Wielka Brytania

Obszar 244103 km2; obejmuje wyspę Wielką Brytanię, północno-wschodnią część wyspy Irlandii (Ulster pow. 14,1 tys. km2) oraz liczne mniejsze wyspy: Szetlandy, Orkady, Hebrydy, Anglesey, Wight.

Ponadto Wyspy Normandzkie i wyspę Man, które mają odrębny status, oraz posiadłości zamorskie: Gibraltar, Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego, Święta Helena, Anguilla, Bermudy, Brytyjskie Wyspy Dziewicze, Kajmany, Montserrat, Turks i Caicos, Falklandy (Malwiny), Pitcairn; 4 krainy historyczne: Anglia, Walia, Szkocja i Irlandia Północna; 101 hrabstw; 57410 tys. ludności; 235 osób na 1 km2; stolica Londyn (6,7 min mieszk.); 92% ludności miejskiej; większe miasta (min): Birmingham (2,7), Manchester (2,6), Leeds (2,1), Glasgow (1,7), Liverpool (1,5); Anglicy 80%, ponadto: Szkoci, Walijczycy, Irlandczycy; język angielski, w Walii, Szkocji i Irlandii Północnej pozostałości języka celtyckiego; głównie protestanci i katolicy, w Anglii i Walii odpowiednio 65%, 8%, w Szkocji 54%, 17%, w Irlandii Północnej 66% i 34%; grunty orne ok. 30%, łąki i pastwiska 48%, lasy ok. 9%; struktura zatrudnienia: przemysł 21%, rolnictwo 2%, transport i łączność 6%, handel, usługi 61%; na 100 km2: 7,1 km linii kolejowych, 139 km dróg ulepszonych; 311 samochodów osobowych na 1000 mieszk.; 1 funt szterling = 10 szylingów = 100 pensów.

Wyspy Brytyjskie leżą na szelfie europejskim. Pod względem budowy geologicznej i ukształtowania powierzchni są związane z europejskim blokiem kontynentalnym, od którego oddziela je kanał La Manche, zwężający się do 34 km w Cieśninie Kaletańskiej. Linia brzegowa jest dobrze rozwinięta — występują liczne zatoki i estuaria, m.in. Kanał Bristolski, zatoki: Cardigan, Liverpoolska, The Wash, Firth of Clyde, Firth of Forth.

Atrakcje turystyczne: Anglia

Anglia zajmuje południową i środkową część wyspy Wielka Brytania. Na północy graniczy ze Szkocją (wzdłuż rzeki Tweed i gór Cheviot), a na zachodzie z Walią (wzdłuż wschodniego podnóża Gór Kambryjskich). Liczy 130,4 km2 powierzchni (53% ogólnej powierzchni Zjednoczonego Królestwa).


Atrakcje turystyczne Londynu
Subregion Londynu obejmuje stolicę kraju Londyn (London) wraz z przylegającymi do niego terenami,  stanowiącymi  jego  strefę podmiejską.
Londyn jest największym ośrodkiem ruchu turystycznego Zjednoczonego Królestwa, skupiającym ok. 85% ogólnej liczby turystów zagranicznych przyjeżdżających do Wielkiej Brytanii. Kolebka Londynu to teren warownego obozu założonego w latach 70-80 n.e. przez Rzymian, na dwóch wzgórzach Cornhill i Ludgate Hill, w odległości ok. 65 km od ujścia Tamizy do Morza Północnego. Prawdopodobnie osady ludności miejscowej istniały jeszcze przed przybyciem Rzymian na Wyspy Brytyjskie. Londyn (rzymska nazwa Londinium) stał się wkrótce jednym z najbogatszych miast imperium, głównie dzięki rozwojowi handlu z krajami kontynentu europejskiego. W 313 r. założono tu biskupstwo, a na początku VII w. — stolicę królestwa Essexu. W XI w. Londyn zaczął pełnić rolę faktycznej stolicy kraju. Początkowy rozwój terytorialny miasta pozostawał pod wpływem naturalnej konfiguracji terenu i stosunków wodnych. Przez kilka wieków niewielki, liczący 133 ha obszar rzymskiego Londinium odpowiadał w zasadzie średniowiecznemu Londynowi. Dopiero w XII w. zaczął się jego spontaniczny rozwój poza obrębem murów miejskich, głównie wzdłuż dróg komunikacyjnych w kierunku zachodnim. W 1666 r. wielki pożar zniszczył większą część miasta. W okresie jego odbudowy próbowano kontrolować rozwój stolicy, m.in. poprzez wprowadzenie przepisów budowlanych, zaniechanie budowy drewnianej itp. W latach sześćdziesiątych XVIII w. zburzono średniowieczne mury obronne. Rozwojowi przestrzennemu miasta towarzyszył nasilający się coraz bardziej wzrost liczby jego mieszkańców, szczególnie dynamiczny w okresie rewolucji przemysłowej w XIX w. W stuleciu tym zaludnienie Londynu wzrosło prawie siedmiokrotnie (do 6 min w 1901 r.). W okresie II wojny światowej był bombardowany przez rakiety i samoloty niemieckie, co spowodowało zniszczenie dzielnicy portowej i częściowo City. Po zakończeniu wojny rozpoczęto realizację planu przestrzennego rozwoju stolicy, obejmującego m.in. przebudowę slumsów, konsolidację pasa zieleni otaczającego miasto (London's Green Belt) oraz budowę, w promieniu kilkudziesięciu kilometrów od jego centrum, kilku miast-ogrodów (w tym Basildon, Harlow, Hemel, Hempstead, Crawley). Podjęto także wysiłki zmierzającego do likwidacji londyńskiego "smogu" (problem ten istniał już w XIV w.) oraz oczyszczenia wód Tamizy.

Londyn jest obecnie jedną z najbardziej rozległych miejskich aglomeracji świata. Tzw. Wielki Londyn — Greater London (utworzony w 1965 r.), w którego skład wchodzi City (2,7 km2) oraz 32 dzielnice, liczy 1596 km2 powierzchni. Na obszarze miasta można wyróżnić kilka historycznie ukształtowanych jednostek przestrzennych, przede wszystkim City, Westminster, West End oraz East End.

City — najstarsza część Londynu (ok. 2000 lat), ma niemal taki sam zasięg przestrzenny, jak za czasów rzymskich. Była kolebką miasta, a jej historia jest nie tylko historią Londynu, ale w znacznej mierze również historią Anglii.  Pozostała odmienna od  reszty metropolii i nie jest w pełni zintegrowana z otaczającym ją Wielkim Londynem. Do dziś ma własną policję, sądownictwo i służbę zdrowia. City jest siedzibą banków (m.in. Bank Anglii, Midlands Bank, Westminster Bank), giełd, biur korporacji przemysłowych, przedsiębiorstw ubezpieczeniowych, handlowych, reklamowych i prasowo-poligraficznych o znaczeniu międzynarodowym. W City pracuje ok. 0,5 min osób, ale stałych mieszkańców jest tu zaledwie 4,5 tys. W związku z tym w godzinach pracy jest miejscem silnie zatłoczonym przez ludzi i pojazdy mechaniczne, po jej zakończeniu natomiast, wyludnia się i pustoszeje. Oprócz pozostałości budowli rzymskich (m.in. fragmentów murów obronnych z I w. n.e. zachowanych przy ul. London Wall), jednym z najstarszych zabytków City jest Tower — średniowieczna twierdza, obejmująca zespół obiektów architektonicznych z XI-XIX w. otoczonych fosą. Wśród nich najcenniejszą budowlą jest Biała Wieża (White Tower) z XI w. z normańską kaplicą Św. Jana, otoczona podwójnym pasem murów z wieżami (XIII w.). Oprócz funkcji obronnej, Tower pełnił również okresowo rolę rezydencji królewskiej, a także więzienia państwowego. Dziś pozostaje arsenałem wraz z niewielkim garnizonem wojskowym oraz muzeum mieszczącym m.in. bezcenne insygnia władzy królewskiej. W pobliżu, nad Tamizą znajduje się Tower Bridge — zwodzony most, zbudowany w 1894 r. Cennym zabytkiem City jest katedra Św. Pawła (budowana w latach 1675-1710) — kościół katedralny Londynu, jeden z największych obiektów sakralnych na świecie. Mieszczą się w niej liczne brytyjskie pamiątki narodowe (m.in. sztandary słynnych pułków) oraz groby sławnych ludzi (A. Wellingtona, H. Nelsona, H. Kitcherena i Ch. Wrena). Wśród pozostałych budowli City na szczególną uwagę zasługują m.in. Guildhall (XV w.) — siedziba władz City, Giełda Królewska i Bank Anglii (XIX w.), a także nowoczesne osiedle Barbican, którego budowę ukończono w drugiej połowie lat siedemdziesiątych.

Westminster — położony na południowy-zachód od City, swoją historią sięga lat 730-40, tj. czasów powstania opactwa benedyktyńskiego wśród bagnistych rozlewisk Tamizy. W 1042 r. król Edward Wyznawca ustanowił Westminster stolicą państwa. W XII w. przeniesiono doń skarbiec z dawnej stolicy, Winchesteru, a kilkadziesiąt lat później Trybunał Koronny. Odtąd pełni on funkcje siedziby dworu królewskiego, parlamentu i rządu. Opactwo Westminsterskie (Westminster Abbey) zostało konsekrowane w 1065 r., a w rok później odbyła się w nim uroczystość koronowania Wilhelma I Zdobywcy na króla Anglii. Oprócz aktów koronowania władców brytyjskich celebrowana jest w nim większość ślubów i pogrzebów królewskich oraz pogrzebów wybitnych Brytyjczyków. Opactwo jest wyłączone z jurysdykcji episkopatu kościoła anglikańskiego i podlega bezpośrednio królowej. Pod względem architektonicznym przeważa w nim styl wczesny gotycki (w 1272 r. ukończono przebudowę dawnej świątyni romańskiej z czasów Edwarda Wyznawcy). Poszczególne części opactwa pochodzą z wieków: XI, XII, XIII, XVI, XVIII, z pewnymi zmianami wprowadzonymi w XIX w. W bezpośrednim sąsiedztwie opactwa, na miejscu dawnego Pałacu Westminsterskiego, do 1529 r. rezydencji królów angielskich, wznosi się budynek parlamentu brytyjskiego — neogotycka budowla XIX-wieczna. Z dawnego Pałacu Westminsterskiego pozostał tu jedynie Westminster Hall (z XIV w.), który do 1882 r. był siedzibą Sądu Najwyższego. Charakterystycznym elementem sylwetki gmachu parlamentu jest Wieża Zegarowa (Clock Tower) ze słynnym zegarem Big Ben. W odległości ok. 1 km na zachód od parlamentu i Opactwa Westminsterskiego znajduje się Pałac Buckingham, będący od 1837 r. siedzibą dworu królewskiego. Pałac wzniesiono w 1703 r., a w latach 1825-36 przebudowano w stylu klasycystycznym. Mieści się w nim m.in. Muzeum Powozów oraz Galeria Królowej (zawiera bogate zbiory monarchów brytyjskich) — jedyne miejsca pałacowe dostępne dla zwiedzających. Atrakcję dla turystów stanowi zwłaszcza barwna ceremonia zmiany warty pałacowej, odbywana codziennie o 11:30 przed rezydencją królowej. Wśród innych zabytkowych obiektów położonych na obszarze Westminsteru na uwagę zasługuje zwłaszcza Pałac Św. Jakuba (wybudowany przez króla Henryka VIII w XVI w.), Pałac Marlborough (XVIII w.) mieszczący Centrum Commonwealthu, Clarence House (XIX w.) — rezydencja Elżbiety, Królowej Matki i Banqueting House — pierwszy zaprojektowany i zbudowany w Londynie budynek klasycystyczny (z 1621 r.).

West End — położona na północ i zachód od Westminsteru część miasta, ukształtowała się historycznie jako dzielnica arystokracji i sfer rządzących. Z wyjątkiem głównych arterii odznacza się luźną zabudową, z dużym udziałem zieleni i rozległych parków (m.in. Hyde Park, Regenfs Park, Kensington Gardens). Oprócz budynków mieszkalnych mieszczą się tu liczne domy towarowe, hotele, restauracje, kina i teatry, a także instytucje kulturalne i naukowe. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują zwłaszcza muzea i galerie sztuki (Muzeum Brytyjskie, Muzeum Wiktorii i Alberta, Galeria Narodowa i in.) oraz Uniwersytet Londyński16. Miejscem licznie odwiedzanym przez turystów jest Trafalgar Square, a także Soho — barwna dzielnica rozrywkowo-gastronomiczna.

East End — część Londynu położona na wschód od City, wokół doków portowych nad Tamizą, jest najuboższą dzielnicą stolicy. Mieszczą się tu zakłady przemysłowe zatrudniające licznych imigrantów z Europy, Afryki i Azji, a budynki mieszkalne mają często charakter slumsów.
Londyn jest jednym z głównych centrów życia kulturalnego w skali światowej. Do najbardziej znanych teatrów i sal koncertowych należą m.in.: Royal Opera House Covent Garden, Sadler's Wells, Old Vic, Aldwych Theatre, Royal Court Theatre, Theatre Royal Drury Lane oraz Royal Albert Hall. Atrakcyjność turystyczna Londynu wiąże się również z oryginalnością cechującą codzienne życie metropolii, w której tradycje narodowe i indywidualizm przeplatają się szczególnie często z nowoczesnością oraz kosmopolitycznymi formami zachowań ludzkich.
Wśród miejscowości położonych w pobliżu stolicy liczną frekwencją odwiedzających odznaczają się zwłaszcza Windsor i St. Albans oraz pałac Hampton Court.
Windsor położony jest w hrabstwie Berkshire, nad Tamizą, na zachód od Londynu. Znajduje się tu jeden z największych na świecie zamieszkałych zamków — rezydencja królów angielskich od ponad 850 lat. Jego budowę rozpoczął Wilhelm Zdobywca pod kon iec XI w. W XIII - XX w. został rozbudowany (główną przebudowę przeprowadzono w drugiej połowie XIV i w XVII w.). Zawiera cenne zbiory malarstwa, rysunku i rzemiosła artystycznego (m.in. dzieła Leonarda da Vinci). Kaplica zamkowa jest miejscem spoczynku wielu królów Anglii.
St Albans — położone w hrabstwie Hertfordshire, w dolinie rzeki Ver, na północ od Londynu, zostało założone przez Rzymian w 43 r. (Verulamium). Znajdują się tu pozostałości budowli rzymskich (ruiny amfiteatru) oraz romańsko-gotycka katedra z XI-XIII w. (dawny kościół opactwa benedyktynów z VIII w.). Na uwagę zasługują także dwa średniowieczne kościoły (Św. Michała i Św. Stefana).

Hampton — pałac położony w dzielnicy Richmond upon Thames w południowo-zachodniej części Londynu, nad Tamizą, zbudowany został w pierwszej połowie XVI w. jako rezydencja prywatna kardynała T. Wolseya, przejęty następnie przez króla Henryka VIII. Był rezydencją królewską do XVIII w.


Winchester — położony w hrabstwie Hamp-shire, nad rzeką Itchen, był początkowo osiedlem celtyckim, a następnie rzymskim miastem Venta Belgarum. Od VI w. pełnił funkcję stolicy królestwa Wessexu, a w IX-X w. stolicy Anglii. Upadek znaczenia Winchesteru nastąpił po ostatecznym przeniesieniu dworu królewskiego do Londynu w XI w. Jest to jedno z zachowanych w pierwotnym kształcie, starożytnych miast angielskich. Wśród wielu znajdujących się tu średniowiecznych kościołów na szczególną uwagę zasługuje gotycka  katedra  (XI-XV  w.),  stanowiąca jedenz najpiękniejszych przykładów budownictwa normańskiego.

Canterbury — położone w hrabstwie Kent, nad rzeką Stour, było już w okresie rzymskim miastem pod nazwą Durovernum Cantiacorum. Do końca VI w. pełniło funkcję stolicy królestwa Kentu. W 597 r. prowadził tu działalność misyjną św. Augustyn, zakładając w Canterbury arcybiskupstwo — siedzibę prymasa Anglii. W tutejszej katedrze (budowla gotycka z XI -XVI w.) został zamordowany w 1170 r. św. Tomasz Becket. Po jego śmierci miejsce to stało się obiektem pielgrzymek i ośrodkiem kultu religijnego.

Oxford — ośrodek administracyjny hrabstwa Oxfordshire, położony jest nad Tamizą, przy ujściu jej dopływu Cherwell. We wczesnym średniowieczu był osadą Sasów; od X w. — ważnym ośrodkiem handlowym i politycznym. W XIII. w. nastąpił rozkwit miasta w związku z założeniem uniwersytetu (1214 r.)20. Stało się ono wkrótce jednym z najważniejszym centrów naukowych i kulturalnych kraju. Pod względem architektonicznym najcenniejszy jest zespół kolegiów uniwersyteckich (XIII-XVI w., przebudowanych w XVII-XIX w.), m.in. Merton College (XIII w.), New College (XIV w.), Exeter College (XIV w.), Oueens College (XIV w.), Magdalen College (XV w.), Trinity College (XVI w.) i Jesus College (XVI w.). Zabytkowym obiektem jest także katedra (XII, XVI w.) oraz kościoły St. Peter in the East (XII w.) i St. Giles (XII, XIII w.).

Region Południowo-Zachodni leży na Półwyspie Kornwalijskim, odznaczającym się szczególnie ciepłym klimatem oraz wyjątkową malowniczością krajobrazu. Tereny nadmorskie mają dogodne warunki do uprawiania kąpieli i sportów wodnych, stąd też większość znajdujących się tu miejscowości pełni funkcję ośrodków wypoczynkowych. Należą do nich m.in. Torquay, Plymouth, Falmouth, Penzance, Saint lves, Newquay i Weston-super-Mare.

Licznie odwiedzaną miejscowością jest Bath — najsłynniejsze uzdrowisko na Wyspach Brytyjskich (źródła wód leczniczych o temp. 67°C, które wykorzystywano w celach leczniczych już w okresie rzymskim). Ze względu na walory urbanistyczno-architektoniczne (zabytkowe zespoły budowli z XVIII w.) jest ono ponadto zaliczane do najpiękniejszych miast angielskich. Znanym uzdrowiskiem jest także Cheltenham.

Atrakcję turystyczną stanowią parki narodowe Dartmoor i Exmoor oraz wspomniany już zabytek prehistoryczny — Stonehenge (hrabstwo Wiltshire). Składa się on z budowli kamiennych (1900-1400 latp.n.e.), pełniących prawdopodobnie w epoce brązu funkcję obserwatorium astronomicznego lub miejsca kultu boga Słońca.

Subregion Wschodni obejmuje południową część Niziny Angielskiej. Cechuje się wybitnie równinnym krajobrazem. Wśród znajdujących się tu miejscowości największą frekwencją odwiedzających odznacza się Cambridge — ośrodek administracyjny hrabstwa Cambridge, położony nad rzeką Cam (dopływ Ouse). W czasach rzymskich Cambridge było osadą obronną. W 1068 r. zostało zniszczone przez Wilhelma Zdobywcę. Od czasu założenia uniwersytetu (1209 r.) szybko rozwijało się jako ośrodek nauki rywalizujący z Oxfor-dem. Tworzy cenny pod względem architektonicznym zespół budowli, wśród których na uwagę zasługują zwłaszcza budynki uniwersyteckie z XIII-XVIII w., m.in. King's College (XV w.), Trinity Hall (XIV w.), Trinity College (XVI-XVII w.) oraz St. John's College (XVI, XVIII w.).

Subregion Środkowy
Subregion Środkowy leży na południe od Gór Pennińskich, na wschód od Walii i na północ od wzgórz Cotswold. Na wschodzie sięga do ujścia rzeki Humber i zatoki The Wash.
Głównym ośrodkiem ruchu turystycznego omawianego obszaru jest Stratford-upon-Avon (hrabstwo Warwickshire) — miejsce urodzenia i śmierci Williama Szekspira25. Działa tu teatr (Royal Shakespeare Company), w którym w miesiącach letnich odbywa się festiwal sztuk Szekspira.
Licznie odwiedzane przez turystów jest także Lincoln — ośrodek administracyjny hrabstwa Lincolnshire, położony nad rzeką Witham. Miasto to zostało założone przez Rzymian (Lindum). Słynie głównie dzięki dwuwieżowej katedrze gotyckiej (XII-XV w.) zaliczanej do arcydzieł architektury światowej. Uwagę turystów przyciąga tu również rzymski łuk triumfalny oraz most normański.

Subregion Północno-Wschodni

Subregion ten zajmuje wschodnie stoki północnych Gór Pennińskich, południowe stoki gór Cheviot oraz równinę nadbrzeżną Morza Północnego.Wśród miast o walorach historycznych na szczególne wyróżnienie zasługuje York. Położony w hrabstwie North Yorkshire, nad rzeką Ouse, został założony przez Rzymian (71-74 r. n.e.) jako twierdza Eburacum. W V w. stał się stolicą Northumbrii, a w 625 r. założono tu biskupstwo. W 867 r. został zajęty przez Duńczyków, którzy nadali mu obecną nazwę. W 1160 r. uzyskał prawa miejskie. Oprócz pozostałości budowli rzymskich (fragment murów obronnych) na szczególną uwagę zasługuje gotycka katedra (XI-XV w.) — jedna z największych w Anglii, znana m.in. z witraży (XIII-XV w.) stanowiących arcydzieło w skali europejskiej.Zainteresowanie turystów wzbudza mur Hadriana — system fortyfikacji wzniesiony w latach 122-28, w celu zabezpieczenia rzymskiej Brytanii przed najazdami północnych plemion celtyckich (Piktów), zamieszkujących tereny Szkocji.

Na wybrzeżu Morza Północnego znaną miejscowością rekreacyjną jest Scarborough, a także Tynemouth i South Shields. Funkcję uzdrowiska pełni Harrogate (ok. 30 km na zachód od York).Subregion Północno-Zachodni.

W skład Subregionu Północno-Zachodniego wchodzą tereny położone między Morzem Irlandzkim a Górami Pennińskimi. Szczególnie atrakcyjna krajobrazowo jest północna część subregionu, obejmująca najwyżej wzniesione obszary Anglii (Scafell 978 m n.p.m.). Region ten nazywa się  „angielską Szwajcarią" - znajduje się tu 11 jezior (park narodowy Lakę District), które umożliwiają uprawianie żeglarstwa, stanowiącego tu wraz z pieszymi wędrówkami i wspinaczką górską główną formę spędzania wolnego czasu.Podobnie jak na całym pograniczu ze Szkocją, są tu również liczne warowne zamki. Jednym z interesujących miast (z zamkiem i katedrą) jest, położone nad rzeką Eden, Carlisle.

Na wybrzeżu Morza Irlandzkiego leży jedna z najlepiej prosperujących w Wielkiej Brytanii miejscowości wypoczynkowych — Blackpool.

Walia
Walia, zajmująca południowo-zachodnią część wyspy Wielka Brytania wraz z przybrzeżnymi wyspami (największa Anglesey), ma 20,8 tys. km2 powierzchni (9% ogólnej pow. Zjednoczonego Królestwa). Większą część regionu zajmują Góry Kambryjskie, wzniesione przeważnie na wysokość 500-600 m n.p.m., pokryte głównie przez łąki i pastwiska. Najbardziej urozmaiconą rzeźbę (ostre granie, jeziora cyrkowe) ma północny ich fragment, obejmujący tereny parku narodowego Snowdonia.Walię zamieszkiwali w starożytności Celtowie. W latach 74-78 n.e. została opanowana przez Rzymian. Po ich odejściu (V w.) powstało tu kilka niezależnych państewek. W XII i XIII w. południowa część Walii została podbita przez Normanów, północna zaś zachowała do 1284 r. niezależność.

W roku tym Edward I — król Anglii, po dokonanej pacyfikacji, podarował ją swojemu synowi — stąd tytuł księcia Walii noszą następcy tronu angielskiego. W 1536 r. została ostatecznie włączona do królestwa.Do najstarszych zabytków historycznych na obszarze omawianego regionu należą rzymskie budowle w Caerleon. Założony tu obóz warowny (75 r. n.e.) mógł pomieścić 6 tys. legionistów. Typowym elementem krajobrazu walijskiego są zamki obronne, pochodzące najczęściej z okresu panowania normańskiego oraz z czasów walk o zachowanie niezależności od korony angielskiej (XII-XVI w.). Do najczęściej odwiedzanych należą zamki w: Beaumaris, Caernavon, Conway, Criccieth, Denbigh, Rhuddlan, Harlech, Cardiff i Caerphily. Niektóre z nich są udostępniane turystom także i w celach pobytowych (m.in. zamki w Chirk, Ruthin i Erding). Liczne są również zabytki budownictwa sakralnego, wśród których na szczególną uwagę zasługują Katedra Św. Davida w St. David's (XII w.) oraz opactwo Strata Florida w Pontrhydfendigaid (XII w.).