płaski, bezleśny, miejscami urozmaicają go wydmy piaszczyste (najwyższa 182 m n.p.m.), piaski lotne, jeziorka słone. Pozostałością dawnego stepu jest puszta Hortobagy.

Atrakcje turystyczne
Atrakcyjność turystyczna Węgier to głównie specyficzne cechy kultury narodowej (odrębność etniczna, kultywowane tradycje historyczne) oraz szerokim możliwościom lecznictwa uzdrowiskowego, lecz nie bez znaczenia są walory przyrodnicze.

Budapeszt (Budapest)
Leży po obu stronach Dunaju, na pograniczu Średniogórza Węgierskiego (Góry Budzińskie — m.in. Góra Gellerta 255 m, Góra Zamkowa 180 m n.p.m.) i Wielkiej Niziny Węgierskiej. Skupia 20% ludności kraju i stanowi główny, niewspółmiernie wielki w porównaniu z innymi miastami, ośrodek działalności społeczno-gospodarczej.
W IV w. p.n.e. po prawej stronie Dunaju była najpierw osada celtycka Ak Ink ("obfite w wodę"), później w okresie rzymskim (I - IV w. n.e.) mieścił się tu obóz wojskowy i miasto Aquincum, od 200 r. stolica prowincji Panonia Dolna (Inferior). Aquincum miało połączenie drogowe z ówczesną Vindoboną (Wiedniem) i odgrywało dużą rolę jako punkt strategiczny na linii granicznej Dunaju. Po lewej stronie rzeki znajdowała się osada wojskowa Contra-Aquincum (obecnie centrum Pesztu).

Na miejscu osad rzymskich podupadłych w okresie wędrówki ludów wykształciły się w średniowieczu miasta węgierskie: Buda po prawej i Peszt po lewej stronie rzeki. Po ich zburzeniu w XIII w. przez Mongołów, wzniesiono na obronnym wzgórzu (Góra Zamkowa — Varhegy) nowe miasto — Budę, natomiast dawną Budę (na miejscu rzymskiego Aquincum) nazwano Óbudą (Stara Buda). Miasto po lewej stronie Dunaju zachowało nazwę Peszt. Buda urastała szybko do rangi rezydencji królewskiej (zamek), najpierw czasowej, a od 1361 r. za dynastii andegaweńskiej stałej stolicy królestwa.  Sprowadzono  osadników
(niemieckich, walońskich, francuskich), rozwijał się handel, rzemiosło (m.in. złotnictwo). Budowano pałace, klasztory i kościoły, bogate domy mieszczańskie. Rozkwit gospodarczy Węgier za rządów Macieja Korwina znalazł szczególne odbicie w świetności Budy, która w epoce wczesnego odrodzenia była jednym z ważniejszych ośrodków kulturalnych Europy.

W stylu renesansowym został rozbudowany Zamek Królewski (słynna biblioteka Corviniana, zbiory porcelany, mebli itp., drukarnia 1472 r.). W tym samym czasie Peszt rozwijał się jako ośrodek handlu i rzemiosła, zaś Óbuda stanowiła rezydencję królowych. Buda, opanowana przez Turków w 1526 r. i ponownie w 1541 r., była głównym ośrodkiem administracyjnym prowincji i siedzibą paszy. Odcięcie jej od handlu z zachodem i graniczne położenie w imperium osmańskim spowodowało regres gospodarczy, niemniej rozwijało się rzemiosło i trwała rozbudowa miasta (m.in. dzielnica Taban w XVI w.). Prawie całkowitemu zniszczeniu uległa podczas oblężenia i ostatecznego zdobycia przez wojska Świętej Ligi (1686 r.). Będąc już pod władzą Habsburgów na długo straciła swoją funkcję stołeczną (siedzibą sejmu węgierskiego był Preszburg.węg. Pozsóny, ob. Bratysława) i znaczenie gospodarcze. Pewne ożywienie na polu gospodarczym i kulturalnym nastąpiło dopiero w epoce oświecenia pod koniec XVIII w. Wzrosła wówczas liczba mieszkańców, miastu przywrócono rangę ośrodka administracyjnego prowincji (Statthalter-kanzlei), siedziby sejmu węgierskiego, a także ośrodka naukowego. Do Budy (1777 r.), a następnie do Pesztu (1784 r.) został przeniesiony uniwersytet z Nagyszombat (Trnava na Słowacji; zał. w 1635 r.).

W XIX w. następuje dynamiczna rozbudowa Pesztu (w 1808 r. założenie Królewskiej Komisji   Upiększania  miasta) oraz ożywienie życia kulturalnego, czemu sprzyja zakładanie takich instytucji, jak: Muzeum Narodowego (1802 r.), Węgierskiej Akademii Nauk (1825 r.), otwarcie Teatru Narodowego (z językiem węgierskim w 1837 r.). W 1838-48 r. wybudowano pierwszy na Dunaju most łańcuchowy (Lanhid), przystąpiono do unowocześnienia przemysłu. Okresem szczególnego rozkwitu Budapesztu jako nowoczesnej metropolii było ostatnie ćwierćwiecze XIX w. i początek XX w., po utworzeniu dualistycznej monarchii Austro-Węgier (1867 r.) i oficjalnym zjednoczeniu Budy, Óbudy i Pesztu w jeden organizm miejski (1872 r.). W okresie międzywojennym Budapeszt stanowił główne centrum przemysłowe i jedyne wielkie miasto Węgier. Budapeszt, jako ośrodek miejski odznacza się szczególnie wysokimi walorami krajobrazowymi. Górzystą Budę (Góra Gellerta 140 m n.p. Dunaju) z wąskimi, spadzistymi uliczkami oddziela Dunaj od kontrastującego z nią Pesztu z charakterystycznym pierścieniowo-promienistym układem ulic.

Burzliwa historia sprawiła, że Budapeszt ma stosunkowo mało zabytków z dawnych epok, większość skupiona jest w Budzie. Zamek królewski, którego początki sięgają XIII w. ulegał w ciągu swoich dziejów stałej przebudowie i odbudowie ze zniszczeń (ostatnie w 1945 r.), obecnie jest zrekonstruowany (1980 r.). Kościół Macieja (Matyastemplom), koronacyjny, gotycki (XIII, XIV-XV w.) w latach 1541-1686 był głównym meczetem, następnie został odnowiony w stylu barokowym (XVIII w.) i pod koniec XIX w. zrekonstruowany w stylu gotyckim (1873-96 r.). Zabytkami tureckimi są: łaźnie (Kiraly, Rudas, Csaszar), mauzoleum derwisza Gul Baba z XVI w. (miejsce pielgrzymkowe). Szczególne znaczenie mają wykopaliska rzymskie w Óbu-dzie: 2 amfiteatry (wojskowy i miejski) oraz pozostałości miasta Aquincum (muzeum). W najstarszej części Pesztu, w Śródmieściu (Belvaros), otoczonym do XVIII w. murami zachowały się: kościół parafialny z XV-XX w. z fragmentami romańskimi z XII w., barokowy ratusz, kościoły paulinów, franciszkanów z XVIII w. Na fizjonomii miasta zaważyła jego dynamiczna rozbudowa w XIX w., według nowoczesnych założeń urbanistycznych. Na zewnątrz Śródmieścia powstało tzw. Nowe Miasto z wyraźnym podziałem funkcjonalnym dzielnic. Wzniesiono imponujące budowle klasycystyczne: Muzeum Narodowe (1837-47 r.), Ratusz (1838-41 r.), kościoły, kamienice czynszowe.

Najsilniej reprezentowany i swoisty dla Budapesztu jest jednak styl historyczny. Utrzymane są w nim liczne gmachy państwowe, miejskie, budowle sakralne, zabudowa ulic 4-5-piętrowymi kamienicami. Najbardziej reprezentacyjne  to:   neogotycki   parlament (1884-1904 r.) wzorowany na budynku parlamentu w Londynie, budynek uniwersytetu (dziś im. Loranda Eótvósa; z 1886 r.); neorenesansowe: Akademia Nauk (1862-64 r.), Opera (1875-84 r.), Bazylika Św. Stefana (budowę zaczęto w stylu klasycystycznym). Galeria Narodowa (1838-96 r.). Charakterystyczną budowlą jest reduta (1859-64 r., Vigadó, w niej największa sala koncertowa i balowa starego Pesztu), uważana za pierwszą próbę węgierskiego stylu historycznego. Z końca XIX w. pochodzi większość pomników. Dużo budowli wzniesiono z okazji uroczystości tysiąclecia państwa węgierskiego (1896 r.), w tym również słynny pomnik Milenium. Z obiektów komunikacyjnych na uwagę zasługują z tego okresu dwa dworce kolejowe: zachodni (Nyugati, 1874-77 r.) i wschodni (Keleti, 1882-84 r.) oraz uruchomiona z okazji Milenium jedna z pierwszych w Europie miejska kolej podziemna, łącząca tereny wystawowe z centrum miasta.

Reakcją na styl historyczny była węgierska secesja. Reprezentują ją m.in. Muzeum Przemysłowe (1893-95 r.), Instytut Geologiczny (1898-99 r.). Z budownictwa nowoczesnego nieliczne są obiekty miejskie sprzed I wojny światowej, m.in. gazownia (1911 r.).

W układzie przestrzennym Pesztu głównymi arteriami komunikacyjnymi są: Mały Bulwar (Kiskórut) okrążający Śródmieście (w nim znana Vaci utca) i dzielnicę biurową z parlamentem, Wielki Bulwar (Nagykórut) oraz zewnętrzny Węgierski Bulwar (Hungaria kórut). Przecinają je promieniście główne ulice: handlowa Rakoczego (Rakóczi ut) i reprezentacyjna Republiki (Kóztarsasag litca). Specyficzna fizjonomia miasta nasycona pamiątkami historii i kultury narodowej (pomniki, nazwy ulic), duże nagromadzenie XIX-wiecznych budowli, tętniące życiem ulice, stare hotele, historyczne gospody i restauracje z oryginalną, tradycyjną kuchnią węgierską, kawiarnie i małe kafejki, a także słynne piwnice-winiarnie z muzyką cygańską i nierozłącznym czardaszem tworzą swoistą dla Budapesztu, bardzo atrakcyjną dla turystów charakterystyczną, ciepłą atmosferę ubiegłego stulecia, zwłaszcza epoki fin de siecle'u. Ponadto w mieście znajduje się ponad 20 muzeów, 25 teatrów, stały cyrk, ogrody: botaniczny, zoologiczny (1866 r.), parki i efektowne trasy spacerowe (korso nad Dunajem), ośrodki rekreacyjne (Wyspa Małgorzaty, park Varosliget), słynny Lunapark (Vidam Park), nowoczesny stadion sportowy na 100 tys. miejsc.

Dużą rolę w turystyce odgrywają walory uzdrowiskowe Budapesztu. Użytkowanie wód mineralnych do celów leczniczych sięga tu czasów rzymskich. Intensywnie wykorzystyw-ne były również w czasach tureckich, o czym świadczą zachowane łaźnie. W 1937 r. Budapeszt został uznany na I Międzynarodowym Kongresie Balneologicznym za miasto-uzdrowisko. Bogate zasoby cieplic o różnym składzie i właściwościach (123 źródła, 70 min litrów dziennie) użytkowane są wszechstronnie. Służą temu odpowiednio urządzone pijalnie, kąpieliska lecznicze, leczniczo-rekreacyj-ne, sportowe. W mieście znajduje się ok. 30 kąpielisk różnej wielkości, wieku i architekturze obiektów. Najbardziej znane z tych obiektów w Budzie: Gellert, Rudas, Rac, Csaszar, Lukacs, Kiraly; w Óbudzie: Római, Csillaghegy; na Wyspie Małgorzaty: Palati-
nus; w Peszcie: Szechenyi (najwyższa temp. 73°C), Szabadsag (największe kąpielisko w Budapeszcie).

Dunakanyar (Zakole Dunaju)
Dunakanyar leży na północ od Budapesztu, w przełomie Dunaju przez góry Pilis i Bórzsóny. Ma wysokie walory krajobrazowe i stwarza szerokie możliwości uprawiania sportów wodnych. Ze względu na bliskość Budapesztu stare historyczne miejscowości pełnią rolę popularnych ośrodków wypoczynku weekendowego. Do największych należą: Szentendre, Wyszehrad i Esztegom.
Szentendre, rzymska twierdza Ulcisia Castra, odznacza się oryginalnym folklorem ludności serbskiej, zamieszkałej tu od czasów tureckich. Jest tradycyjnym, ulubionym miejscem pobytu malarzy. W zabytkowej części miasta przeważa barok i rokoko (XVIII w.).

Wyszehrad (Visegrad) leży w najpiękniejszej części przełomu Dunaju. W miejscowości znajduje się barokowy kościół, domy z XVIII w., a także pozostałości zamków królewskich z XIII, XIV i XV w. (w tym renesansowego pałacu Macieja Korwina).
Esztergom (Ostrzyhom), w czasach monarchii Karola Wielkiego twierdza i osada handlowa Osterringum, średniowieczne Strigonium, był siedzibą królewską Arpadów do najazdu Mongołów (1241 r.) ok. 1000 r. arcybiskupstwem. Pozostałością dawnej przeszłości są ruiny zamku z XII w., barokowe kamieniczki z XVII, XVIII w. Główną atrakcją miasta jest słynna bazylika klasy-cystyczna (1822-62 r.) z fragmentami z XII, XIV w. i kaplicą z XVI w., która jest największym kościołem na Węgrzech (dł. 107 m, wys. 100 m, kolumny 22 m).


Balaton (Jezioro Błotne)
Region Balatonu jest głównym obszarem turystyki wypoczynkowej Węgier. Balaton jest największym jeziorem w środkowej Europie (pow. ok. 600 km2, dł. 77 km, szer. 2-14 km, głęb. do 11 m). Jego otoczenie odznacza się dużą rozmaitością krajobrazów oraz bogactwem zabytków historycznych. Brzeg północny — górzysty, z formami rzeźby powulkanicznej, jest atrakcyjny dla turystyki wędrownej, brzeg południowy — płaski, piaszczysty, tworzy jedną dużą strefę kąpielową. Korzystne warunki klimatyczne, a zwłaszcza temperatury i duże nasłonecznienie przedłużają sezon kąpielowy od maja do października (temp. wody w lecie do 28°C). Woda lekko alkaliczna, miękka, orzeźwiająca, bogata w jod, magnez, wapń, ma nie tylko właściwości rekreacyjne, ale i lecznicze.

Kąpieliskiem najbliższym Budapesztu jest Balatonaliga. Od niego wzdłuż południowego brzegu ciągnie się szereg ośrodków wypoczynkowych wyposażonych w nowoczesne hotele, pensjonaty, motele, komfortowe kempingi. Między ogrodami rozrzucone są małe domki, w laskach urządzenia rekreacyjne, przy brzegu porty, przystanie, tereny sportowe, plaże, wąskie mola z widokiem na wzgórza Lasu Bakońskiego. Obok luksusowych restauracji liczne są małe, zaciszne gospody, gdzie oferują specjalności kuchni węgierskiej, tradycyjne csardy z kapelą cygańską, ogródki piwne, kawiarnie nad brzegiem jeziora, stare winiarnie. Najważniejsze miejscowości to: Siófok — ulubione centrum rozrywkowe, z bogatymi tradycjami sportów wodnych, silnie rozwiniętą siecią usług gastronomicznych; Zamardi — głównie kąpielisko dziecięce, Balatonfóldvar — znana z rozległych parków, promenad, ma dużą przystań żeglarską, estradę na 800 miejsc. W pobliżu Balatonfóldvar leży znany ośrodek winiarstwa Kóróshegy (winiarnie w piwnicach), w miejscowym gotyckim kościele z XV w. odbywają się koncerty muzyki średniowiecznej. Miejscowości Balatonszarszó, Balatonszemes, Bo-glarlelle oferują szerokie, piaszczyste plaże, kempingi, gęstą sieć kwater prywatnych. W Fonyód dodatkowym elementem atrakcyjności jest punkt widokowy z pobliskiego wzgórza z ruinami twierdzy tureckiej na jezioro i stożki bazaltowe Badacsony, Gulacs, Szentgyórgy, Csobanc. Najbardziej na południowy-zachód wysunięta część jeziora (oddzielona w XIX w. dawna zatoka), tzw. Kis-Balaton, stanowi rezerwat wodnego ptactwa.

Północny brzeg Balatonu ma natomiast urozmaicony krajobraz, wiele pamiątek historycznych, bogate tradycje winiarskie. W Balatonalmadi jest dobrze rozwinięta baza turystyczna i największa plaża na północnym brzegu. Na zboczu w Felsóórs wznosi się kościół romański z XII w., w pobliżu byłego zwierzyńca Macieja Korwina. Tradycyjną „stolicą" Balatonu jest słynne uzdrowisko Balatonfiired (choroby serca). Tutejsze wody znane były już w czasach rzymskich (cieplice kwasowęglanowe). Poza funkcją uzdrowiskową miasto jest ważnym ośrodkiem kultury (teatr zał. w 1831 r., muzeum Mora Jokaia). Znajduje się tu stary, pełen pamiątek park zdrojowy, promenada, ośrodek sportów wodnych.

Osobliwością Balatonu jest półwysep Tihany. Odznacza się urozmaiconą rzeźbą pochodzenia wulkanicznego (m.in. stożki dawnych gejzerów). Na najwyższym wzniesieniu w Tihany mieści się barokowy klasztor benedyktynów z kościołem z XVIII w. (Muzeum Opactwa). Oryginalnym zabytkiem wczesnego średniowiecza są natomiast wykute w skale cele klasztorne mnichów prawosławnych z XI w. Na półwyspie znajduje się wieś rybacka z charakterystycznym budownictwem i oryginalnym folklorem.

Znaczne powierzchnie zajmują plantacje lawendy i roślin leczniczych. Na południe od półwyspu leży miejscowość Badacsonytomaj — główny ośrodek znanego już w czasach rzymskich okręgu uprawy winnej latorośli. Pochodzące stąd najbardziej popularne wino to: „Szurke Barat" i „Keknyelu". Ponad winnicami porastającymi zbocza stożka wulkanicznego odsłonięte są duże powierzchnie, oryginalnych w kształcie skał bazaltowych. W okolicy częste są wzniesienia w postaci stożków, grupy skał o osobliwych formach (kolumny bazaltowe na Szentgyórgyhegy), podziemne jeziora (jaskinie w Tapolcy), a także ruiny średniowiecznych zamków (Csobanc, Szigliget, Stimeg), pałace, kościoły barokowe.
Na zachodnim krańcu jeziora leży miejscowość Keszthely — osiedle z czasów rzymskich, miasto średniowieczne (budowle gotyckie XIV w.). Dużą atrakcją jest barokowy pałac z cenną biblioteką, dawna rezydencja znanego rodu węgierskiego Festeticsów. W sąsiedztwie znajduje się słynne uzdrowisko Heviz z cieplicami (28-38°C) bogatymi w siarkę i pierwiastki promieniotwórcze. Jego osobliwością jest jezioro kraterowe (45 tys. m2) z leczniczą ciepłą wodą i borowiną (stare tradycje leczenia reumatyzmu).

Las Bakoński
Charakterystyczne dla Lasu Bakońskiego są duże różnice wysokości, rozmaitość form skalnych, głęboko wcięte doliny, wielkie kompleksy leśne (możliwość uprawiania łowiectwa); na wzniesieniach ruiny średniowiecznych zamków, tradycje zbójnickie (Betyaren), historyczne czardy, a także barokowe miasteczka, klasztory: w Zirc — barokowy klasztor cystersów (zał. w XII w.) z cenną biblioteką, w Panonhalma (na granicy z Małą Niziną Węgierską) klasycystyczny benedyktynów (zał. w X w.) z muzeum. W Herend mieści się słynna fabryka porcelany (zał. w 1839 r., przy fabryce muzeum). Główne miasto Veszprem, położone malowniczo wśród skał, związane jest z historią pierwszych Arpadów („miasto królowych"). Jest siedzibą biskupstwa. Znajdują się tu zabytki gotyckie, barokowe.

Góry Matra i Bukowe
Cechuje je duża lesistość, urozmaicona rzeźba, liczne potoki, występowanie jaskiń oraz wód mineralnych. Ze względu na duże nasłonecznienie, osłonięcie od wiatru oraz odpowiednie zagospodarowanie, sezon turystyczny trwa tu cały rok. Punktem wyjściowym w góry Matra jest Gyóngyós, ośrodek upraw winnej latorośli. Do największych miejscowości wypoczynkowych należą: Matrafiired i Matrahaza — główny węzeł tras i szlaków turystycznych. Ponadto, poza miejscowościami (w lasach, na wierzchowinach) częste są odosobnione obiekty sanatoryjne, wypoczynkowe, hotele, m.in. na Kekestetó (1000 m n.p.m.), Galyatetó (963 m). Znanym uzdrowiskiem jest Paradfurdó. Jego rozwój przypada na początek XIX w.

Góry Bukowe są słynnym w historii obszarem łowieckim. Najwyższa część gór zagospodarowana jest dla celów turystyki narciarskiej. Jest to obszar słabo zaludniony, o zróżnicowanym folklorze. Bogate tradycje ma miejscowość wypoczynkowa Lillafiired, przy kolejce wąskotorowej prowadzącej z Miszkolca do skraju płaskowyżu. Popularnym ośrodkiem turystyki wycieczkowej jest Szil-vasvarad na zachodnich stokach gór. U podnóża gór leży uzdrowisko Miskolctapolca (cieplice 28-32°C); ciekawostką jest możliwość kąpieli w jaskini.

Między górami Matra a Bukowymi, w dolinie otwartej ku Wielkiej Nizinie Węgierskiej leży historyczne miasto Eger — już w XI w. siedziba biskupstwa. Ma liczne, cenne zabytki (barokowe pałace, kościoły, minaret turecki), bogaty folklor. Ponadto pełni funkcję uzdrowiska (cieplice radioaktywne, 32°C), stanowi również centrum obszaru uprawy winnej latorośli i produkcji słynnych win (wina „Egri-bikawer", „Egri-leanka").

Alpy Węgierskie
Obejmują najbardziej na wschód wysuniętą część przedpola Alp. Odznaczają się łagodną rzeźbą, dużym zalesieniem, korzystnymi warunkami klimatycznymi oraz zasobami wód mineralnych. Stare zabytkowe miasta pełnią funkcję głównych ośrodków turystycznych. Sopron — osada celtycka, później rzymska Scarabantia, oszczędzone podczas wojen z Turkami zachowało oryginalną śródmiejską zabudowę gotycką (XIII-XV w.). Znajdują się tu ponadto budowle renesansowe, barokowe. W sąsiedztwie występują źródła wody mineralnej (uzdrowisko Balf). Kószeg — miasteczko muzeum (pozostałości gotyku, renesansu, baroku), zasłynęło bohaterstwem mieszkańców w czasach tureckich (odwrót wojsk Ibrahima Paszy idących w 1532 r. na Wiedeń). Szombathely — rzymska Savaria. Znajdują się tu rozległe wykopaliska porzymskie (muzeum), ponadto zabytki epoki baroku i rokoka. Jak szczyci się kościołem późnoromańskim.

Velence i Szekesfehervar
Jezioro Velence (dł. 10 km, pow. 26 km2) wchodzi w zasięg podmiejskiej strefy rekreacyjnej Budapesztu. Odznacza się dużym bogactwem ptactwa wodnego (rezerwat). Szczególnie dogodny dla wypoczynku jest południowy brzeg jeziora zagospodarowany odpowiednio do celów turystycznych. Na zachód od jeziora leży Szekesfehervar, jedno z najstarszych miast Węgier (rzym. Herculia). Do połowy XVI w., tj. do czasów niewoli tureckiej zwane Alba Regia. Było siedzibą królewską Arpadów, stolicą i miejscem koronacji. Miasto ulegało kilkakrotnie zniszczeniu; ruiny miasta średniowiecznego, w tym również bazyliki z XI w. (Stefan I). Z późniejszych zabytków: kościoły z XV, XVIII w., katedra z XVIII w. (dawna zniszczona).

Węgry Południowe
Do regionu tego zaliczono góry Mecsek i Villany, wyżynną krainę Somogy i niziny naddunajskie. Występują tu najwyższe temperatury w kraju, ponadto bogata roślinność (gatunki roślin południowych) i świat zwierzęcy (park narodowy Gemencierdó nad Dunajem) oraz zasoby wód mineralnych (m.in. znane uzdrowisko Harkany, cieplice siarcza-ne o temp. 62°C). Osadnictwo sięga neolitu
(Szekszard), sieć osad z czasów rzymskich, zabytki średniowiecza (twierdza w Siklós), silne tradycje tureckie (twierdza z XVI w. Szigetvar). Jest to obszar zróżnicowany etnicznie o bogatym folklorze i sztuce ludowej (kraina Somogy). Głównym miastem jest Pecz, położony atrakcyjnie w górach Mecsek; osada celtycka, rzymska Sopianae, w średniowieczu Quinque Ecclesiae (pol. Pięcio-kościoły), w 1009 r. siedziba biskupstwa, w 1367 r. został tu założony pierwszy na Węgrzech uniwersytet. Charakterystyczne zabytki: katedra z XII, XVI, XVIII, XIX w. (4 wieże), meczet kopułowy i minaret z XVI w., katakumby chrześcijańskie z czasów rzymskich z IV w., ponadto muzea, galerie, reprezentacyjne place, parki, promenady, fontanny, pomniki.

Oprócz wydzielonych regionów duże znaczenie mają również uzdrowiska położone poza obszarami wypoczynkowymi, np. na Wielkiej Nizinie Węgierskiej Hajduszoboszló (cieplice solankowe 78°C); w parkach narodowych: Hortobagy (na zachód od Debreczy-na) i Kiskunsag (na południe od Kecskemet) zachowały się pozostałości dawnej puszty węgierskiej (tradycje hodowli koczowniczej, bogaty folklor: pasterze-jeźdźcy „ciklos"); system grot Aggtelek — Jósvafó w Krasie Słowacko-Węgierskim. Dużą popularnością cieszy się stary ośrodek produkcji znanych win Tokaj u stóp stożka powulkanicznego, pokrytego winnicami (Muzeum Winiarstwa). Funkcje turystyczne pełnią również miasta będące gospodarczymi i kulturalnymi ośrodkami prowincjonalnymi.

Szeged — historyczne miejsce przeprawy przez Cisę — miasto średniowieczne, które uległo zniszczeniu m.in. wskutek katastrofalnej powodzi w 1879 r. Obudowano je (składki zbierane były w całej Europie) już jako nowoczesne według założeń urbanistycznych (place, szerokie ulice, promenady). Pamiątką powodzi jest neoromański kościół wotywny z XIX w., a z dawnych pozostałości baszta z XIII w., synagoga z XVIII w. W mieście odbywają się coroczne festiwale operowe. Debreczyn jest typowym, dawnym miastem rolniczym (agro-miasto), w XVI w. był ważnym ośrodkiem protestantyzmu („Kalwiński Rzym"). Słynie z produkcji salami, pełni również funkcję uzdrowiska (cieplice radioaktywne, temp. 65°C).

Gyór jest miastem trzech rzek (Dunaj, Raba, Rabca). Charakterystyczne są tu liczne mosty, nabrzeża, przystanie, promenady. Był osadą celtycką, obozem rzymskim Arrabona, siedzibą biskupstwa (XI w.). W czasie wojen tureckich pełnił rolę austriackiej twierdzy przygranicznej. Ma zabytkową katedrę z XIII, XVIII w., pałac biskupi z XIII, XVI w., zespoły domów z XVII, XVIII w.
Poza większymi ośrodkami na uwagę zasługuje ponadto wiele małych miejscowości z pamiątkami kultury i historii narodowej (jak zamek w Sarospatak, pałace w Fertód, Gódólló), a także ośrodki kultywowanych tradycji sztuki ludowej (Kalocsa i Mezókóvesd — hafciarstwo, Kiskunhalas — koronkarstwo) i folkloru (krainy Gócsej, Ormansag).


Klimat, ukształtowanie powierzchni Węgier
Na północ od Wielkiej Niziny Węgierskiej wzdłuż granicy ze Słowacją ciągnie się Średniogórze Północne (Eszaki-Kózephegyseg). Tworzą go grupy górskie wchodzące w skład pasa wulkanicznego Zachodnich Karpat Wewnętrznych (skały wulkaniczne, wapienne, dolomity): Bórzóny (939 m n.p.m.) Cserhat (652 m), najwyższe na Węgrzech góry Matra (Kekes 1015 m), Góry Bukowe (Itallóskó 959 m), pagórkowata kraina Cserechat (342 m) oraz ostatni człon Średniogórza Północnego — Góry Zempleńskie (zwane też Górami Tokajskimi; Nagy Milic 896 m) z podgórską krainą Hegyalja. Na pograniczu Węgier ze Słowacją leży obszar Krasu Słowacko-Węgierskiego z rozległymi jaskiniami (granica przecina jaskinię Aggtelek-Domica).

Na zachód od Dunaju leży Średniogórze Zadunajskie (Dunantuli-Kózephegyseg). Tworzą go góry zrębowe pochodzenia her-cyńskiego, ciągnące się wzdłuż rowu tektonicznego wypełnionego częściowo przez jezioro Balaton (591 km2) i Velence (26 km2). Najbardziej na zachód wysunięte są góry Keszthely (448 m n.p.m.), następnie Las Bakoński (Kóris-hegy, 704 m) stanowiący główną część Średniogórza Zadunajs-kiego, dalej góry Vertes (480 m) oraz silnie rozczłonkowane wzgórza w zakolu Dunaju (Dunakanyar); góry Pilis (757 m), Gerecse (634 m) i Buda (529 m). Między górami Keszthely a Lasem Bakońskim znajduje się obniżenie Tapolcy otoczone wzniesieniami pochodzenia wulkanicznego (bazalty), w formie charakterystycznych stożków, jak: Ba-dacsony (436 m), Gulacs (393 m), Szent-gyórgi (415 m). Między Dunajem a Drawą, na zachód i na południe od Balatonu leży pagórkowaty Kraj Zadunajski (Dunantul). Należą do niego wzgórza Zala, krainy: So-mogy, Toina oraz Baranya z izolowanymi górami zrębowymi Mecsek (682 m) i Villany (442 m).

Północno-zachodnią część Węgier zajmuje Mała Nizina Węgierska (Kisalfóld) pocięta licznymi dopływami Dunaju, pełna rozlewisk i bagien, odwadnianych kanałem do Jeziora Nezyderskiego (węg. Fertótó). Zachodnie obszary przygraniczne wkraczają na przedgórza Alp. Są to tzw. Alpy Węgierskie, najwyższe w części północnej góry Sopron (559 m) i południowej Kószeg (883 m).

Węgry mają klimat umiarkowany, ciepły, o cechach kontynentalnych, nasilających się w kierunku wschodnim. Średnia temperatura stycznia waha się od -1° do -3°C, lipca od 20 do 23°C; roczna suma opadów wynosi od 500 do 900 mm; wyraźny jest wpływ mas powietrza śródziemnomorskiego oraz ciepłych prądów zstępujących, zwłaszcza wzdłuż południowej granicy Średniogórzy (winnice). Miejsce dawnych lasostepów zajęły uprawy rolne (pszenica, kukurydza, papryka, pomidory), sady (brzoskwinie, morele, śliwy, jabłonie), winnice. W Średniogórzach przeważają lasy liściaste — dęby, buki, klony, w Alpach Węgierskich — bory mieszane i sosnowe; na południu charakterystyczne są kasztany jadalne, tamaryszki. Na szczególne podkreślenie zasługuje bogactwo cieplicowych wód leczniczych (na 3300 miejscowości w 2200 występują źródła termalne).

Historia
W II i I tysiącleciu p.n.e. Nizinę Środkowo-dunajską zamieszkiwali Ilirowie, Trakowie, Celtowie. W I-IV w. n.e. obszar ten znalazł się jako część Panonii (na zach. od Dunaju) i częściowo Dacji (na wsch.) w kręgu kultury rzymskiej. W okresie wędrówki ludów (V-VI w.) był przejściowo pod władzą Hunów, germańskich Ostrogotów, Gepidów i Longobardów, w VII w. Słowian, Awarów; pod koniec VIII w. w zasięgu monarchii Karola Wielkiego (0-sterringun, ob. Esztergom), około 880 r. częściowo w państwie wielkomorawskim. Na przełomie IX i X w. został zdobyty przez pochodzące z okolic Uralu ugrofińskie koczownicze plemiona Węgrów (Madziarów) pod wodzą Arpada. Po zaniechaniu przez Węgrów dalszych podbojów (po klęsce w bitwie z Rzeszą Niemiecką nad rzeką Lech pod Augsbur-giem w 955 r.) nastąpił proces jednoczenia się księstw plemiennych, przechodzenia z gospodarki pasterskiej na osiadłą rolniczą, formowania się państwa węgierskiego.

Na czele Węgier stali władcy z rodu Arpadów. Przyjęcie pod koniec X w. (Gejza 972-97 r.) chrześcijaństwa włączyło Węgry w krąg kultury średniowiecznej zachodniej Europy, a utworzenie za rządów pierwszego króla Węgier Stefana I Świętego (Szent ls: tvan 997-1038 r., od 1001 r. król) arcybi-skupstw w Kalosca i Ostrzyhomiu (Esztergom), uniezależniło Węgry od niemieckiej hierarchii kościelnej. W architekturze panował styl romański, budowano katedry (Pecz), liczne kościoły (Jak), zamki (Arpadów w Ostrzyhomiu).

Za rządów Arpadów kształtują się podstawy ustroju feudalnego, powstaje wielka własność ziemska świecka i kościelna, wzrasta znaczenie magnaterii. Następują po sobie okresy kryzysu i odnowy państwa. W XI, XII w. poszerzono granice o Siedmiogród, Chorwację (1101 r.), Dalmację (1107 r.). Rozwija się ruch osadniczy, zakładane są miasta na prawie niemieckim. XIII w. to okres osłabienia władzy monarszej, niepokojów wewnętrznych i niszczącego najazdu tatarsko-mongolskiego (1240-41 r., Batuchan).
W XIV w., po wygaśnięciu Arpadów, rządy przejmuje francuska dynastia andegaweńska (Anjou). Panowanie jej pierwszych królów: Karola Roberta (1308-42 r.) i jego syna Ludwika Wielkiego (Nagy Lajos 1342-82 r.)2, od 1370 r. również króla Polski (i ojca królowej Polski Jadwigi), doprowadziły do ukrócenia anarchii feudalnej, a tym samym wzmocnienia siły politycznej państwa. Węgry uzyskują zwierzchnictwo nad Wołoszczyzną (1343 r.), Bośnią (1356 r.), Serbią, Dalmacją. Następuje dalszy rozwój miast. Węgry wchodzą w fazę rozkwitu gospodarczego i dużego znaczenia w Europie.

W sztuce panuje gotyk, odbudowie i przebudowie ulegają dawne budowle romańskie: pałace w Budzie, Wyszehradzie (Visegrad), zamki, kościoły (Sopron, Szeged, Nyirbator). Rozwija się rzeźba, malarstwo, rzemiosło artystyczne, zwłaszcza złotnictwo. W 1367 r. zostaje założony w Peczu pierwszy na Węgrzech uniwersytet.

Pod koniec XIV w. coraz bardziej widoczne staje się zagrożenie ze strony Turcji. W tej sytuacji okazał się niekorzystny wybór na tron Zygmunta Luksemburczyka (1387-1437 r.), późniejszego cesarza Niemiec, ze względu na jego zachodnią orientację polityczną. Faktycznie władzę sprawowali możnowładcy. Węgry poniosły duże straty terytorialne. Dalsze osłabienie wewnętrzne państwa spowodowały rządy powołanego na tron węgierski króla polskiego Władysława Jagiellończyka (klęska i śmierć w bitwie z Turkami pod Warną w 1444 r.).

W drugiej połowie XV w. nastąpił krótki nawrót do dawnej świetności. Przyczynił się do tego pomyślny przebieg walk z Turkami ówczesnego wodza węgierskiego i regenta (małoletni Władysław Pogrobowiec) Janosa Hunyadiego oraz rządy jego syna Macieja Korwina (Matyas 1458-90 r.), który wzmocnił władzę królewską i stworzył silne militarnie państwo narodowe. Za Macieja Korwina Węgry przeżywają okres rozkwitu gospodarczego i kulturalnego. Sprzyjają temu idee epoki odrodzenia. W sztuce panuje renesans, dominują wpływy włoskie, zwłaszcza w sztuce dworskiej. Renesansowy wystrój uzyskują rezydencje w Budzie, Wyszehradzie. W sztuce mieszczańskiej zaznaczają się  wpływy niemieckie.

Panowanie następnych Jagiellonów (Władysława 1490-1516 i jego syna Ludwika II 1516-26 r.), równocześnie królów czeskich, to nowy okres słabości władzy centralnej, samowoli magnaterii, wielkiego ucisku pańszczyźnianego oraz wewnętrznych zamieszek. Największe rozmiary osiągnęło powstanie kuruców (1514 r.) pod dowództwem wodza w walkach z Turkami Jerzego Dozsy (Gyórgy Dózsa). Krwawe stłumienie powstania, represje, bezwzględne rządy szlachty i duchowieństwa, skrajne upośledzenie innych warstw społecznych (m.in. przypisanie chłopów do ziemi), osłabienie siły militarnej, a także osamotnienie polityczne (m.in. nawiązanie stosunków między Jagiellonami polskimi a Porta) doprowadziły do ostatecznej klęski Węgier w wojnie z Turcją w bitwie pod Mohaczem (1526 r., gdzie poległ Ludwik II). Węgry tracą niezależność i stają się terenem politycznych rozgrywek habsbursko-turec-kich. Państwo zostaje podzielone na 3 części (1541 r.): największą turecką z Budą, habsburską z Preszburgiem (ob. Bratysława) i Siedmiogród — odrębne księstwo uzależnione od Turcji. Duża część Węgier znalazła się w kręgu kultury i sztuki tureckiej, zupełnie odmiennej od zachodnioeuropejskiej. W architekturze sakralnej miejsca dotychczasowych kościołów zastąpiły meczety kopułowe ze smukłymi minaretami (Pecz, Eger), w świeckiej budowano zamki (Dunafóldvar), łaźnie (Buda). Rozwijało się oryginalne rzemiosło artystyczne. W sieci osadniczej charakterystyczne były (głównie na Wielkiej Nizinie Węgierskiej), nieznane w krajach Europy Zachodniej, duże miasta rolnicze (m.in. Debreczyn, Kecskemet, Bekescsaba) o niskiej zabudowie i rozległych obszarach pól uprawnych i pastwisk, z małą gęstością zaludnienia (poniżej 500 osób na 1 km2, a często poniżej 100, np. Kiskunhalas), oraz z dala od nich pojedyncze zagrody, w większości sezonowe (tzw. tanye).

Po klęsce Turków z koalicyjnymi wojskami Świętej Ligi (zdobycie Budy w 1686 r.) i pokoju karłowickim (1699 r.) całe Węgry wraz z Siedmiogrodem (bez Banatu) zostały opanowane przez Austrię. Próbą wyzwolenia Węgier spod absolutnej władzy Habsburgów było wielkie powstanie narodowe pod wodzą księcia siedmiogrodzkiego Ferenca II Rakoczego (1703-11).

Pod panowaniem Austrii całe Węgry znalazły się z powrotem w kręgu kultury zachodnioeuropejskiej. Zróżnicowane pod względem wyznaniowym (katolicy, kalwini, luteranie, mahometanie) pozostawały pod silnym działaniem kontrreformacji dążącej do wzmocnienia katolicyzmu (napływ licznych zgromadzeń zakonnych).
W architekturze dominujący był wpływ baroku wiedeńskiego, a następnie styl pośredni między rokokiem a klasycyzmem, tzw. zopfstil. Budowano liczne kościoły i klasztory, m.in. w Budzie, Peszcie, Gyór, Eger, rezydencje magnackie — pałace: w Fertód (Ester-hazych), Keszthely (Festeticsów), Budzie (Zichych), Gódólló, barokowe zespoły urbanistyczne w Eger, Vac, Peczu, Szombathely.

Na przełomie XVIII i XIX w. wpływ na świadomość narodową wywarły idee rewolucji francuskiej. Nastąpiło ożywienie węgierskiej gospodarki narodowej (działalność hr. Istvana Szechenyi — program reform społeczno-gospodarczych, rozwój przemysłu i handlu, otwarcie żeglugi na Dunaju i Balatonie. Dużym osiągnięciem było założenie Węgierskiej Akademii Nauk (1825 r.), Teatru Narodowego (1837 r.), wprowadzenie urzędowego języka węgierskiego. W literaturze przeważała tematyka narodowa (Mihaly Vórósmarty). W architekturze panował styl klasycystyczny. Opracowane zostały założenia urbanistyczne Pesztu (1803 r.), wybudowano bazyliki w Ostrzychomiu (1821-56
r.), Eger.

W pierwszej połowie XIX w. nastąpił wzrost dążności wyzwoleńczych w społeczeństwie węgierskim. Powstaje ruch narodowo-patriotyczny, którego głównym celem jest walka o niepodległość (przywódca Lajos Kossuth — publicysta, prawnik)6. W okresie Wiosny Ludów dochodzi do wybuchu rewolucji węgierskiej (1848-49 r.; na czele młodzieży rewolucyjnej w Peszcie — poeta Sandor Petófi).

Po stłumieniu początkowo zwycięskiej rewolucji nastąpił nawrót absolutystycznych rządów Austrii. Po klęsce Austrii w wojnie z Prusami (1866 r.) utworzona została w 1867 r. monarchia austro-węgierska, w której Węgry stanowiły równoprawną część dualistycznego państwa.

Radykalna zmiana sytuacji politycznej spowodowała dynamiczny rozwój przemysłu, wzmożone budownictwo kolei żelaznych, ogólną rozbudowę kraju, a szczególnie stołecznego Budapesztu. Charakterystyczne dla tego okresu są liczne budowle w stylu historycznym, stanowiące jeszcze dotąd znaczący element krajobrazu głównych dzielnic miejskich.

W XIX i na przełomie XIX i XX w. duże znaczenie w Europie miała muzyka węgierska, o silnym zabarwieniu narodowym; Ferenc Erkel był twórcą węgierskiej opery i hymnu narodowego. Ferenc Liszt zdobył światową sławę jako wybitny przedstawiciel neoroman-tyzmu. Oryginalne motywy muzyki ludowej stanowiły również główne źródło inspiracji twórczej późniejszych kompozytorów: Beli Bartoka i Zoltana Kodaly. Ferenc Lehar i Imre Kalman stworzyli nowy styl operetki nowowiedeńskiej, wzbogaconej o elementy ludowej muzyki węgierskiej i cygańskiej. Dużą rolę w popularyzacji muzyki węgierskiej w Europie odegrał czardasz, powstały w XIX w. na motywach tańców ludowych, a w muzyce artystycznej stanowił przedmiot licznych stylizacji (m.in. Rapsodia Węgierska F. Liszta, operetka Księżniczka Czardasza J. Kalmana).

Po wydarzeniach, które nastąpiły bezpośrednio po zakończeniu I wojny światowej (rewolucja i proklamowanie w 1918 r. Republiki Węgierskiej, a w 1919 r. Węgierskiej Republiki Rad; kontrrewolucja, represje), status Węgier określił ostatecznie traktat pokojowy w Trianon pod Paryżem (1920 r.). W jego wyniku Węgry utraciły ok. 71% swoich dawnych terytoriów (60% ludności), zatrzymując, podobnie jak Austria, jedynie obszary etnicznie rdzenne węgierskie. W okresie międzywojennym panowała dyktatura Miklosa Horthy'ego (regencja 1920-44 r.). Rozwijana była szowinistyczna propaganda odwetowa pod hasłem rewizji granic, równocześnie w polityce zewnętrznej przejawiał się kurs profa-szystowski. W 1938-39 r. Węgry uzyskały południową część Słowacji i Ukrainę Zakar-packą, a w 1940 r. od Rumunii część Siedmiogrodu i przystąpiły do osi Berlin-Rzym-Tokio. Od 1941 r. brały udział w II wojnie światowej po stronie Niemiec. Z czasem, zwłaszcza po rozbiciu węgierskiej II armii pod Woroneżem (1943 r.) zaczęły przeważać nastroje antywojenne. W trakcie wojny, w 1944 r. zostały zajęte przez Niemcy, wyzwolone przez ZSRR w marcu-kwietniu 1945 r. W 1946 r. nastąpiło proklamowanie Węgierskiej Republiki Ludowej, od października 1989 r. Republiki Węgierskiej.