Atrakcje-Turystyczne.com

Pierwsze ślady pobytu człowieka na ziemiach polskich pochodzą z paleolitu (m.in. znaleziska w Jaskini Ciemnej w Ojcowie, Piekarach k. Krakowa, w okolicach Złotoryi). We wczesnym neolicie napływ na ziemie polskie plemion z dorzecza Dunaju (tzw. kultury naddunajskie) spowodował przewrót etniczny, kulturowy i gospodarczy. Wprowadzono uprawę roli, chów zwierząt, garncarstwo, tkactwo, skórnictwo. W II tysiącleciu p.n.e. (w epoce brązu) wyodrębniła się ludność kultury łużyckiej, uważana za najstarszą archeologiczną kulturę Słowian. Z okresu między 650 a 500 r. p.n.e. (okres halsztacki) pochodzą liczne osiedla obronne (m.in. Biskupin). W III, II w. p.n.e. pod wpływem kultury celtyckiej wprowadzone zostały nowe techniki w rolnictwie; nastąpił rozwój handlu (sanktuarium celtyckie na Ślęży).W I - IV w n.e. istniały kontakty z naddunaj-skimi prowincjami imperium rzymskiego, o czym świadczy m.in. znany szlak bursztynowy (przy nim osada handlowa Calisia, i dzisiejszy Kalisz). Zaznaczył się postęp gospodarczy, silny rozwój hutnictwa (III -V w. i n.e., liczne ośrodki w Górach Świętokrzyskich; dymarki). Obok osadnictwa wiejskiego w VII, VIII w. powstają osady obronne, grody (m.in. Tum pod Łęczycą).Z grupy Słowian zamieszkujących dorzecze Odry i Wisły wywodzą się plemiona prapolskie. W procesie kształtowania się państwowości polskiej następuje łączenie się małych, pokrewnych etnicznie, językowo i kulturowo plemion w związki plemienne: Wiślan (późniejsza ziemia krakowska), Lędzian (ziemia sandomierska), Mazowszan, Goplan (Kujawy), Polan (ziemia gnieźnieńska), Ślężan, Pomorzan. Zdobycie dominacji politycznej przez Polan doprowadziło w X w. do powstania wczesnofeudalnego państwa polskiego. Na przełomie X i XI w. upowszechnia się nazwa Polonia.

Za panowania władców z rodzimej dynastii Piastów postępował proces jednoczenia i scalania się wewnętrznego ziem polskich z głównym ośrodkiem w Gnieźnie. Ważnym krokiem w kierunku konsolidacji państwa było przyjęcie w 966 r. przez Mieszka I chrześcijaństwa (biskupstwo misyjne w Poznaniu). Walki ze słowiańskimi Wieletami, Niemcami (zwycięstwo pod Cedynią 972 r.), Czechami doprowadziły do poszerzenia terytorium Polski, która pod koniec panowania Mieszka I (992 r.) obejmowała Wielkopolskę, Mazowsze, Pomorze (zdobyte w 967 r.), Śląsk (990 r.) oraz część Małopolski.

Umocnienie pozycji Polski na arenie międzynarodowej nastąpiło na Zjeździe Gnieźnieńskim w 1000 r. za rządów Bolesława Chrobrego (przyznanie Polsce przez cesarza Ottona III suwerenności w obrębie Rzeszy). Umożliwiło to usamodzielnienie się Kościoła polskiego poprzez utworzenie własnej hierarchii z metropolią w Gnieźnie i podległymi jej biskupstwami w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu. Nastąpił okres ekspansywnej polityki Polski, tworzenia państwa, sięgającego poza własne obszary etniczne. A więc wyprawa na kraje Słowiańszczyzny połabskiej: zajęcie Lużyc, Milska, Miśni (1002 r.); przejściowe opanowanie Czech (1003 r.); długotrwałe wojny z Niemcami (1002—18 r., pokój w Budziszynie); wyprawa na Kijów (1018 r. — interwencja na rzecz księcia Świętopełka) i podporządkowanie Grodów Czerwieńskich. W 1025 r. odbyła się w Gnieźnie pierwsza koronacja w historii Polski.

Po śmierci Bolesława Chrobrego nastąpiło osłabienie władzy państwowej. Dążności odśrodkowe możnych oraz radykalny charakter antyfeudalnego ruchu ludowego (1037 r. — niszczenie posiadłości możnych, kościołów, nawrót do wierzeń pogańskich) doprowadziły do kryzysu państwa, a najazd księcia czeskiego Brzetysława spowodował upadek monarchii.

Odbudowa państwowości polskiej (połowa XI w.) była dziełem Kazimierza Odnowiciela. Równocześnie został przeniesiony ośrodek stołeczny ze zniszczonej przez Brzetysława Wielkopolski do Krakowa. Znaczenie międzynarodowe odzyskała jednak Polska dopiero za panowania Bolesława Śmiałego. Przywrócona została wówczas polska organizacja kościelna z metropolią w Gnieźnie i ponownie podporządkowanymi jej biskupstwami w Poznaniu, Krakowie, Wrocławiu oraz nowym biskupstwem w Płocku. Odnowienie monarchii potwierdzone zostało koronacją w 1076 r. Następstwem wydarzeń, spowodowanych słynnym konfliktem króla z biskupem krakowskim Stanisławem ze Szczepanowa (kanonizowany w 1254 r.) był okres osłabienia Polski; rządy wielmożów, zamieszki wewnętrzne.

Próby umocnienia monarchii podejmowane przez Bolesława Krzywoustego, sukcesy militarne w walce z Niemcami (odzyskanie Pomorza) wobec naporu nasilających się tendencji decentralistycznych nie odniosły skutku, a podział w testamencie kraju na dzielnice spowodował długotrwałe rozbicie jedności politycznej państwa (lata 1138-1320).

Z czasem następowało coraz większe rozdrobnienie feudalne, walki między książętami, upadek instytucji zwierzchniego księcia w Krakowie (1227 r.), nasilanie się anarchii. Równocześnie wzrastało zagrożenie zewnętrzne: ekspansja Marchii Brandenburskiej (opanowanie ziemi lubuskiej, utworzenie Nowej Marchii), ruch krucjatowy i niepokoje na granicy pruskiej i jaćwieskiej oraz brzemienne w skutki dla Polski sprowadzenie i osadzenie w ziemi chełmińskiej Krzyżaków (Konrad Mazowiecki 1226 r.); także niszczące kraj najazdy Mongołów (1241,1259,1287 i 1288 r.).

Od połowy XIII w. zaznacza się dążność do scalenia ziem Polski, za czym przemawiały przesłanki polityczne, gospodarcze i społeczne, a także zachowana jeszcze więź językowa i kulturowa. Podejmowane były próby na Śląsku (Henryk IV Probus), w Wielkopolsce (Przemysław II, w 1295 r. koronacja w Gnieźnie), wreszcie do zjednoczenia i odbudowy monarchii doprowadził Władysław Łokietek (w 1320 r. koronacja w Krakowie). W jej skład wchodziły dzielnice Wielkopolska i Małopolska, różniące się między sobą tradycjami i orientacją polityczną.

Przyjęcie chrześcijaństwa włączyło Polskę w krąg zachodnioeuropejskiej cywilizacji średniowiecznej. Powstawały główne zręby administracji państwowej i kościelnej. Za Bolesława Chrobrego w państwie gnieźnieńskim działały 4 główne okręgi grodowe: Gniezno, Poznań, Włocławek i Giecz. W XII w. istniały już prowincje (Śląska, Krakowska, Sandomierska, Mazowiecka, Kujawska, Łęczycko-Sieradzka, Pomorska) i podporządkowane im okręgi grodowe, późniejsze kasztelnie; dużą rolę odgrywały parafie. Zakładano klasztory: w XI w. benedyktynów (m.in. Tyniec, Mogilno, Lubin), w XII, XIII w. cystersów (Jędrzejów, Sulejów, Oliwa, Henryków, Mogiła, Wąchock), kanoników regularnych (Czerwińsk, Trzemeszno), klasztory żeńskie, m.in. klarysek (Stary Sącz), od XIII w. w miastach klasztory żebracze franciszkanów i dominikanów. Kształtowała się wielka własność ziemska. Obok królewskich, największe były majątki kościelne5, klasztorne, dobra feudałów świeckich, a także włości rycerskie. Rozwijało się rolnictwo, bartnictwo, rybołówstwo, myślistwo,  a także  rzemiosło,  handel  oraz  gospodarka pieniężna (polski system monetarny, XI w. — denary). Powstały liczne osady miejskie: Gniezno, Poznań, Kruszwica, Szczecin, Kraków, Wrocław, Opole, Gdańsk, Wolin, Kołobrzeg, Sandomierz. Od połowy XII w. nastąpił silny napływ Żydów (w 1264 r. pierwszy statut dla gminy żydowskiej w Kaliszu). W XIII w. masowo nadawano osadom rzemieślniczo-handlowym prawa miejskie (na wzór Magdeburga, Lubeki, Środy Śląskiej). Najwięcej miast uzyskał Śląsk (100), później Wielkopolska (40), Małopolska (30, w tym Bochnia w 1253 r., Kraków w 1257 r.), Mazowsze (4). Dużą rolę w handlu zagranicznym odgrywał Kraków, Wrocław, Gdańsk. Wsie lokowano na prawie niemieckim.

W średniowiecznej kulturze europejskiej panował uniwersalizm. Polska znajdowała się na peryferiach łacińskiej Europy. Nosicielami kultury były ośrodki dworskie i Kościół. Wzory przenikały z zachodu poprzez pielgrzymki (Santiago de Compostela), podróże dyplomatyczne, wyprawy krzyżowe, napływ przybyszów — głównie Niemców (pat-rycjat miejski, wyższe duchowieństwo). Został zapoczątkowany rozwój piśmiennictwa. Z tego okresu pochodzą zapiski kronikarskie, pierwsza kronika polska Galla Anonima (1113-19 r.), późniejsza kronika Wincentego Kadłubka (1150-1223 r.). Działały szkoły katedralne, a od XIII w. również parafialne. Skryptoria były w Krakowie i Gnieźnie, rozwijało się iluminatorstwo. Kwitła kultura rycerska, miasta odwiedzali wędrowni poeci (Minnesanger), waganci, igrce.
W X i na początku XI w. panowała sztuka przed romańska — karolińska. Wznoszono budowle w siedzibach panujących, biskupstwach, opactwach: kościoły — kamienne rotundy (m.in. Feliksa i Adaukta na Wawelu) lub na planie kwadratu czy prostokąta (m.in. Gniezno, Poznań); budowle pałacowe tzw. palatia z rotundami (Ostrów Lednicki, Wiślica). Od połowy XI w. przeniknęła do Polski sztuka romańska, a wraz z nią charakterystyczne bazyliki trójnawowe: katedry w Gnieźnie, Poznaniu, Krakowie, Płocku, Wrocławiu, liczne kościoły klasztorne, m.in. w Czerwińsku nad Wisłą, klasztory, kościoły kolegiackie — Św. Andrzeja w Krakowie, Św. Piotra w Kruszwicy. W XII w. nastąpił szczytowy okres rozwoju sztuki romańskiej. Wielkie bogactwo Kościoła sprzyjało wzmożonemu budownictwu sakralnemu. Do najwybitniejszych budowli tego okresu należą: kolegiata w Tumie pod Łęczycą, bazylika w Opatowie, kościół w Strzelnie; rozbudowa zamku wawelskiego, zamek książęcy w Legnicy. Równocześnie postępował rozwój rzeźby, zarówno kamiennej (np. kolumny w kościele norbertanek w Strzelnie), jak i płaskorzeźby w metalu, której najcenniejszym przykładem są drzwi katedry gnieźnieńskiej (sceny z życia Św. Wojciecha); malarstwa ściennego, ceramiki posadzkowej (kolegiata w Wiślicy); złot-nictwa, hafciarstwa i in.

W XIII w. za pośrednictwem cystersów dociera do Polski gotyk. Jego rozwój postępuje wraz z rozwojem miast. Przebudowywane są katedry, powstaje wiele kościołów z inspiracji franciszkanów (w Kaliszu) i dominikanów (zespół klasztorny w Sandomierzu), buduje się mury miejskie, zamki obronne (np. zamek krzyżacki w Malborku).

Koniec średniowiecza
przypada na długoletnie rządy trzech wyróżniających się władców: ostatniego z Piastów Kazimierza Wielkiego (1333-70 r.) oraz Władysława Jagiełły (1386-1434 r.) i Kazimierza Jagiellończyka (1447-92 r.) z nowej dynastii Jagiellonów. Jako główny cel polityczny wysuwa się wówczas na czoło przywrócenie ziem utraconych w okresie rozbicia dzielnicowego oraz zespolenie polityczno-gospodarcze państwa poprzez silną władzę królewską. Sukcesem Kazimierza Wielkiego jest częściowe odzyskanie ziem byłego terytorium Polski (Kujawy, ziemia dobrzyńska), podporządkowanie Mazowsza oraz przyłączenie Rusi Halickiej. Niepowodzeniem natomiast są nieudane próby przywrócenia Śląska (w 1348 r. pokój w Namysłowie). W kraju panuje system rządów centralistycznych (statuty Kazimierza Wielkiego w 1346, 1347 r.), co przyczynia się do jego integracji wewnętrznej, rozkwitu gospodarczego i kulturalnego.

Unia z Litwą ugruntowała zarysowującą się wcześniej północno-wschodnią orientację polityczną Polski. W stosunkach z Krzyżakami królowie polscy odnoszą sukcesy. Władysław Jagiełło zwycięża w słynnej bitwie pod Grunwaldem (1410 r.), Kazimierz Jagiellończyk pokojem w Toruniu po wojnie 13-letniej (1454-66 r.) przypieczętowuje powrót do Polski zachodniej części państwa krzyżackiego — tzw. Prus Królewskich. Szczególnie duże w tym czasie były osiągnięcia dynastyczne; pod koniec XV w. znaczna część Europy, tzn. Polska, Czechy, Słowacja, Węgry i Litwa znajdowały się pod rządami Jagiellonów.

XIV i XV w. cechuje ożywienie ruchu osadniczego (zwłaszcza w południowej Małopolsce). Następuje proces urbanizacji, dokonywane są liczne lokacje miast (330); najpierw królewskie, później szlacheckie, klasztorne. Wzrasta zaludnienie większych miast (Gdańsk, Poznań, Kraków, Toruń). Wiele z nich należy do Hanzy (Gdańsk, Toruń, Elbląg). Rozwija się górnictwo (m.in. ołowiu i srebra w Olkuszu), rzemiosło (skórnictwo), przemysł (włókiennictwo, piwowarstwo), handel (jarmarki), wzrasta znaczenie eksportu zboża. Unowocześniony zostaje system administracji państwowej, w miejscu kasztelanii powstają starostwa. Znamiennym wydarzeniem jest założenie w 1364 r. przez Kazimierza Wielkiego i odnowienie przez Jagiełłę ok. 1410 r. Uniwersytetu w Krakowie, najstarszego po praskim (1348 r.) w środkowej Europie, wyraźny jest wzrost aktywności życia kulturalnego, co przejawia się m.in. w rozwoju piśmiennictwa. W dziejopisarstwie ukazują się Roczniki Jana Długosza (1415-89 r.).

W sztuce panuje gotyk. W architekturze kościelnej, obok bazylik, budowane są kościoły typu halowego. Zaznacza się wyraźnie zróżnicowanie regionalne. W północnej Polsce przeważają budowle z cegły, na południu z kamienia i cegły. Ponadto w szerokim zakresie stosowane jest w budownictwie drewno (m.in. kościółek w Dębnie na Podhalu). Największym ośrodkiem ruchu budowlanego jest stołeczny Kraków. Przebudowie ulega katedra wawelska, wybitne dzieło gotyku, kościoły: Mariacki, Bożego Ciała, Św. Katarzyny. Na Śląsku — we Wrocławiu, powstają kościoły Św. Elżbiety, Marii Magdaleny; w Wielkopolsce przebudowuje się katedry gnieźnieńską i poznańską. Na Pomorzu Gdańskim na czoło wybija się architektura Gdańska — kościół NP Marii (XIV, XV w.), jedna z największych budowli sakralnych środkowej Europy (100 m dł.), Torunia — kościół św. Jakuba, Fromborka — katedra. Na Pomorzu Zachodnim z okresu tego pochodzi kolegiata w Kołobrzegu, kościoły w Stargardzie Szczecińskim, Chojnicach.

Szczególnie bogaty mecenat artystyczny Kazimierza Wielkiego obejmował wiele kościołów (ok. 300), m.in. kolegiaty w Sandomierzu i Wiślicy; z budowli świeckich — rozbudowę zamku na Wawelu, a także system zamków obronnych (ponad 50), m.in. Będzin, Czorsztyn, Ojców, Międzyrzecz, Ostrzeszów, Kruszwica.

Charakterystyczne w architekturze gotyku są krzyżackie zamki klasztorno-obronne, zwłaszcza rozbudowany w tym stylu Malbork, zaliczany do największych budowli obronnych ówczesnej Europy. Z innych budowli zamki rycerskie z XV w., np. w Dębnie koło Tarnowa oraz mieszkalne zamki prymasowskie, np. w Pińczowie (Bp Zb. Oleśnickiego) i Oporowie koło Kutna.
W miastach na szczególną uwagę zasługują gotyckie domy patrycjatu, ratusze (najokazalsze gdański i toruński), mury miejskie z basztami.

Równolegle z architekturą postępował rozwój rzeźby (głównie sarkofagi, płyty nagrobkowe, epitafia), również rzeźby w drewnie (słynna madonna z Krużlowej). Największym osiągnięciem rzeźbiarstwa średniowiecznego jest ołtarz Wita Stwosza (1477-89 r.) w kościele Mariackim w Krakowie. Uprawiano też malarstwo ścienne (polichromię), sztukę witrażową, złotnictwo.
Z czasem, poprzez liczne przywileje, nastąpił wzrost znaczenia i wyodrębnienie się stanu szlacheckiego7. Konsekwencją tego było ograniczenie na rzecz szlachty władzy królewskiej, a także, w odróżnieniu od innych krajów Europy, utrata znaczenia politycznego miast. Rozwijał się folwark szlachecki (m.in. poprzez rugi kmiece), a wraz z nim system pańszczyźniany. W ten sposób ukształtowała się osobliwa dla Polski forma ustrojowa, zwana „demokracją szlachecką", oparta na jednostanowym systemie parlamentarnym.

Polska w XVI w., w dobie odrodzenia, określana jest mianem „Polski złotego wieku". Mimo utraty przez Jagiellonów korony Czech i Węgier, rządy dwóch wybitnych władców, ostatnich królów tej dynastii są dla Polski okresem silnej pozycji międzynarodowej, sukcesów politycznych, gospodarczych, kulturalnych. Świadczy o tym fakt hołdu lennego księcia pruskiego Albrechta Hohenzollerna złożony Zygmuntowi Staremu (1525 r.), zacieśnienie związku z Litwą poprzez unię lubelską (1569 r.) za rządów króla Zygmunta Augusta ostatniego z Jagiellonów, a także włączenie do Korony dużych połaci Ukrainy. Do tego dochodzą sukcesy zdobyczne Stefana Batorego w wojnie z Rosją (z carem Iwanem IV Groźnym)9, i włączenie do Polski większości Inflant (ro-zejm w Jamie Zapolskim w 1582 r.). W rezultacie tych wydarzeń pod koniec XVI w. Polska stała się potęgą terytorialną Europy. Podstawowej zmianie uległ układ przestrzenny kraju, z ogólnej powierzchni 815 tys. km2 tylko 300 tys. km2 stanowiły ziemie etnicznie polskie, położone peryferyjnie względem mniej zaludnionych i słabiej zagospodarowanych obszarów na wschodzie, zamieszkałe przez silnie zróżnicowane i odmienne kulturowo mniejszości narodowe.

W stosunkach wewnętrznych postępował dalszy rozwój gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej. Wzrastały dochody szlachty z eksportu płodów rolnych (głównie do Holandii), do transportu wykorzystywano spławne rzeki; dużą rolę odgrywał Gdańsk. Utrwaliły się tranzytowe szlaki handlowe między wschodnią i zachodnią Europą, a przy nich sieć jarmarków międzynarodowych. Rozwijało się rzemiosło, zwłaszcza garncarstwo, sukien-nictwo (Gdańsk), skórnictwo, kuśnierstwo, piwowarstwo, wytwarzano wyroby metalowe. Pojawiły się pierwsze manufaktury: kuźnie, górnictwo solne (Bochnia, Wieliczka).

Do szczególnego znaczenia politycznego doszła szlachta w czasie wolnej elekcji po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów (utożsamianie się szlachty z narodem). Pod koniec XVI w. coraz większy wpływ na rządy miała, wyłoniona z warstwy szlacheckiej, magnate-ria (piastowanie urzędów, m.in. hetmana, kanclerza). Zaczęły powstawać niepodzielnie „państwa magnackie", tzw. ordynacje (radziwiłłowska w 1579 r., zamojska w 1589 r.). Równocześnie rosła liczebność mieszczaństwa (w XVI w. ok. 1000 miast, w tym ok. 100 powyżej 3 tys. mieszk.), jednak bez należytego udziału w życiu politycznym.

W kulturze polskiego renesansu dominowała kultura szlachecka, którą cechują żywotne idee humanizmu, tolerancja religijna, duża ruchliwość intelektualna, tworzenie nowych wzorców życia. W rozwoju reformacji dużą rolę odegrały tradycje husytyzmu. Najliczniej reprezentowany był kalwinizm, oprócz tego rodzime wyznanie tzw. braci polskich (arianie, socynianie). Istniała również dążność do utworzenia Kościoła narodowego (m. in. Jan Laski, arcyb. Jakub Uchański). Ogólnie wzrastał poziom oświaty. W piśmiennictwie pod znacznym wpływem reformacji rozpowszechniał się język polski. Rozwijało się szkolnictwo: szkoły parafialne, gimnazja (np. ariańskie w Pińczowie, Rakowie), kolegia jezuickie, gimnazja akademickie (Poznań 1519 r„ Gdańsk 1558 r.); w 1578 r. założono Uniwersytet w Wilnie, w 1595 r. Akademię Zamojską. Najwybitniejszym przedstawicielem polskiej nauki epoki odrodzenia był Mikołaj Kopernik (O obrotach ciał niebieskich, 1543 r.). Literaturę polityczną reprezentował Andrzej Frycz Modrzewski, historiografię Marcin Kromer, literaturę piękną Mikołaj Rej, Jan Kochanowski.

W sztuce polskiej renesans pojawił się stosunkowo wcześnie (za pośrednictwem Węgier). Początkowo był wybitnie włoski, z czasem wykazywał cechy swoiste (attyka w połączeniu z krużgankami lub galeriami arkadowymi).
Kraków był ośrodkiem o znaczeniu międzynarodowym. Pod mecenatem królewskim Jagiellonów przebudowany został zamek wawelski w nowoczesną rezydencję (1507-36 r.). Powstało najwybitniejsze dzieło czysto włoskiego renesansu na północ od Alp — Kaplica Zygmuntowska przy katedrze wawelskiej (arch. Bartłomiej Berecci, 1517-32 r.).

Od połowy XVI w. rozwija się budownictwo zamkowe. Siedziby magnackie przyjmują postać okazałych rezydencji. W ramach fundacji królewskiej (Zygmunt August) powstaje zamek w Niepołomicach (1550-71 r.), magnackich: w Książu Wielkim (Myszkowscy, 1586-95 r.), Baranowie Sandomierskim (Leszczyńscy, 1591-1606 r.), Krasiczynie (1592-1614 r. Krasiccy), w Pieskowej Skale (Szafrańców, ok. 1580 r.).
Z architektury miejskiej należy wymienić przebudowane Sukiennice w Krakowie (J.M. Padovano, 1550-56 r.), ratusze — najwspanialszy w Poznaniu (przybudowa 1550-60 r.), w Tarnowie, Sandomierzu, Chełmnie na Pomorzu; wznoszono kamienice mieszczańskie z dachem attykowym (Kraków, Jarosław, Zamość).
Wyraźną odrębność w porównaniu z innymi dzielnicami Polski wykazuje renesans w Gdańsku (wpływ Niderlandów), gdzie przetrwały tradycje gotyku. Najczęstsze są gotyckie elewacje szczytowe z dekoracją renesansową (ratusz 1586-95 r., arsenał 1602-05 r., bramy, kamienice). Architektura Gdańska wywierała wpływ na budownictwo miejskie Pomorza, Wielkopolski, a także środkowej Polski. Jednym z nielicznych wówczas przykładów realizacji koncepcji urbanistyczno-architektonicznej miasta magnackiego była budowa Zamościa.
Ogólnie budowano mało obiektów sakralnych (reformacja). Dopiero pod koniec XVI w. jezuici w ramach działalności kontrreformacyjnej wznosili kościoły w późnorenesansowym stylu manierystycznym. W rzeźbie, poza dekoracją ornamentalną budowli, powszechne były pomniki nagrobne w kościołach. W malarstwie obok miniatorstwa, w którym wsławiła się szkoła krakowska, m.in. Kodeksem Baltazara Behema", rozwijało się malarstwo portretowe, głównie wizerunki królów, magnatów, patrycjatu.

XVII w. był w dziejach Polski okresem szczególnie burzliwym. Powszechny był wybór — drogą wolnej elekcji — królów obcych dynastii, realizujących własne ambicje polityczne bez liczenia się z polską racją stanu. Niezgodna z interesami Polski polityka dynastyczna Wazów (Zygmunt III, Władysław IV, Jan Kazimierz, 1587-1668 r.) doprowadziła do wyniszczających kraj wojen, zwłaszcza potopu szwedzkiego   (1655-60 r., pokój w Oliwie — utrata większości Inflant). Ponadto takie wydarzenia, jak ogólnoukraińskie powstanie narodowe pod wodzą Bohdana Chmielnickiego (1648 r.) i utrata części Ukrainy z Kijowem, ciągłe konflikty zbrojne z Turcją (m.in. w 1672 r. utrata Podola z Kamieńcem Podolskim), w tym zwycięskie, ale mało skuteczne politycznie, kosztowne bitwy Jana III Sobieskiego (1673, 1676, 1683 r.), wreszcie na początku XVIII w. (1700-21 r.) udział Polski za sprawą Sasów (August II) w Wojnie Północnej (w 1702 r. zajęcie przez Szwedów Warszawy), której efektem było wzmocnienie pozycji Rosji (Piotr I Wielki) spowodowały załamanie się potęgi Polski, upadek autorytetu międzynarodowego i osłabienie pozycji w handlu zagranicznym. W stosunkach społecznych dezorganizacji ulega stan szlachecki, pogarsza się położenie mieszczan i chłopów, następują rządy oligarchii magnackiej (liberum veto 1652-1764 r., rokosze, konfederacje itp.), osłabieniu uległa władza królewska (duża władza hetmanów), podczas gdy w Europie Zachodniej panują rządy absolutne (np. Ludwika XIV). Coraz bardziej widoczne staje się rosnące niebezpieczeństwo ekspansji Hohenzollernów i Habsburgów.

XVII i połowa XVIII w. to w Polsce okres kultury baroku, znajdującej się pod mecenatem dworu królewskiego, magnatów i kościoła, przesiąkniętej duchem kontrreformacji.
W dziedzinie nauki widoczny jest postęp matematyki, astronomii (Jan Heweliusz z Gdańska). W literaturze pięknej panuje poezja epicka (Jan Andrzej Morsztyn, Wacław Potocki), pamiętnikarstwo (Jan Chryzostom Pasek). Rozwija się teatr dworski (gmach stałego teatru w Warszawie, 1724 r.), muzyka religijna (organy w Leżajsku z 1682 r.), dworska, miejska, ludowa (mazur).

Pod koniec XVI w. pojawia się w architekturze  barok wczesny,  propagowany przez jezuitów (wzorem rzymski kościół II Gesu), surowy w formie, oparty na tradycjach renesansu (kościół Św. Piotra i Pawła w Krakowie 1605-19 r., bezwieżowa fasada, kopuła). Po utracie przez Kraków funkcji stołecznej (data umowna przeniesienia stolicy 1596 r.) rolę centrum kulturalnego kraju przejęła Warszawa. Pod królewskim mecenatem Wazów został rozbudowany Zamek Królewski (1599-1619 r.), wzniesiona Kolumna Zygmunta III (1644 r.) na osi Krakowskiego Przedmieścia oraz letnia rezydencja w Ujazdowie (1619 r.).
Wyrazem poparcia przez magnaterię idei kontrreformacji była budowa zespołów klasztornych w Kalwarii Zebrzydowskiej, Wejherowie, Górze Kalwarii, Pakości. Powstawały magnackie budowle rezydencjonalne: zamek w Łańcucie, (Lubomirskich, 1641 r.), pałac biskupi w Kielcach (1637-42 r.), zamek Krzyż-topór w Ujeździe (Ossolińskich 1613-44 r., zniszczony przez Szwedów — ruina). Równocześnie w architekturze rozwijał się nurt rodzimy, późnorenesansowy, np. kościół Bernardynów w Lublinie, parafialny w Kazimierzu Dolnym (1610-13 r.).
Po „potopie" szwedzkim w drugiej połowie XVII w. zapanował okres baroku dojrzałego (fasada dwuwieżowa), okazały dekoracyjny barok włoski (na wzór L. Berniniego). Pod mecenatem króla Jana III Sobieskiego rozpoczęto w latach 1681-96 budowę jednego z najcenniejszych zabytków Polski — pałacu w Wilanowie (rozbudowany w XVIII w.).

Nastąpiła intensywna rozbudowa sieci kościołów i klasztorów. Wybitnymi przykładami są: kościół jezuitów w Poznaniu (1695-98 r.), Filipinów w Gostyninie (1677-98 r.), w Świętej Lipce na Warmii (1691-94 r.), Misjonarzy i Bernardynów w Krakowie. Obok baroku włoskiego istnieje barok klasycyzujący, nawiązujący do francuskiego i angielskiego „palladianizmu". W tym stylu budowane są rezydencje magnackie, kościoły (arch. Tyl-man z Gameren pochodzenia holenderskiego); m.in. pałac Krasińskich (1680-95 r.; płaskorzeźby A. Schliitera), kościół Sakra-mentek (1688-92 r.) w Warszawie, pałac w Nieborowie (1696 r.), kościół Św. Anny w Krakowie (1689-1703 r.; rzeźby B. Fontany).
W XVIII w. za panowania dynastii saskiej (August II, August III) nastał okres baroku późnego, zwany „saskim" lub „drezdeńskim",   będący  pod   wpływem  francuskiego rokoka. W Warszawie reprezentowała go „Oś Saska" — kompozycja urbanistyczno-architektoniczna, której pozostałością jest Ogród Saski (jedyny w centrum Warszawy). Przykładem baroku późnego są okazałe zespoły pałacowo-ogrodowe: rezydencja Branickich w Białymstoku (1691 -97 r.) zwana Wersalem Podlaskim, Potockich w Radzyniu Podlaskim (1750-58 r.), kontrastujące z ubogimi architektonicznie miastami. Miastem zbudowanym według barokowych założeń urbanistycznych (XVII, XVIII w.) jest Rydzyna. Jej ośrodkiem jest zamek — rezydencja Leszczyńskich (1685-95 r.). Największy rozkwit w tym okresie przeżywa architektura pałacowa w Warszawie. W pierwszej połowie XVIII w. wzniesiono tu około 50 pałaców; m.in. pałace Pod Blachą, Branickich, Mniszchów, Radziwiłłów (na Krakowskim Przedmieściu), biskupów krakowskich, Lubomirskich.

Architekturę sakralną późnego baroku cechuje różnorodność, na ogół nawiązuje ona jednak do rokoka. Na Śląsku (krąg austro--czeski) powstaje kolegium jezuitów — obecnie Uniwersytet we Wrocławiu, kościół Cystersów w Krzeszowie, w Krakowie — kościół Paulinów na Skałce (1733-38 r.).

Budownictwo na wsi i w miasteczkach jest najczęściej drewniane. W XVII, XVIII w. utrwala się typ barokowego kościoła drewnianego, cerkwie łemkowskie, bożnice. Wykształca się styl drewnianego parterowego dworku szlacheckiego.

Rzeźba baroku
to głównie sztuka nagrobna. Rozwija się ornamentyka, charakterystyczne są stiuki, sztukaterie. Na przełomie XVII i XVIII w. coraz częstsze jest malarstwo ścienne i sklepieniowe (plafony), alegoryczne, a także iluzjonistyczne. Malowane są obrazy religijne (m.in. pasyjne), historyczno-batalistyczne, portrety — często całofigural-ne. Powstają cykle portretów rodzinnych królewskich (Wilanów), magnackich. Charakterystyczne są również portrety trumienne. Z rzemiosła na szczególną uwagę zasługuje meblarstwo (m.in. szafa gdańska — wzory holenderskie), złotnictwo, wyroby jubilerskie.
Polskie oświecenie jest z jednej strony okresem wdrażania szerokiego programu reform, z drugiej — stopniowego upadku państwowości,  do   rozbiorów  (1772, 1793, 1795 r.) dokonanych przez Rosję, Prusy oraz Austrię i do zupełnej utraty niepodległości. Głównymi krzewicielami idei oświecenia są m.in. Hugo Kołłątaj (zał. Kuźnicy Kołłątajowskiej), Stanisław Staszic. Zachodzą bardzo istotne przemiany w dziedzinie światopoglądowej, w sferze społeczno-politycznej, intelektualnej i kulturalnej. Wzrasta poczucie jedności narodowej i przynależności państwowej. Równocześnie następuje ożywienie życia gospodarczego. Aktywizuje się politycznie i gospodarczo średnia szlachta, tworzy się warstwa inteligencji. Postępuje rozwój urbanizacji, zwiększa się rola miast. Podstawą rolnictwa jest nadal folwark oparty na pańszczyźnie. Wzrasta produkcja przemysłowa (głównym okręgiem przemysłu metalowego jest Zagłębie Staropolskie — 80% ogólnej produkcji żelaza; tradycje produkcji płócienniczej ma Andrychów i okolice), rzemieślnicza, handel (w tym znaczny eksport zboża i zwierząt hodowlanych). Duże znaczenie w krzewieniu idei oświecenia ma działalność ostatniego króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764-95 r.). Program polityczny i oświatowo-kulturalny, nad którym sprawuje mecenat odpowiada zarówno nowoczesnym tendencjom światowym, jak i interesom wewnętrznym kraju. Szczególnym osiągnięciem reformatorskim w dziedzinie oświaty jest utworzenie w 1773 r. podległej królowi Komisji Edukacji Narodowej (m.in. A.K. Czartoryski, H. Kołłątaj, M. Poniatowski). W jej głównych założeniach było zeświecczenie szkół, wprowadzenie nowych programów i metod nauczania, inspirowanie badań naukowych. W 1780 r. została zreformowana przez Hugo Kołłątaja Akademia Krakowska zwana Szkołą Główną Koronną. Do ożywienia w nauce przyczynili się m.in. Jan Sniadecki (matematyka, astronomia), Adam Naruszewicz, Tadeusz Czapski (historia). W literaturze nurt racjonalistyczny reprezentują Ignacy Krasicki, Stanisław Trembecki, Julian Ursyn Niemcewicz, nurt sentymentalny — poeci Franciszek Dionizy Koźmian, Franciszek Karpiński. W 1765 r. powstaje w Warszawie Teatr Narodowy, pierwsza w Polsce stała, zawodowa scena.
W wyniku Sejmu Czteroletniego (1788-92 r.) zostaje uchwalone wybitne, jak na ówczesną epokę, dzieło parlamentaryzmu polskiego — Konstytucja 3 Maja (1791 r.).

Sztukę okresu oświecenia cechuje różnorodność. Obok stosowanego nadal baroku i rokoka rozwija się styl klasycystyczny, który pod koniec XVIII w. zajmuje pozycję dominującą. Pojawia się również — początkowo głównie w założeniach parkowych, nurt pre-romantyczny (tzw. parki krajobrazowe — angielskie). Klasycyzm występuje najwcześniej w architekturze, przede wszystkim w budowlach świeckich, rzadziej sakralnych. W jego rozwoju można wyróżnić 3 fazy uzależnione w dużej mierze od sytuacji wewnętrznej kraju.

Mecenat królewski Stanisława Augusta Poniatowskiego położył duże zasługi na polu kultury i sztuki. Do wybitnych osiągnięć należy przebudowa wnętrz Zamku Królewskiego oraz pałacu Na Wodzie w Łazienkach (dawny z XVII w. Tylmana z Gameren) uznanego za „klejnot" stylu klasycystycznego. Stanowi integrację architektury, rzeźby, malarstwa (tzw. „styl Stanisława Augusta") i jest dziełem wybitnych architektów (Jakuba J. Fon-tany, Domenico Merliniego, Jana Ch. Kam-setzera) i malarzy (Marcello Bacciarellego, Bernarda Bellotta zw. Canaletto).
W środowisku magnackim panuje moda na architekturę bardziej kosmopolityczną („palladianizm"), reprezentują ją pałace: Prymasowski, Tyszkiewiczów w Warszawie, rezydencja podmiejska w Natolinie, pałac w Jabłonnej. Z innych — fasada kościoła Św. Anny, domy bogatego mieszczaństwa w Warszawie. W Wielkopolsce — pałac w Rogalinie (Raczyńskich), zmiany przeprowadzone w zamku w Rydzynie (Sułkowskich). Okres od utraty niepodległości Polski do Kongresu Wiedeńskiego (1795-1815 r.) upływa pod znakiem dążności wolnościowych w dobie napoleońskiej (utworzenie legionów w 1797 r. przez J.H. Dąbrowskiego, udział Polaków w kampaniach napoleońskich) i nadziei związanych z Księstwem Warszawskim. Są to również lata działalności organizacyjnej i naukowej Stanisława Staszica, m.in. w Izbie
Edukacyjnej, Towarzystwie Przyjaciół Nauk (1808-26 r. prezes), badań geologicznych (O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski, 1815 r.). Na okres ten przypada również rozwój zawodowego teatru polskiego, a zwłaszcza Teatru Narodowego w Warszawie, co było zasługą jego dyrektora Wojciecha Bogusławskiego (1799-1814 r.).

W sztuce panuje mecenat magnaterii. Powstają klasycystyczne rezydencje wiejskie o założeniach pałacowo-parkowych. Do najwybitniejszych należą: pałac w Puławach (przebudowa), który w okresie zaborów był ośrodkiem życia naukowego, literackiego, artystycznego (od 1784 r. własność Czartoryskich); utworzone tu zostało również pierwsze muzeum publiczne w Polsce (Izabela Czartoryska); Arkadia (1778-1821 r.) krajobrazowy park romantyczny koło Nieborowa z kompleksem budowli (Helena Radziwiłłowa); pałace w Bejscach (1802 r.) na Kielec-czyźnie (Badenich), Lubostroniu koło Bydgoszczy, Dobrzycy i Śmiełowie koło Kalisza.

Okres Królestwa Kongresowego do czasu wybuchu powstania listopadowego (1815-30 r.) cechuje dynamiczny rozwój Warszawy jako ośrodka stołecznego. Wznoszone są gmachy użyteczności publicznej różnych instytucji, ministerstw, obiekty przemysłowe. W 1816 r. zostaje założony Królewski Uniwersytet Warszawski21. Następuje porządkowanie miasta. Do wielkich przedsięwzięć urbanistycznych należą m.in. plac Teatralny, plac Bankowy (główny arch. A. Corazzi). Powstają monumentalne budowle późnoklasycystyczne: Pałac Staszica (1818-21 r.) siedziba Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Teatr Wielki (1826-33 r.). Przebudowie ulega pałac Radziwiłłów (przy Krakowskim Przedmieściu) na pałac Namiestnikowski (1818-19 r.), Belweder (1812-22 r.), pałac Mostowskich (1823 r.); szereg kamienic przy Nowym Świecie, kościół (rotunda) Św. Aleksandra przy placu Trzech Krzyży (1818-25 r.).
Powstaje nowy typ miasta przemysłowego; przede wszystkim Łódź, rozwijająca się jako wielki ośrodek włókienniczy, a także szereg ośrodków przemysłowych, np. w Zagłębiu Staropolskim.

W budownictwie szlacheckim charakterystyczne dla klasycyzmu są utrwalone tradycją parterowe dworki z facjatkami i kolumnowym gankiem. W miasteczkach — zespoły domów z podcieniami Czchów, Ciężkowice, Rakoniewice.

W malarstwie zachowują się przetrwałe tradycje baroku, tj. malarstwo dekoracyjne (sceny alegoryczne, antyczne, historyczne), portrety. Wspomniani wcześniej wybitni malarze włoscy M. Baciarelli, Canaletto działają na dworze Stanisława Augusta (słynne widoki Warszawy). Jan Piotr Norblin (pochodzenia franc), sprowadzony do Polski przez Czartoryskich, uprawia m.in. realistyczne malarstwo rodzajowe. Malarze polscy — Franciszek Smuglewicz reprezentuje nurt klasycystyczny nawiązujący do baroku, Antoni Brodowskki jest czołowym przedstawicielem klasycyzmu (profesor na Wydz. Sztuk Pięknych Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego), a ponadto wybitnym portrecistą. Pod wpływem tragicznych wydarzeń historycznych częste w malarstwie są treści patriotyczne, np. impresje kościuszkowskie (F. Smuglewicz, M. Stachowicz), Konstytucja 3 Maja (J.P. Norblin) i in.Rzeźba ma głównie charakter dekoracyjny, przedstawia figury mitologiczne, alegoryczne.

Z tego okresu pochodzą również pomniki: Mikołaja Kopernika (1828-39 r.) i Księcia J. Poniatowskiego (1828-32 r.) w Warszawie wykonane przez duńskiego rzeźbiarza klasycystycznego Bertela Thorvaldsena.Wysoki poziom przedstawia rzemiosło artystyczne — tkactwo, hafciarstwo, ceramika. Założona zostaje m.in. manufaktura fajansów w warszawskim Belwederze, w Ćmielowie.Po upadku powstania listopadowego dużą rolę odgrywa twórczość kulturowa Wielkiej Emigracji, zwłaszcza we Francji. W kraju ożywienie następuje dopiero po 1840 r. Unowocześnieniu ulegają formy mecenatu magnackiego. Powstają fundacje w służbie ogółu, m.in. Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu, Adama Tytusa Działyńskiego w Kórniku, Krasińskich w Warszawie. Pod mecenatem mieszczańsko-szlacheckim zostaje założone Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie (1854 r.), Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie (1860 r.), Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu (1857 r.).W latach dwudziestych XIX w. klasycyzm ustępuje miejsca ideologii romantyzmu.

Szczególna rola przypada literaturze, w której narodowa dążność do niepodległości znajduje swój szczególny wyraz. Największe znaczenie ma nasycona treściami politycznymi twórczość Trzech Wieszczów: Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Zygmunta Krasińskiego — duchowych przywódców narodu. Szczególny wpływ na kształtowanie się polskiej mentalności społecznej i wychowania przyszłych pokoleń mają wybitne dzieła z okresu Wielkiej Emigracji (dramaty: Dziady, Kordian, Nieboska Komedia; epopeja Pan Tadeusz), oderwane od realnej rzeczywistości narodowej, przepojone mistycyzmem i ideami mesjanizmu. Nowatorska ideowo jest natomiast poezja Cypriana Norwida.

Odmienny w twórczości literackiej od emigracyjnego jest nurt krajowy. Dominuje proza. Współczesną powieść obyczajową reprezentują: Józef Ignacy Kraszewski, Józef Korzeniowski, Narcyza Żmichowska; powieść historyczną — J.l. Kraszewski; komedię obyczajową — Aleksander Fredro.

W muzyce jest to okres genialnej twórczości Fryderyka Chopina, przepojonej treściami patriotycznymi i narodowymi, a także Stanisława Moniuszki — twórcy polskiej opery narodowej (w 1865 r. premiera Strasznego Dworu) i liryki pieśniarskiej oraz światowej sławy skrzypka — Henryka Wieniawskiego.

Po upadku powstania styczniowego (1863 r.) nastąpił odwrót od romantyzmu do przeciwstawnej mu ideologii pozytywizmu i realizmu. W literaturze pojawiła się nowoczesna powieść poruszająca problemy różnych środowisk społecznych, a także wielka powieść historyczna, ponadto uprawianym gatunkiem stała się nowela. Wybitnymi pisarzami tej epoki są: Eliza Orzeszkowa, Bolesław Prus, Henryk Sienkiewicz, Maria Konopnicka. U schyłku XIX w. przenika z Zachodu nurt naturalizmu poddający krytyce moralność i obyczaje burżuazyjne.

Reprezentują go Adolf Dygasiński, Gabriela Zapolska.W sztukach plastycznych XIX-wieczny romantyzm przejawia się nawrotem do przeszłości. W architekturze po 1830 r. dominuje historyzm, w drugiej połowie XIX w. eklektyzm. Wznoszone są neogotyckie rezydencje ziemiańskie, liczne kościoły; zamki w Zatorze (1836 r.), Kórniku (1845-60 r.), Zagórzanach (1835-39 r.), Krzeszowicach (1850-58 r.). W miastach budowano najczęściej neorene-sansowe gmachy użyteczności publicznej, takie jak Hotel Europejski w Warszawie, Teatr Słowackiego w Krakowie (1889-91 r.) na wzór Opery Paryskiej. Uniwersytecki gmach Collegium Novum utrzymany w stylu neogo-tyku (1883-87 r.) nawiązuje do miejscowej tradycji gotyckiej.

Eklektyczne są gmachy Towarzystwa "Zachęty" (1898-1900 i 1903 r.), Politechnika Warszawska (1899-1901 r.).W zabudowie miejskiej powszechne są kamienice czynszowe.W rzeźbie panuje również historyzm i eklektyzm; często podejmowana jest tematyka historyczna, np. w Krakowie pomniki na Plantach (m.in. Jadwigi i Jagiełły); pomnik Adama Mickiewicza (1898 r.) na Rynku.W warunkach politycznej niewoli i podziału kraju między zaborców dużą rolę w kształtowaniu świadomości narodowej odegrało malarstwo. Sprzyjały temu podstawy ideowe romantyzmu — rozszerzanie tematyki i zmiany sposobu wyrazu. Jego treści przepojone były problematyką społeczną i narodowowyzwoleńczą. Ponadto wykształciło się swoiste dla polskiej sztuki malarstwo batalistyczne oraz pełne nastroju malarstwo pejzażowe.Najwybitniejszym malarzem polskim epoki romantyzmu o znaczeniu europejskim był Piotr Michałowski — portrecista, przedstawiciel nurtu batalistycznego, malarz koni (m.in. Somosierra w cyklu obrazów z epoki napoleońskiej).Druga połowa XIX w. przynosi prawdziwy rozkwit polskiego malarstwa. Jako rezultat walki o narodowe oblicze sztuki polskiej w 1860 r. zostaje założone w Warszawie Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych i otwarta pierwsza na ziemiach polskich stała wystawa sztuki. W postawie twórczej przeważa nurt realistyczny. Na podłożu dążeń wolnościowych szczególną popularność zdobywa malarstwo historyczne.

Do wybitnych indywidualności tego okresu należy malarz scen historycznych i znakomity portrecista Henryk Rodakowski. Twórcami kompozycji na gruncie realizmu i romantycznego sentymentalizmu sięgającymi często do tematyki wiejskiej są: Wojciech Gerson, Franciszek Kostrzewski, Józef Szermentowski, Aleksander Kotsis.

Entuzjastą sztuki narodowej jest również malarz jeźdźca i konia Juliusz Kossak.Wraz z sytuacją patriotycznego napięcia wzrasta popularność malarstwa o tematyce nawiązującej do przeszłości narodowej. Niebywałą sławę zdobywa obraz Józefa Simmlera Śmierć Barbary Radziwiłłówny.

Szczególny wpływ na kształtowanie świadomości narodowej ma twórczość Artura Grotgera, jego cykle malarskie sprzed (Warszawa I, Warszawa II) i po tragicznych wydarzeniach powstania styczniowego (Polonia, Lituania, Wojna).Z tradycjami romantyzmu splata się w malarstwie polskim realizm trzeźwej epoki pozytywizmu. Tradycje batalistyczne z motywem jeźdźca i konia podtrzymuje uczeń Juliusza Kossaka Józef Brandt. Na czoło wybija się jednak pełna patriotyzmu twórczość Jana Matejki, dzięki której wzrasta ranga Krakowa do głównego, obok Warszawy, ośrodka artystycznego na ziemiach polskich.

Powstają wielkie dzieła malarstwa historycznego kreślące wizję przeszłości narodowej. W pierwszej fazie zawierają krytykę feudalnej przeszłości magnackiej (Kazania Piotra Skargi, Rejtan), w drugiej, po 1870 r., gloryfikują czyny oręża polskiego i doniosłe wydarzenia historyczne (Batory pod Pskowem, Grunwald, Sobieski pod Wiedniem, Hołd pruski); analogia do trylogii Henryka Sienkiewicza.Równocześnie w Warszawie przeżywa szczytowe osiągnięcia malarstwo rodzajowo-krajobrazowe, ukształtowane na estetyce dojrzałego realizmu graniczącego z naturalizmem. Głównym teoretykiem tego kierunku jest Stanisław Witkiewicz. Jego entuzjastami są bracia Maksymilian i Aleksander Gierym-scy. Ich prace zawierają silne akcenty społecznego krytycyzmu, m.in. wizerunki środowiska miejskiego Warszawy (ideowe podobieństwo z Lalką Bolesława Prusa).

Pełen życia, realistyczny wizerunek wsi polskiej przedstawia Józef Chełmoński. Wojciech Kossak uprawia malarstwo historyczno-batalistyczne oraz portrety.Pod koniec XIX w. pojawił się w warszawskim środowisku malarskim impresjonizm przeszczepiony z Paryża przez Józefa Pankiewicza i Władysława Podkowińskiego. Silne tradycje realistyczne przeradzają się z czasem w nastrojowy symbolizm.

Po 1895 r. impresjonizm rozwija się w Krakowie (Józef Pankiewicz, Leon Wyczółkowski). Najszerzej wykorzystany jest w malarstwie krajobrazowym przez Jana Stanisławskiego, twórcę krakowskiej szkoły pejzażu.

Postimpresjonizm reprezentują Józef Pankiewicz, a także Olga Boznańska (portrety).Pod koniec XIX w. rolę głównego ośrodka naukowego i kulturalnego o znaczeniu ogólnonarodowym pełni Kraków (swobody w ramach uzyskanej w 1867 r. przez Galicję autonomii). Działają tu takie instytucje, jak: Akademia Umiejętności (1872 r.), Muzeum Narodowe (1879 r.), Biblioteka Jagiellońska (dyr. Karol Estreicher), zbiory Czartoryskich (1878 r.), Szkoła Sztuk Pięknych (1879, od 1900 r. Akademia Sztuk Pięknych), Towarzystwo Artystów Polskich „Sztuka" (1897 r.).

Na przełomie XIX i XX w. zapoczątkowany zostaje w Krakowie neoromantyczny kierunek literacko-artystyczny reprezentowany przez twórców Młodej Polski (1890-1918 r.). W literaturze przejawia się odejściem od sztuki realistycznej w kierunku symbolizmu, impresjonizmu, dekadentyzmu. Znamienny dla tego okresu jest rozwój artystyczny i ideowy poezji uprawianej przez Jana Kasprowicza, Kazimierza Przerwę-Tetmajera.

Nurt skrajnego modernistycznego estetyzmu, sztuki autonomicznej, wolnej od bieżących zadań społecznych ("sztuka dla sztuki"), reprezentuje Stanisław Przybyszewski. Coraz ostrzej zaznacza się odrębność środowisk artystycznych, swoista obyczajowość cyganerii.W prozie następuje odrodzenie rodzimych tradycji romantyzmu, realizmu i naturalizmu. Tematyka społeczna, niepodległościowa zawarta jest w dziełach Stefana Żeromskiego, Władysława Reymonta, Władysława Orkana.

W twórczości dramaturgicznej wybitnym przedstawicielem Młodej Polski jest Stanisław Wyspiański, w twórczości komediowej Gabriela Zapolska, Tadeusz Rittner, Włodzimierz Perzyński.

Do młodszego pokolenia twórców młodopolskich należą m.in. Karol Irzykowski, Tadeusz Boy Żeleński, Jerzy Żuławski, Leopold Staff, Bolesław Leśmian. Duże znaczenie ma teatr (w 1901 r„ premiera Wesela Wyspiańskiego w Krakowie), kabaret (Zielony Balonik w Jamie Michalikowej, 1905-12 r.).W muzyce młodopolskiej rozwija się postępowy nurt europejskiej muzyki neoromantycznej, reprezentowany przez Mieczysława Karłowicza, Grzegorza Fitelberga, Karola Szymanowskiego.Charakterystyczny jest dla tego okresu wszechstronny  rozwój   sztuk   plastycznych, koegzystencja różnych tendencji i kierunków, impresjonizmu z tradycją realizmu, symbolizm, secesja.

Dążność do stworzenia sztuki narodowej oraz silna inspiracja polską sztuką ludową. W architekturze przeciwstawieniem eklektyzmu jest secesja (rodzimy motyw attyki). W Krakowie powstaje gmach Towarzystwa Przyjaciół Nauk (1901 r.), następuje przebudowa Starego Teatru (1907 r.), Polskiej Kasy Oszczędności. W architekturze warszawskiej trwają nadal tradycje historyzmu. W poszukiwaniu stylu narodowego powstaje oparty na elementach budownictwa góralskiego — styl zakopiański, którego twórcą jest Stanisław Witkiewicz (Willa pod Jedlami).

W malarstwie panuje wielokierunkowość formy i treści; oparty na tradycjach rodzimych impresjonizm, symbolizm, secesja; portrety, pejzaże, sceny rodzajowe, obrazy o tematyce patriotycznej, koncepcje symboliczne. Wyraźna jest inspiracja tematyką i twórczością ludową (Podhale, okolice Krakowa). Głównymi twórcami tego okresu są: Leon Wyczółkowski, Julian Fałat, Jacek Malczewski, Teodor Axentowicz, Jan Stanisławski, Włodzimierz Tetmajer, Jan Pankiewicz, Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer, Wojciech Weiss.

Zainteresowanie architekturą wnętrz; twórcami witraży są Wyspiański, Mehoffer; polichromię uprawia Wyspiański. Wyspiański zajmuje się też sztuką użytkową. Szczególną pozycję w okresie Młodej Polski zdobywa rzeźba. Twórcą oryginalnej rzeźby polskiej jest Xawery Dunikowski (impresjonizm, kompozycje metaforyczne).

Pierwsza wojna światowa nie spowodowała na terenie Polski szczególnie wielkich zniszczeń. Przebieg linii frontowych i związane z nimi działania wojenne oszczędziły główne miasta.

Odzyskanie niepodległości i zespolenie ziem byłych zaborów w jeden organizm państwowy stworzyły nowe warunki do rozwoju kultury. W literaturze i sztuce znajdowały odbicie nowe tendencje występujące w skali europejskiej. Wielu twórców związanych w swych początkach z Młodą Polską kontynuowało swą działalność w latach międzywojennych zachowując tym samym ciągłość ideowo-artystyczną tych dwóch następujących po sobie okresów.

Druga wojna światowa przyniosła olbrzymie straty ludnościowe (6028 tys. osób) i materialne (38% ogólnego stanu majątku trwałego). Na obszarze Polski znajdowały się hitlerowskie obozy koncentracyjne; największe w obrębie Rzeszy i terenów okupowanych — Oświęcim i Majdanek — równocześnie obozy zagłady (eksterminacja ludności żydowskiej), Rogoźnica (Gross-Rosen), Sztutowo (Stutthof) i in.

Atrakcje-Turystyczne.com

Przewodnik - atrakcje turystyczne krajów świata: wybierz kontynent

Popularne kraje i regiony turystyczne świata. Zabytki, muzea, ciekawe miejsca

Regiony turystyczne Polski

© 2007-2014 Atrakcje-Turystyczne.com

Turystyka | Polityka prywatności