Włochy

Obszar 301,3 tys. km2; 20 regionów (reggioni); 57 milionów ludności ; 192 osoby na 1 km2; stolica Rzym (2,8 min mieszkańców); 79% ludności miejskiej;

większe miasta (min): Mediolan (1,7), Neapol (1,2), Turyn (1,2); Włosi 98%; język wioski; katolicy 98%; użytki rolne 58%, lasy 21%; struktura zatrudnienia: rolnictwo i leśnictwo 14,4%, przemysł i budownictwo 41,1%, usługi 44,7%; na 100 km2: 7,3 km linii kolejowych, 98 km dróg; 288 samochodów osobowych na 1000 mieszk.; waluta: euro (wcześniej: 1 lir włoski = 100 centesimów)

Włochy są krajem śródziemnomorskim, którego obszar składa się z trzech wielkich jednostek geograficznych: części kontynentalnej, półwyspu oraz wysp. Ogólna długość granic wynosi 9320 km, z tego 7456 km stanowią granice morskie (wybrzeża czterech mórz: Liguryjskiego, Tyrreńskiego, Jońskiego i Adriatyckiego).
Blisko połowę powierzchni Włoch zajmuje Półwysep Apeniński, przecinający basen Morza Śródziemnego w jego środkowej części na długości ok. 1300 km. Przez całą jego długość przebiega łańcuch Apeninów, obrzeżony od zachodu Preapeninem Tyrreńskim, a od południo-wschodu Preapeninem Adriatyckim. Najwyższe partie Apeninów (Ab-ruzzy), a zwłaszcza masyw Gran Sasso d'ltalia (Corno Grandę 2914 m n.p.m.) zachowały wyraźne ślady zlodowaceń plejstoceńskich.


Regiony turystyczne
Na obszarze Włoch można wyróżnić pięć głównych regionów turystycznych: Alpy, Nizinę Padańską, Półwysep Apeniński, Sycylię i Sardynię.

Alpy
Włoski łuk alpejski ciągnie się od Alp Nadmorskich na zachodzie po Alpy Julijskie na wschodzie. Zachodnia jego część (granicę między Alpami Zachodnimi a Wschodnimi stanowi przełęcz Splugen, 2113 m n.p.m.) tworzy półkolisty, zwarty łańcuch górski, o dużych różnicach wysokości względnych, poprzecinany głębokimi dolinami rzek. W obrębie Alp Zachodnich wyróżnia się następujące główne grupy górskie: Alpy Nadmorskie (Argentera 3297 m n.p.m.), Alpy Kotyjskie (Monte Viso 3841 m), Alpy Graickie (Gran Paradiso 4061 m), Mont Blanc (4807 m), Alpy Pennińskie (Dufour 4634 m) oraz Alpy Lepon-tyjskie (Monte Leone 3553 m). Alpy Wschodnie wyróżniają się mniejszą, aniżeli Alpy Zachodnie wysokością, szerszymi dolinami rzek, a także znacznie powszechniejszym,
w porównaniu z Alpami Zachodnimi, występowaniem skalistych form wapiennych. Na obszarze Włoch należą do nich m.in. Alpy Retyckie (Bernina 4049 m n.p.m.), Dolomity (Marmolada 3342 m), Alpy Kamickie (Coglians 2780 m), Alpy Julijskie (Triglav 2862 m) \ Alpy Bergamskie (Pizzo di Coca 3052 m) oraz Alpy Weneckie (Cima dei Preti 2703 m).
Krajobraz Alp został w znacznym stopniu ukształtowany przez procesy glacjalne zlodowacenia plejstoceńskiego i lodowców współczesnych. Ich wynikiem są m.in. liczne cyrki lodowcowe, szerokie doliny korytowe o niewyrównanym profilu podłużnym, zawieszone doliny boczne, ostre formy grzbietów oraz rozmaite formy akumulacyjne. Pochodzenia polodowcowego są też liczne jeziora występujące w Alpach i na ich przedpolu (Garda, Maggiore, Como, Iseo, Lugano, Orta). Obecnie lodowce w Alpach Włoskich występują powyżej 3200-3500 m n.p.m. Najwięcej z nich znajduje się w masywie Mont Blanc i Monte Rosa, następnie w Gran Paradiso, Bernina, Ortles i Adamello. Największy — lodowiec Forni (masyw Cevedale) — ma 17 km2 powierzchni.
Warunki klimatyczno-terenowe Alp sprzyjają rozwojowi licznych miejscowości wypoczynkowych, zwłaszcza ośrodków sportów zimowych. Obszarem koncentracji turystyki narciarskiej jest dolina Aosty, szczególnie masyw Mont Blanc (miejscowości Courmay-eur, Pre St-Didier), Matterhorn czyli włoskie Cervino (Breuil-Cervinia, Valtournanche, Saint-Vincent), Monte Rosa (Macugnaga, Ala-gna Valsesia) i Gran Paradiso (Cogne, Cere-sole Reale). Dogodne warunki do uprawiania narciarstwa występują także w górnej części doliny Adygi (Merano), Dolomitach (Cortina d'Ampezzo, Ortisei, Corvara, Selva, Moena, San Martino di Castrozza), masywie Dolomiti di Brenta (Madonna di Campiglio, Campo Carlomagno) i Alpach Kotyjskich (Sestriere, Bardonecchia, Crissolo, Acceglio, Prazzo).
Szczególnymi walorami wypoczynkowymi odznaczają się obszary wokół wielkich jezior alpejskich. Mają one bowiem wyjątkowo łagodny klimat, umożliwiający rozwój bujnej roślinności podzwrotnikowej. Do najbardziej znanych miejscowości wypoczynkowych nad jeziorem Garda należą: Riva, Sirmione, Gardone, Riviera, Malcesine, Salo, Bardolino i Desenzano del Garda; nad jeziorem Mag-giore: Arona, Stresa, Baveno, Verbania, Can-nero Riviera, Cannobio i Laveno; zaś nad jeziorem Como: Cernobbio, Como, Tremezzo, Cadenabbia, Menaggio, Torno, Varenna i Gravedona.
W Alpach występują liczne zdrojowiska. Do najbardziej znanych należą m.in. Termę di Valdieri i Termę di Vinadio (Alpy Nadmorskie), San Pellegrino Termę (Alpy Bergams-kie), Bagni di Mezzo i Bagni di Masino (Alpy Retyckie), Levico Termę (Alpy Weneckie) oraz Bagni di Rabbi (masyw Cevedale).

Na obszarze Alp Włoskich znajdują się dwa parki narodowe: Gran Paradiso (w dolinie Aosty i Oreo, pow. 600 km2)2 oraz SteMo (w masywie Ortles-Cevedale, pow. 950 km2). Zachowało się w nich wiele rzadkich gatunków flory i fauny alpejskiej, wśród nich m.in. orzeł królewski.
Do miast o walorach historycznych należy zaliczyć zwłaszcza Turyn i Trydent.
Turyn (Torino) — położony przy ujściu rzeki Dora Riparia do Padu, był kolonią rzymską, we wczesnym średniowieczu stolicą księstwa longobardzkiego. W 1418 r. stał się stolicą Piemontu, a w 1720 r. stolicą Królestwa Sardynii. Był głównym ośrodkiem włoskiego ruchu narodowego (risorgimento) i pierwszą stolicą Królestwa Włoskiego w 1862 r. Po przeniesieniu w 1565 r. siedziby rządu do Florencji utracił znaczenie polityczne (obecnie stolica regionu Piemont). Wśród obiektów architektonicznych uwagę turystów skupiają głównie monumentalne pałace (większość z nich pochodzi z XVII w.), zwłaszcza Palazzo delTAccademia delie Scienze (XVII w.), który zawiera bogatą bibliotekę, Muzeum Egipskie i zbiory malarstwa. Równie interesujące są budowle: Palazzo Carignano (XVII w.) i Palazzo Reale (XVII w.), który mieści Muzeum Broni, a także Palazzo Madama (XII-XIII, XV w.) — zwłaszcza znajdujące się w nim Muzeum Sztuki Antycznej. Cennymi zabytkami są również budowle sakralne, szczególnie katedra (XV w.) oraz kościoły San Domenico (XIV w.), San Carlo (XVII w.) i San Lorenzo (XVII w.). Znaczą frekwencją turystów odznacza się park miejski zwany Parco del Valentino, w którym odtworzono architekturę starej piemonckiej osady. Corocznie organizowane są w nim salony automobilowe (Torino-Esposizioni). Mieści on także muzeum samochodowe. W odległości ok. 40 km na zachód od Turynu, w dolinie Susy, znajduje się Sacra di San Michele — średniowieczny klasztor twierdza z X w. Należy on do najcenniejszych zabytków północnych Włoch.

Trydent (Trento) — położony nad rzeką Adygą, został założony przez Etrusków. Był kolonią rzymską (Tridentum). W latach 1545-63 odbywał się tu słynny sobór trydencki, który zapoczątkował okres kontrreformacji. Trydent jest stolicą regionu Trydent-Górna Adyga. Wśród zabytkowych obiektów szczególnym zainteresowaniem cieszy się katedra (XII, XIII-XIV w.) z przylegającym do niej pałacem Pretorio (mieści się w nim muzeum sztuki, m.in. renesansowych tkanin dekoracyjnych), a także zamek Castello del Buon Consiglio (XIII, XV-XVI w.), w którego wnętrzu znajduje się Muzeum Regionalne (zbiory archeologiczne, etnograficzne, malarstwa).

Wśród czynników odgrywających istotną rolę w rozwoju funkcji turystycznej na obszarze włoskich Alp należy podkreślić, iż przechodzą tu międzynarodowe szlaki komunikacyjne łączące Półwysep Apeniński z pozostałą częścią kontynentu europejskiego. Do najliczniej uczęszczanych należą trasy: Tunel Św.  Bernarda-Aosta-Turyn, Tunel
Mont Blanc-Aosta-Turyn, Tunel Simp-lon - Domodossola - Mediolan, Lugano - Mediolan, przełęcz Brenner-Bolzano-Werona oraz Villach-Udine.

Nizina Padańska
Nizina Padańska stanowi zapadliskową równinę u podnóży Alp, pokrytą aluwiami trzecio- i czwartorzędowymi, łagodnie pochyloną w kierunku wschodnim. Jej osią hydrograficzną jest Pad* którego lustro wody położone jest miejscami powyżej poziomu terenu (m.in. w okolicach Ferrary). Uchodzi on do Morza Adriatyckiego tworząc wspólnie z Adygą i Reno rozległą deltę narastającą ok. 70-80 m rocznie.
Znaczenie turystyczne w tym regionie mają głównie miasta o walorach historycznych, do których zaliczyć należy m.in. Wenecję, Bolonię, Rawennę, Padwę, Mediolan i Weronę.

Wenecja (Venezia) — założona w V w. na bagnistych wyspach Laguny Weneckiej przez szukających schronienia przed Frankami Wenetów, stała się na przełomie X i XI w. największą potęgą morską na Adriatyku oraz ważnym ośrodkiem wytwórczości (budownictwa okrętów, obróbki metali i drewna, sukiennictwa, szklarstwa i in.)5. W bitwie pod Chioggią w 1380 r. pokonała rywalizującą z nią Genuę zapewniając sobie prymat w handlu ze Wschodem. Trwał on do końca XV w., tj. do momentu odkrycia drogi morskiej do Indii wokół Afryki. Wenecja składa się obecnie z dwóch części: starszej (tzw. Wenecji właściwej), położonej w Lagunie Weneckiej na 118 wyspach (m.in. San Giorgio Maggiore, Giudecca, Murano) rozdzielonych ok. 150 kanałami (największe: Canale Grandę, Ca-nale delia Giudecca, Canale di San Marco), przez które przerzucono ok. 400 mostów, oraz młodszej, położonej na lądzie stałym (m.in. Mestre, Marghera). Komunikację wewnątrz miasta, zwłaszcza w Wenecji właściwej,  zapewniają łodzie,  barki, tramwaje wodne oraz gondole. Wenecja ma zespoły zabytków uważane za najcenniejsze we Włoszech. Należy do nich plac Św. Marka — zwany "najpiękniejszym salonem świata" — wraz z Bazyliką Św. Marka (IX, XI, XIII, XV w.), Pałacem Dożów (XIV-XVI w.), Wieżą Zegarową (XV w.), gmachami Prokuratur (Procuratia) Starych i Nowych (XVI w.), Piazzettą (XVI w.), Librerią (XVI w.) i Loggettą (XVI w.). Do zabytkowych budowli należą ponadto kościoły: Św. Jana i Pawła (XIII-XV w.), Santa Maria Gloriosa dei Frari (XIV-XV w.), San Giovanni in Bragora (XIII-XV w.), Santa Maria delia Salute (XVII w.), San Giorgio Maggiore (XVI-XVII w.) oraz San Zaccaria (XV-XVI w.)7, a także liczne pałace, które pełnią często rolę muzeów i galerii sztuki, np.: Ca d'Oro (XV w.), Ca Rezzonico (XVII w.), Palazzo Pesaro (XVIII w.)8, Scuola di San Rocco (XVI w.), Scuola di San Giorgio degli Schiavoni (XV w.), Museo Correr (XIX w.) i Akademia Sztuk Pięknych, w której znajduje się największa kolekcja malarstwa weneckiego (dzieła Giorgiona, Carpaccia, Tycjana, Veronesa, Tiepola, Belliniego, Tin-toretta i in.). Do atrakcji turystycznych należą wycieczki morskie do odległej o kilka kilometrów wyspy Bu rano — słynnej z wyrobu koronek, oraz Lido — jednego z najmodniejszych kąpielisk adriatyckich.