Karpaty

Karpaty to jeden z najważniejszych regionów turystycznych w Polsce. Całoroczny charakter turystyki z dwoma wyraźnie zaznaczającymi się kulminacjami — w lecie i zimie to cechy charakterystyczne tego regionu. Szczególnie zimą uwypuklają się  atrakcje turystyczne tego regionu dzięki korzystnym warunkom klimatycznym i terenowym.

W Karpatach wyraźnie zaznaczają się piętra klimatyczno-roślinne. W Karpatach Zachodnich są to piętra: pogórskie (do 550 m n.p.m. w Beskidach i do 600 m w Bieszczadach), dolnoreglowe (550-1150 m w Beskidach i 600-1220 w Bieszczadach), górnoreglowe (1100-1360 m, Beskid Śląski i Żywiecki), subalpejskie — kosówki (1360-1650 m, Beskid Żywiecki), alpejskie — hal (1650-1725 m, Beskid Żywiecki, 1220-1348 m Bieszczady). Tatry natomiast mają klimat górski typu alpejskiego z pięcioma piętrami klimatyczno-roślinnymi: regla dolnego (950-1250 m n.p.m.), regla górnego (1250-1550 m), kosówki (1550-1800 m), hal (1800-2300 m), turni (powyżej 2300 m). W Tatrach opady śnieżne występują od września do końca maja. Wraz z wysokością zwiększa się liczba dni z opadem śnieżnym, a pokrywa śnieżna zalega — zależnie od wysokości — od 5 do 8 miesięcy. Grubość pokrywy śnieżnej jest zmienna; najgrubsza i najtrwalsza występuje w kotłach i górnych partiach dolin. Pokrywa śnieżna o grubości powyżej 10 cm zalega w Tatrach do 160 dni, w Beskidach i Bieszczadach 50-60 dni. Tereny narciarskie zajmują w Karpatach blisko 3900 km2. W Tatrach i na Podhalu charakterystycznym zjawiskiem są suche, ciepłe i silne wiatry typu fenowego, tzw. wiatr halny, po którym wieje zazwyczaj wiatr „orawski" przynoszący deszcze. Głównymi rzekami regionu są: Wisła, Olza, Soła, Skawa, Raba, Dunajec, Poprad, Biała, Ropa, Wisłoka, Wisłok, Jasiołka, San. Niektóre z nich mają szczególne znaczenie dla turystyki międzynarodowej (zwłaszcza Dunajec i Poprad). Na rzekach karpackich wybudowano kilka sztucznych zbiorników retencyjnych. W Karpatach występują bogate i zróżnicowane zasoby wód mineralnych — w rejonie Tatr i Podhala przeważają wody siarczkowe i termalne, w Karpatach fliszowych solanki i szczawy różnych odmian. Rozwinęło się tu 12 uzdrowisk. W Karpatach do dziś przetrwały obszary wyróżniające się odrębnością kulturową. Najbardziej znane — to Skalne Podhale, Spisz, Orawa, Sądecczyzna. Do 1948 r. część Beskidu Sądeckiego, Beskid Niski i Bieszczady były zamieszkane głównie przez Łemków i Bojków (m.in. zachowane charakterystyczne drewniane cerkwie).

W  zewnętrznych Karpatach Zachodnich wyróżnia się kilka subregionów turystycznych. W Beskidach Zachodnich są to:

Beskid Śląski. Orograficznie tworzą go dwa pasma górskie: Czantorii i Baraniej Góry, rozdzielone doliną Wisły. Najwyższe szczyty: Skrzyczne (1257 m n.p.m.), Barania Góra (1220 m), Wielka Czantoria (995 m). Beskid Śląski odznacza się dużymi opadami i zaśnieżeniem oraz znacznym zalesieniem. Na Baraniej Górze znajdują się źródła Wisły. Jest to jeden z najlepiej zagospodarowanych obszarów Polski dla celów turystyki zimowej (m.in. kolejki linowe Ustroń-Czantoria, Szczyrk - Skrzyczne, Bielsko-Biała - Szyndzielnią). Główne miejscowości turystyczne: Wisła, Ustroń, Szczyrk, a także Jaworze, Brenna, Istebna, Koniaków.

Wisła — największe powierzchniowo miasto w polskich Karpatach (110 km2), ośrodek wypoczynkowy i stacja sportów zimowych. Jest to poza tym ośrodek żywej tradycji sztuki ludowej i folkloru. Znajduje się tu Muzeum Świątków i Muzeum Beskidzkie. Corocznie odbywa się Tydzień Kultury Beskidzkiej.
Ustroń — uzdrowisko, rozwijające się od końca XVIII w. Występują tu źródła wód leczniczych: chlorkowo-sodowych i solanek bramkowych, jodkowych, żelazistych oraz złoża borowiny.

Szczyrk — ośrodek wypoczynkowy, najlepiej zagospodarowana w Polsce stacja sportów zimowych. Jest to też ośrodek tradycji sztuki ludowej i folkloru.
Beskid Żywiecki, Mały, Makowski i Kotlina Żywiecka. Główną atrakcję tego subregionu stanowią sztuczne zbiorniki wodne (jeziora Międzybrodzkie i Żywieckie), a także najwyższe wzniesienia Beskidów (m.in. Babia Góra 1725 m n.p.m., Pilsko 1557 m, Mała Babia 1517 m w Beskidzie Żywieckim). Są tu dobre tereny narciarskie. Beskid Żywiecki, zwany też Wysokim, ciągnie się wzdłuż europejskiego działu wodnego. Najwyższe szczyty charakteryzują dobrze wykształcone piętra roślinne. Osobliwością Beskidu Małego (Czu-pel 933 m) jest niemal prostolinijny przełom Soły, w którym wybudowano zapory wodne w Czańcu i Porąbce (3,8 km2). Trzecia zapora w Tresnej znajduje się już na terenie Kotliny Żywieckiej (Jezioro Żywieckie, 10,6 km2). Utworzono tu Babiogórski Park Narodowy oraz Żywiecki Park Krajobrazowy. Główne miejscowości turystyczne to: Zawoja, Jeleśnia, Korbielów, Sopotnia Wielka, Zwardoń, Węgierska Górka, Milówka, Rajcza, Ujsoły, Sól, Żywiec, Sucha Beskidzka, Maków Podhalański, Lanckorona.

Gorce i Beskid Wyspowy. Gorce stanowią silnie zalesiony masyw górski (Turbacz 1310 m n.p.m.) z rozgałęziającymi się grzbietami. W Rabce, Szczawie, Porębie Wielkiej występują wody mineralne. Utworzono tu Gorczański Park Narodowy. Inne miejscowości turystyczne to: Kamienica, Ochotnica, Lubomierz. Beskid Wyspowy charakteryzują odosobnione góry o stromych zboczach i spłaszczonych wierzchołkach (Mogilica 1171 m n.p.m.). Ważniejsze miejscowości turystyczne to: Mszana Dolna, Lubień, Limanowa.
Rabka status uzdrowiska ma od 1858 r. (źródła solanki). Jest to główne uzdrowisko dla dzieci w Polsce. Ośrodek sportów zimowych.

Beskid Sądecki z Kotliną Sądecką. Przełom Popradu dzieli Beskid Sądecki na dwie części: Pasmo Radziejowej (1262 m n.p.m.) i Jaworzyny (1114 m). W krajobrazie zaznacza się malownicza dolina Popradu z wgłębionymi meandrami między Piwniczną a Muszyną. Występuje tu obfitość źródeł mineralnych. Część obszaru objęta jest granicami Popradzkiego Parku Krajobrazowego. Główne miejscowości turystyczne to: Krynica, Muszyna Złockie, Żegiestów, Piwniczna (uzdrowiska), Rytro, Łomnica-Zdrój, Tylicz, a także Stary Sącz i Nowy Sącz.

Krynica jest jednym z największych uzdrowisk polskich (źródła szczaw alkalicznych wapniowych, magnezowych i sodowych z zawartością żelaza, bromu i jodu). Uzdrowisko powstało na przełomie XVIII i XIX w., a intensywny rozwój zaczął się w drugiej połowie XIX w. Znaczniejsza rozbudowa nastąpiła w okresie międzywojennym, kiedy Krynica była jednym z najnowocześniejszych uzdrowisk w Europie. Do lat trzydziestych obecnego stulecia zwana była stolicą zimową Polski. Zabytkowa jest zabudowa uzdrowiskowa z XIX w. Dorocznie odbywa się tu Festiwal Pieśni i Arii im. J. Kiepury (od 1967 r.), a ponadto liczne imprezy sportowe (zwłaszcza w okresie zimowym).
Stary Sącz — ośrodek zabytkowy, obejmujący m.in. zespół klasztorny Klarysek fundacji błogosławionej Kingi w XIV w. z uzupełnieniami z XVI-XVIII w. Inne zabytki sakralne i świeckie pochodzą głównie z XVII-XVIII w. Stary Sącz jest ośrodkiem garncarstwa ludowego.

Beskid Niski stanowi odrębny i specyficzny subregion w Zewnętrznych Karpatach Zachodnich. Wysokości szczytów Beskidu Niskiego nie przekraczają 1000 m (Lackowa 999 m n.p.m.), przełęcze są niskie i łatwo dostępne (Przełęcz Dukielska 502 m). Występują tu wody mineralne, czyste wody powierzchniowe oraz bujne lasy mieszane i bukowe. Liczne są cenne zabytki dawnego budownictwa ludowego (m.in. drewniane cerkwie), a także cmentarze wojenne i miejsca bitew z I i II wojny światowej. Utworzono tu rezerwat skalny Kornuty (reliktowo występuje kosodrzewina) oraz rezerwat Cergowa w pobliżu Dukli (cis). Główne miejscowości turystyczne to: Iwonicz-Zdrój, Rymanów, Wysowa (uzdrowiska), Grybów, Szymbark, Wapienne, Biecz, Krosno, Bobrka (skansen przemysłu naftowego).

Iwonicz-Zdrój jest uzdrowiskiem od połowy XIX w. (szczawy i złoża borowiny). Walory bioklimatyczne i krajobrazowe podnosi lesistość okolicy (drzewostan jodłowo-bukowy). Zachowała się zabytkowa zabudowa uzdrowiskowa.

Biecz — miasto położone na obrzeżu subregionu, prawa miejskie uzyskało w 1303 i powtórnie w 1363 r. Do dziś Biecz zachował dawny układ urbanistyczny i liczne zabytki, m.in. kościół farny Bożego Ciała (koniec XV w. do 1521 r., ołtarze z XVII i XVIII w.) — najwybitniejsza świątynia późnogotycka w Małopolsce. Pon'adto w mieście znajdują się inne zabytki świeckie i sakralne z XV-XIXw. Corocznie odbywają się Dni Folkloru Pogórza (od 1965 r.).

Pogórze Karpackie stanowi rozległy subregion turystyczny w Zewnętrznych Karpatach Zachodnich, obejmujący przede wszystkim Pogórze Zachodniobeskidzkie i Pogórze Środkowobeskidzkie. Do subregionu tego zaliczono też kilka miejscowości związanych funkcjonalnie z Pogórzem, ale leżących już na obrzeżu, na obszarze Podkarpacia Północnego (fragmenty Kotliny Sandomierskiej) oraz Wschodniego Podkarpacia (Płaskowyż Chyrowski). Obszar Pogórza jest bardzo zróżnicowany krajobrazowo, niekiedy o ciekawych formach skalnych (np. Skalne Miasto pod Ciężkowicami czy Prządki pod Odrzyko-niem). W przełomie Dunajca między Nowym Sączem a Czchowem wybudowano dwie zapory wodne (Jezioro Rożnowskie 17,8 km2, Czchowskie 3,5 km2). Atrakcyjny teren turystyczny stanowią też doliny Raby, Skawy i Sanu. Główne miejscowości turystyczne to: Gródek nad Dunajcem, Rożnów, Znamirowice, Tęgoborze, Myślenice (Zarąbie), Olszany (wypoczynek pobytowy), Wieliczka, Krasiczyn, Nowy Wiśnicz, Tarnów, Jarosław, Przemyśl, Wadowice (turystyka poznawcza), Kalwaria Zebrzydowska, Kalwaria Pacławska, Tuchów (ruch pielgrzymkowy).

Krasiczyn — atrakcją jest późnorenesansowy, manierystyczny zamek, wzniesiony w latach 1592-1614, częściowo przebudowany. Otoczony jest parkiem krajobrazowym z pierwszej połowy XIX w. Stanowi jedną z najpiękniejszych w Polsce rezydencji z przełomu XVI i XVII w.

Wieliczka — jeden z głównych ośrodków turystyki krajoznawczej w Polsce, należy równocześnie do grupy ważniejszych ośrodków w Europie. Od XIII w. czynna jest kopalnia soli „Wieliczka", a od 1964 r. uruchomione na poziomie V kopalni, 211 m pod ziemią uzdrowisko-sanatorium alergologiczne „Kinga". W Wieliczce znajdują się unikatowe w skali europejskiej zabytki kopalnictwa soli. Muzeum Żup Krakowskich w kopalni obejmuje m.in. 14 komór poeksploatacyjnych, w których wykuto i wyrzeźbiono galerie, korytarze, kaplice (XVII-XIX w.) i liczne rzeźby. Czynna jest stała wystawa historii górnictwa solnego od średniowiecza do XIX w. W kopalni znajdują się również „Groty Kryształowe" — obiekt wyjątkowy w skali świata — objęte ścisłą ochroną od 1928 r. Wieliczka znajduje się na liście światowego dziedzictwa kulturalnego.

Kalwaria Zebrzydowska jest drugim po Częstochowie ośrodkiem pielgrzymkowym Polski. Założył ją w 1600-02 r. Mikołaj Zebrzydowski jako miejsce odpustowe. Lokowana w 1617 r. (jako Zebrzydów), a następnie w latach 1640 i 1715. Rozwój miasta związany był z pielgrzymkami i stolarstwem meblowym. Znajduje się tu kościół Matki Boskiej Anielskiej i klasztor Bernardynów z początków XVII w., rozbudowywane do XX w. W górzystej okolicy znajdują się 42 kościółki i kaplice drogi Męki Pańskiej (od 1604 r.) oraz dróżek Matki Boskiej (od 1632 r.). W kościele umieszczony jest cudowny obraz Matki Bożej (XVII w.). W Wielkim Tygodniu odbywa się tu Chwalebne Misterium Pańskie (o tradycjach od XVII w.), w sierpniu natomiast Misterium Pogrzebu i Triumfu Matki Bożej. Rocznie przybywa tu ok. 600 tys. pielgrzymów, również z zagranicy.

W Centralnych Karpatach Zachodnich subregionami są Podhale i Tatry.
Podhale obejmuje swym zasięgiem Obniżenie Orawsko-Podhalańskie, a więc Kotlinę Orawsko-Nowotarską, Pieniny, Pogórze Spisko-Gubałowskie i Rów Podtatrzański. Subregion ten jest bardzo zróżnicowany zarówno pod względem krajobrazowym, jak i kulturowym. W krajobrazie wyróżniają się przede wszystkim Pieniny (Trzy Korony 982 m n.p.m.), głównie dzięki głębokiemu rozcięciu skał wapiennych przez Dunajec. Wysokość względna urwistych ścian skalnych sięga od 300 do 500 m. Przełom Dunajca przez Pieniny jest jednym z najpiękniejszych w Europie, stąd wielu turystów (również z zagranicy) korzysta ze spływu na trasie Sromowce Niżne -Szczawnica (ok. 300 tys. osób rocznie). Zróżnicowane są miejscowe wody mineralne. Utworzono tu Pieniński Park Narodowy. Bogaty folklor góralski przejawia się m.in. w drewnianym budownictwie, strojach, rzeźbie, obrzędach, itp. (np. Skalne Podhale, Spisz, Orawa). Charakterystyczna dla subregionu jest zabudowa wsi góralskich (pod-halańskch), spiskich i orawskich. Obiekty budownictwa wiejskiego zgromadzono w Orawskim Parku Etnograficznym w Zubrzycy Górnej. Główne miejscowości turystyczne to: Zakopane, Szczawnica, Krościenko, Czorsztyn, Bukowina Tatrzańska (jedna z głównych w Karpatach stacji sportów zimowych), Białka Tatrzańska, Kościelisko, Murzasichle, Małe Ciche, Poronin, Chochołów, Ludźmierz (pielgrzymki), Dębno.

Zakopane to największy w Polsce ośrodek turystyczny i sportów zimowych. Położone u stóp masywu Tatr ma również charakter stacji klimatycznej. Jest ważnym ośrodkiem kulturalnym. Rozwój turystyki datuje się od ok. 1870 r., dzięki T. Chałubińskiemu (odkrywca Zakopanego) i powstaniu Towarzystwa Tatrzańskiego (1873 r.). Od 1886 r. było uzdrowiskiem. Prawa miejskie uzyskało w 1933 r. Od tego też mniej więcej czasu zwane jest stolicą zimową Polski. Baseny cieplicowe w Jaszczurówce i na Antałówce. Przed II wojną światową przybywało tu ok. 300 tys. turystów rocznie, obecnie ok. 3 min. Zachowała się zabytkowa zabudowa XIX-wieczna (uzdrowiskowa i góralska). Jest ośrodkiem wytwórczości sztuki ludowej i żywej tradycji folkloru podhalańskiego. Znajdują się tu m.in.: zabytkowy cmentarz z grobami wybitnych osobistości związanych z Tatrami i Zakopanem, Muzeum Tatrzańskie, muzea biograficzne K. Szymanowskiego, J. Kasprowicza i K. Makuszyńskiego. Rozwinięte jest szkolnictwo artystyczne. Corocznie odbywają się Festiwale Folkloru Ziem Górskich (od 1968 r.), Dni Muzyki Karola Szymanowskiego (od 1977 r.), ogólnopolskie salony sztuki, festiwal filmów o sztuce, a także liczne imprezy sportowe o randze międzynarodowej.
Szczawnica — uzdrowisko założone w 1828 r. przez Józefa Szalaya (źródła wód mineralnych typu szczaw wodoro-węglano-wo-solankowych). W Małych Pieninach utworzono rezerwat krajobrazowy. Ciekawa jest zabytkowa zabudowa uzdrowiskowa z XIX w.
Chochołów — wieś góralska, stanowiąca przykład zabudowy wsi podhalańskiej z XVIII-XIX w. Charakterystyczne są bogato zdobione drzwi i inne detale architektoniczne drewnianych domów, a także kapliczki, krzyże i figury. Część środkowa wsi podlega ochronie jako rezerwat budownictwa ludowego. Chochołów jest ośrodkiem wytwórczości ludowej, zachował się też folklor góralski.
Dębno — wieś z XIII w. Znajduje się tu drewniany kościół modrzewiowy z drugiej połowy XV w., który uważany jest za jeden z cenniejszych zabytków budownictwa drewnianego w Europie.

Tatry są specyficzny region turystyczny. Stanowią najwyższą grupę górską w Polsce, o cechach wysokogórskiego krajobrazu alpejskiego. Wyróżniają się zdecydowanie od reszty obszaru karpackiego zarówno budową geologiczną (Tatry Wschodnie — trzon krystaliczny, Tatry Zachodnie — skały metamorficzne), jak i krajobrazem, w którym wyraźnie zaznaczają się formy glacjalne. Najwyższym szczytem w Tatrach Wschodnich (Wysokich) są Rysy (2499 m n.p.m., w Tatrach Zachodnich — Starorobociański Wierch (2176 m). W Tatrach Zachodnich występują zjawiska krasowe. Liczne są jaskinie (ponad 250), z których największa to Jaskinia Śnieżna. Terenem spacerów i wycieczek są doliny walne (tj. sięgające pod główny grzbiet Tatr), m.in. Chochołowska, Kościeliska, Małej Łąki oraz Bystrej. Jezior polodowcowych jest w Tatrach łącznie 43, w tym 11 o powierzchni przekraczającej 1 ha. Przeważają jeziora cyrkowe, położone na większych wysokościach, ale znaczenie mają również jeziora morenowe. Do największych należy Morskie Oko (3,5 km2). Wody krasowe wypływają na powierzchnię w postaci obfitych źródeł, zwanych   wywierzyskami   (np. Lodowe Źródło w Dolinie Kościeliskiej). Występują też cieplice (Jaszczurówka +18°, Antałówka w Zakopanem + 34°C). W 1954 r. założono Tatrzański Park Narodowy. Główną bazą wypadową dla turystów udających się w Tatry jest Zakopane. Ruch turystyczny koncentruje się zwłaszcza w dolinach Kościeliskiej i Chochołowskiej, w rejonie Kasprowego Wierchu (1985 m n.p.m.), Morskiego Oka i Hali Gąsienicowej. W zimie najwięcej turystów ściąga Kasprowy Wierch, doliny Goryczkowa i Gąsienicowa oraz Gubałówka (kolejki linowe, liczne wyciągi).
W Beskidach Wschodnich subregionem turystycznym są Bieszczady Zachodnie z fragmentami Gór Sanocko-Turczańskich.

Bieszczady tworzą długie, równolegle biegnące grzbiety, porozdzielane szerokimi obniżeniami. Najwyższe jest pasmo Tarnicy (1346 m n.p.m.). Główne grzbiety są zajęte przez rozległe hale, zwane połoninami. Stanowią one w zimie dogodne tereny narciarskie. Bogaty jest świat zwierzęcy (m.in. żubry, rysie, jelenie karpackie, wilki). W 1971 r. założono Bieszczadzki Park Narodowy. Na przedgórzu Bieszczad utworzono w 1968 r. Jezioro Solińskie (22,2 km2), a także Jezioro Myczkowskie. Główne miejscowości turystyczne to; Ustrzyki Górne, Ustrzyki Dolne, Polańczyk, Solina, Myczkowce, a na skraju subregionu Lesko i Sanok.

Sanok — stary gród (XII w.) z licznie zachowanymi zabytkami (od XIV w.) świec-
kimi i sakralnymi (katolickimi, grekokatolickimi i prawosławnymi). Sanockie Muzeum Historyczne ma bogate zbiory sztuki cerkiewnej, m.in. największą w Polsce kolekcję ikon od XIV do XIX w. Turystów przyciąga również Muzeum Budownictwa Ludowego Podkarpacia i Lemkowszczyzny (park etnograficzny).