Przewodnik: historia Węgier, architektura, kultura, sztuka i polityka. Dzieje narodu Węgierskiego, zdjęcia

Ilirowie, Trakowie i Celtowie zamieszkiwali w okresie II-I w. p.n.e. Nizinę Środkowodunajską. Nizina Środkowodunajska w okresie od I do IV wieku była częścią Panonii oraz Dacji, a więc w zasięgu kultury rzymskiej. Hunowie, Ostrogoci, Gepici i Longobardzi panowali tutaj w okresie wędrówki ludów (okres V-VI w.). Słowianie i Awajowie pojawili się na Nizinie Środkowodunajskiej w VII wieku. Karol Wielki pod koniec VIII wieku zajmuje Osterringun (dzisiejsza nazwa Esztergom). Od roku 880 włączona zostaje do państwa wielkomorawskiego.

Madziarowie, ugrofińskie pochodzące z okolic Uralu plemię koczownicze Węgrów, zdobywa pod dowództwem swego wodza Arpada Nizinę Środkowodunajską na przełomie IX i X wieku. Bitwa nad rzeką Lech pod Augsburgiem w 955 roku zakończyła się klęską Węgrów, po której zaniechali oni dalszej ekspansji i rozpoczął się proces jednoczenia księstw plemiennych. Madziarowie rozpoczęli proces przechodzenia z gospodarki pasterskiej na rolniczą (osiadłą). Rozpoczął się proces tworzenia państwa węgierskiego.

Przedstawiciele rodu Arpadów stali na czele Węgier. Chrzest Węgier pod koniec X wieku spowodowało włączenie ich do kręgu średniowiecznej kultury zachodniej Europy (chrzest Węgier - Gejza 972 rok). Węgry uwolniły się od niemieckiej hierarchii kościelnej po utworzeniu przez króla Stefana I Świętego (pierwszy król Węgier, Szent lstvan żył w latach 997-1038 r., w roku 1001 został królem Węgier) arcybiskupstw w miejscowościach Kalosca i Ostrzyhom (dzisiejsza nazwa Esztergom). Architektura węgierska tego okresu cechowała się stylem romańskim. W Peczu powstała katedra, wybudowano wiele kościołów (miejscowość Jak) oraz zamków (zamek Arpadów w Ostrzychomiu).

Ustrój feudalny na Węgrzech wykształcił się już za rządów Arpadów. Magnateria zyskuje na znaczeniu, powstaje wielka własność ziemska kościelna i świecka. Przeplatają się ze sobą okresy kryzysu i restauracji państwa węgierskiego. W okresie XI-XII wiek terytorium Węgier powiększa się o Siedmiogród, Chorwację (w roku 1101 r.), Dalmację (1107 r.). Na prawie niemieckim powstają nowe miasta na terytorium Węgier, rozwija się również osadnictwo.

Najazd tatarsko-mongolski (lata 1240-1241, miejscowość Batuchan), osłabienie władzy monarchii, niepokoje wewnętrzne - tak w skrócie można opisać wydarzenia XIII wieku na Węgrzech.

XIV wiek to wygaśnięcie monarchii Arpadów, a rządy na Węgrzech przejmuje francuska dynastia andegaweńska (Anjou). Za czasów panowania królów dynastii francuskich (Karola Roberta 1308-1342 r., jego syn Ludwika Wielki - Nagy Lajos 1342-1382 r.), oraz od 1370 roku króla Polski (i ojca królowej Polski Jadwigi), ukrócono anarchię feudalną i wzmocniono pozycję polityczną Węgier w regionie. Efektem tych działań jest uzyskanie przez Węgry zwierzchnictw: nad Wołoszczyzną (1343 r.), Bośnią (1356 r.), Serbią i Dalmacją. Rozwijają się miasta. Następuje akceleracja rozwoju gospodarczego Węgier oraz umocnienie ich pozycji w Europie.

Dla sztuki węgierskiej ten okres upływa pod wpływem gotyku: dawne obiekty romańskie są modernizowane i przebudowywane. Przeobrażeniom ulegają pałace w Budzie, pałace w Wyszehradzie (Visegrad), zamki i kościoły (Sopron, Szeged, Nyirbator). Rozwijają się węgierskie sztuki plastyczne:rzeźba, malarstwo, rzemiosło artystyczne (złotnictwo). Pierwszy uniwersytet na Węgrzech powstaje w 1367 roku (miasto Pecz).

Zagrożenie ataku Turcji staje się coraz bardziej realne pod koniec XIV w. Zachodnia orientacja polityczna Zygmunta Luksemburczyka (późniejszy cesarz Niemiec), który został królem Węgier (1387-1437 r.), okazała się w tej sytuacji politycznej niekorzystna dla Węgier. Władzę sprawowali możnowładcy. Duże straty terytorialne i duże osłabienie Węgier były powodem powołania na tron polskiego króla Władysława Jagiellończyka, który poniósł klęskę i zginął pod Warną w 1444 roku w bitwie z Turcją.

Druga połowa XV wieku to krótki okres dobrej koniunktury Węgier, która wynikała ze zwycięstw w walkach z Turkami - za sprawy militarne Węgier odpowiadał wtedy wódz węgierski i regent (małoletni Władysław Pogrobowiec) Janos Hunyadi. Rządy jego syna syna Macieja Korwina (Matyas 1458-1490 r.) wzmocniły królewską władzę. Maciej Korwin stworzył państwo narodowe, które charakteryzowało się dużą siłą militarną. Kolejną pozytywną konsekwencją rządów Macieja Korwina jest rozwój gospodarczy i kulturalny Węgier. Założenia epoki odrodzenia dobrze przysłużyły się temu procesowi. W sztuce węgierskiej drugiej połowy XV wieku panuje renesans, przeważają wpływy włoskie, które są najbardziej widoczne w sztuce dworskiej. Rezydencje w Budzie i Wyszehradzie są modernizowane, czego efektem jest ich renesansowy wystrój. Wpływy niemieckie uwidaczniają się natomiast przede wszystkim w węgierskiej sztuce mieszczańskiej.

Za czasów panowania Jagiellonów na Węgrzech: Władysława 1490-1516 i jego syna Ludwika II 1516-1526 r., którzy byli równocześnie królami Czech, wraca słabość władzy centralnej, znów pojawia się wśród magnaterii anarchia, panuje ucisku pańszczyźniany i niepokoje wewnętrzne. Powstanie kuruców w 1514 roku było momentem kulminacyjnym kryzysu wewnętrznego Węgier w XVI wieku. Dowodzone przez Jerzego Dozsy (Gyórgy Dózsa - wódz w walkach z Turkami) powstanie kuruców zostało krwawo stłumione, a jego konsekwencjami były późniejsze represje oraz bezwzględne rządy duchowieństwa i szlachty. Doszło do skrajnego upośledzenia warstw społecznych (przypisanie chłopów do ziemi), obronność Węgier została osłabiona. Węgry politycznie zostały osamotnione, co doprowadziło do przegranej Węgier w wojnie z Turkami (bitwa pod Mohaczem - rok 1526, zginął Ludwik II). Skutkiem przegranej wojny jest utracenie przez Węgry niezależności - zaczynają się na ich terytorium rozgrywki polityczne prowadzone przez Habsburgów i Turków. W 1541 roku Węgry zostały podzielone na trzy części:

• Buda - największa część Węgier należąca do Turków
• Preszburg (dzisiejsza nazwa Bratysława) - część należąca do Habsburgów
• Siedmiogród - zależne od Turcji odrębne księstwo.

Większa część Węgier znalazła się pod wpływem sztuki i kultury Turcji. Była ona bardzo różna od kultury i sztuki zachodniej Europy. Architektura Węgier w tym okresie zaczęła się zmieniać: kościoły stawały się meczetami kopułowymi z minaretami (meczety w Pecz i Eger). Architektura świecka: powstawały zamki (Dunafóldvar) oraz łaźnie (np. łaźnie tureckie w Budzie). Rzemiosło artystyczne było bardzo oryginalne. Ewenementem dla krajów Europy Zachodniej były powstające na Wielkiej Nizinie Węgierskiej duże miasta rolnicze (przykłady: Debreczyn, Kecskemet, Bekescsaba). Charakteryzowały się one niską zabudową oraz rozległymi polami uprawnymi, ponadto małą gęstością zaludnienia wynoszącą mniej niż 500 osób/1 km² a nawet mniej niż 100 osób na 1 km². Kolejną cechą charakterystyczną dużych miast rolniczych były oddalone od nich pojedyncze zagrody sezonowe (tanye).

Święta Liga zdobywa w 1686 roku Budę - Turcy ponoszą klęskę, a na mocy pokoju karłowickiego z 1699 roku całe Węgry i Siedmiogród bez Banatu opanowują Austriacy. Dochodzi do wielkiego powstania narodowego pod woadzą księcia siedmiogrodzkiego Ferenca II Rakoczego (1703-1711 r.): to próba wyzwolenia się spod absolutnej władzy Habsburgów.

Węgry wracają, za panowania Austrii, do kręgu kultury zachodnioeuropejskiej. Węgry zróżnicowane wyznaniowo (żyli tutaj katolicy obok kalwinów, luteranów i mahometanów) poddawane były permanentnemu działaniu kontrreformacji, której celem było wzmocnienie katolicyzmu. Działania te objawiały się w napłwie wielu zgromadzeń zakonnych na teren Węgier.
W architekturze przeważał wpływ baroku wiedeńskiego. Potem pojawił się przejściowy styl, zopfstil, który był obecny w architekturze węgierskiej między rokokiem a klasycyzmem. Liczne kościoły i klasztory budowane były przede wszystkim w Budzie, Peszcie, Gyór, Eger. Powstawały magnackie rezydencje: Fertód (rodu Esterhazy), Keszthely (rodu Festetics), w Budzie (rodu Zichych), Gódólló. W miejscowościach Eger, Vac, Pecz, Szomathely powstały w tym okresie zespoły urbanistyczne o cechach barokowych.

Rewolucja francuska na przełomie XVIII i XIX wieku stała się inspiracją dla świadomości narodowej Węgrów. Gospodarka Węgier rozwija się, wprowadzono program reform społeczno gospodarczych hrabiego Istvana Szechenyi. Rozwija się handel i przemysł. Żegluga na Dunaju i Balatonie, którą otwarto w tym czasie, sprzyja szybkiemu rozwojowi Węgier.

Największymi osiągnięciami gospodarczymi, naukowymi i politycznymi Węgier przełomu XVIII i XIX wieku są:

• Węgierska Akademia Nauk, założona w 1825 roku
• utworzenie Teatru Narodowego w 1837 r.,
• wprowadzenie urzędowego języka węgierskiego.

Tematyka narodowa to główny temat literatury węgierskiej tego okresu. Najbardziej znanym twórcą literackim jest Mihaly Vórósmarty. Architektura klasycystyczna. Utworzono plan urbanistyczny Pesztu w 1803 roku, w Ostrzychomiu w latach 1821-1856 powstają bazyliki.

Społeczeństwo węgierskie pierwszej połowy XIX wieku wykazuje tęsknotę za wolnością. Publicysta i prawnik Lajos Kossuth staje na czele ruchu narodowo-patriotycznego, którego celem jest walka o niepodległość. Rewolucja węgierska 1848-1849 wybucha w okresie Wiosny Ludów. Poeta Sandor Petófi staje na czele młodzieży rewolucyjnej w Peszcie.

Początkowo zwycięska rewolucja zostaje stłumiona a na Węgry wracają absolutystyczne rządy Austriaków. W wojnie z Prusami Austria ponosi klęskę w 1866 roku. Powstaje monarchia austro-węgierska w 1867 roku: Węgry uzyskują na jej mocy równoprawną część państwa dualistycznego.

Zmiany, jakie zaszły wówczas, powodują mocne przyspieszenie rozwoju przemysłu, budownictwa, transportu na Węgrzech. Powstaje kolej żelazna, Węgry są rozbudowywane. Najbardziej dynamicznie rozwija się Budapeszt - stolica Węgier. Powstają budowle w stylu historycznym - do dzisiaj budowle powstałe w tym okresie są bardzo widoczne w krajobrazie głównych dzielnic miast węgierskich.

Muzyka węgierska, o silnym zabarwieniu narodowym, była bardzo popularna w wieku XIX i na przełomie wieków XIX i XX w Europie. Najbardziej znany kompozytor węgierski tego okresu to Ferenc Erkel, który stworzył hymn Węgier oraz węgierską operę. Ferenc Liszt zdobył światową sławę jako wybitny przedstawiciel neoromantyzmu. Muzyka ludowa była inspiracją dla kompozytorów takich, jak Beli Bartoka czy Zoltan Kodaly.

Kompozytorzy Ferenc Lehar i Imre Kalman włączyli elementy ludowej muzyki węgierskiej i cygańskiej do operetki - powstał nowy styl operetki nowowiedeńskiej. Czardasz powstał w XIX wieku na motywach tańców ludowych. Dzięki czardaszowi węgierska muzyka dotarła do całej Europy. W muzyce artystycznej czardasz był przedmiotem licznych stylizacji: Rapsodia Węgierska F. Liszta, operetka Księżniczka Czardasza J. Kalmana.

Rewolucja i proklamowanie Republiki Węgierskiej w 1918 roku, potem w 1919 roku proklamowanie Węgierskiej Republiki Rad oraz późniejsza kontrrewolucja i represje to główne wydarzenia na Węgrzech po I wojnie światowej. Dopiero traktat pokojowy w Trianon pod Paryżem z 1920 roku ostatecznie określił status Węgier

Na mocy traktatu z Trianon 71% dawnych terytoriów Węgry utraciły, w ślad za tym ponad 60% ludności. Węgry zatrzymały rdzennie etnicznie obszary węgierskie (podobnie było z Austrią).

Dyktatura Miklosa Horthy'ego na Węgrzech w okresie międzywojennym (regencja 1920-44 r.). Rozwijała się odwetowa propaganda szowinistyczna, której głównym tematem była rewizja granic. Pojawił się w węgierskiej polityce międzynarodowej trend profaszystowski.

W latach 1938-1939 r. Węgry zdobyły południową część Słowacji a także Ukrainę Zakarpacką. W roku 1940 Węgry od Rumunii uzyskały część Siedmiogrodu a potem przystąpiły do osi Berlin-Rzym-Tokio.

Węgry w II wojnie światowej od roku 1941 brały udział po stronie Niemiec faszystowskich. Nastroje antywojenne wśród Węgrów pojawiły się po rozbiciu węgierskiej II armii pod Woroneżem w 1943 roku. Węgry dostały się pod okupację niemiecką w 1944 roku. Zostały na przełomie marca i kwietnia 1945 roku wyzwolone przez armię ZSRR. Proklamowanie Węgierskiej Republiki Ludowej nastąpiło w roku 1946.

W październiku 1989 roku proklamowana została Republika Węgierska.