Przewodnik: Beskidy, miejscowości turystyczne i atrakcje w polskich Beskidach

W zewnętrznych Karpatach Zachodnich wyróżnia się kilka subregionów turystycznych.

Osobliwością Beskidu Małego (Czupel 933 m) jest niemal prostolinijny przełom Soły, w którym wybudowano zapory wodne w Czańcu i Porąbce (3,8 km2). Trzecia zapora w Tresnej znajduje się już na terenie Kotliny Żywieckiej (Jezioro Żywieckie, 10,6 km2). Utworzono tu Babiogórski Park Narodowy oraz Żywiecki Park Krajobrazowy. Główne miejscowości turystyczne to:

• Zawoja
• Jeleśnia
• Korbielów
• Sopotnia Wielka
• Zwardoń
• Węgierska Górka
• Milówka
• Rajcza
• Ujsoły
• Sól
• Żywiec
• Sucha Beskidzka
• Maków Podhalański
• Lanckorona

Główną atrakcję tego subregionu stanowią sztuczne zbiorniki wodne (Jezioro Międzybrodzkie, Jezioro Żywieckie). Góra Żar, na której znajduje się zbornik zasilający elektrownię wodną, to centrum paralotniarstwa i szybownictwa, a zimą ośrodek narciarski. Atrakcyjne turystycznie są najwyższe wzniesienia  Beskidów (m.in. Babia Góra 1725 m n.p.m., Pilsko 1557 m n.p.m., Mała Babia 1517 m n.p.m. w Beskidzie Żywieckim). To popularne tereny narciarskie. Beskid Żywiecki, inaczej zwany też Wysokim, ciągnie się wzdłuż europejskiego działu wodnego. Najwyższe szczyty charakteryzują dobrze wykształcone piętra roślinne.

Szczyrk to ośrodek wypoczynkowy, jeden z najlepiej w Polsce wyposażona w infrastrukturę turystyczną stacja sportów zimowych. Jest to też ośrodek tradycji sztuki ludowej i folkloru.

Wisła pod względem zajmowanej powierzchni jest największym miastem polskich Karpat: ma powierzchnię 110 km². Wisła jest ośrodkiem wypoczynkowym, ośrodkiem narciarskim i innych sportów zimowych. Z Wisły pochodzi Adam Małysz, co samo w sobie stało się impulsem do przyjazdu tutaj dla wielu turystów z całej Polski i nie tylko. Wisła to ośrodek żywej tradycji sztuki ludowej i folkloru. Znajduje się tu Muzeum Świątków i Muzeum Beskidzkie. Corocznie odbywa się Tydzień Kultury Beskidzkiej.

Ustroń jako uzdrowisko rozwija się od XVIII wieku. W Ustroniu występują źródła wód leczniczych: chlorkowo-sodowych i solanek bramkowych, jodkowych, żelazistych a także złoża borowiny. Ustroń to bogata baza noclegowa: funkcjonuje tutaj wiele hoteli, pensjonatów, domów wypoczynkowych, schronisk. Ustroń jest rozległym miastem (kilka dzielnic), sąsiaduje z miastem Wisła.

Beskid Niski stanowi odrębny i specyficzny subregion w Zewnętrznych Karpatach Zachodnich. Wysokości szczytów Beskidu Niskiego nie przekraczają 1000 m (Lackowa 999 m n.p.m.), przełęcze są niskie i łatwo dostępne (Przełęcz Dukielska 502 m). Występują tu wody mineralne, czyste wody powierzchniowe oraz bujne lasy mieszane i bukowe. Liczne są cenne zabytki dawnego budownictwa ludowego (m.in. drewniane cerkwie), a także cmentarze wojenne i miejsca bitew z I i II wojny światowej. Utworzono tu rezerwat skalny Kornuty (reliktowo występuje kosodrzewina) oraz rezerwat Cergowa w pobliżu Dukli (cis).

Główne miejscowości turystyczne Beskidu Niskiego to:

• Iwonicz-Zdrój
• Rymanów
• Wysowa (uzdrowiska)
• Grybów
• Szymbark
• Wapienne
• Biecz
• Krosno
• Bobrka (skansen przemysłu naftowego).

Ośrodek zabytkowy, obejmujący m.in. zespół klasztorny Klarysek fundacji błogosławionej Kingi w XIV w. z uzupełnieniami z XVI-XVIII w. Inne zabytki sakralne i świeckie pochodzą głównie z XVII-XVIII w. Stary Sącz jest ośrodkiem garncarstwa ludowego.

Przełom Popradu dzieli Beskid Sądecki na dwie części: Pasmo Radziejowej (1262 m n.p.m.) i Jaworzyny (1114 m). W krajobrazie zaznacza się malownicza dolina Popradu z wgłębionymi meandrami między Piwniczną a Muszyną. Występuje tu obfitość źródeł mineralnych. Część obszaru objęta jest granicami Popradzkiego Parku Krajobrazowego.

Główne miejscowości turystyczne Beskidu Sądeckiego to:

• Krynica,
• Muszyna Złockie
• Żegiestów
• Piwniczna (uzdrowiska)
• Rytro
• Łomnica-Zdrój
• Tylicz
• Stary Sącz
• Nowy Sącz.

Jednym z największych Polskich uzdrowisk jest Krynica. Występują tutaj wody mineralne: źródła szczaw alkalicznych wapniowych, magnezowych i sodowych z zawartością żelaza, bromu i jodu. Na przełomie XVIII i XIX w. powstało w Krynicy uzdrowisko, którego akceleracja rozwoju przypada na drugą połowę XIX w. Kolejnym okresem rozwoju Krynicy był czas między I i II wojną światową. W tym czasie Krynica stanowiła jedno z najnowocześniejszych uzdrowisk europejskich. Stolicą zimową Polski Krynicę nazywano do lat 30-tych ubiegłego wieku. Na uwagę zasługuje uzdrowiskowa zabudowa pochodząca z XIX wieku. Z ważniejszych wydarzeń kulturalnych odbywających się w Krynicy należy wymienić przede wszystkim Festiwal Pieśni i Arii im. J. Kiepury, który organizowany jest tutaj od 1967 roku. W zimie w Krynicy odbywa się wiele imprez sportowych.

Gorce stanowią silnie zalesiony masyw górski (Turbacz 1310 m n.p.m.) z rozgałęziającymi się grzbietami. W Rabce, Szczawie, Porębie Wielkiej występują wody mineralne. Utworzono tu Gorczański Park Narodowy. Inne miejscowości turystyczne to: Kamienica, Ochotnica, Lubomierz. Beskid Wyspowy charakteryzują odosobnione góry o stromych zboczach i spłaszczonych wierzchołkach (Mogilica 1171 m n.p.m.). Ważniejsze miejscowości turystyczne to: Mszana Dolna, Lubień, Limanowa.Rabka status uzdrowiska ma od 1858 r. (źródła solanki). Jest to główne uzdrowisko dla dzieci w Polsce. Gorce  to również ośrodek sportów zimowych.

Biecz uzyskał prawa miejskie w 1303 roku (po raz drugi w 1363 roku). W Bieczu zachował się układ miasta z wieloma zabytkami architektury: kościół farny Bożego Ciała (koniec XV w. do 1521 r., ołtarze z XVII i XVIII w.), która jest najwybitniejszą świątynią późnogotycka w Małopolsce. Ponadto w Biecz zobaczyć można inne zabytki świeckie oraz architektury i sztuki sakralnej z XV-XIXw. Ważną imprezą kulturalną, która co roku jest organizowana w Bieczu od 1965 roku są Dni Folkloru Pogórza.

Iwonicz Zdrój funkcje uzdrowiskowe zaczął pełnić od połowy XIX wieku. Występują tutaj szczawy i złoża borowiny. Walory bioklimatyczne i krajobrazowe podnosi lesistość okolicy z drzewostanem drzewostan jodłowo-bukowym. Z zabytków warto zwrócić uwagę na zabytkowa zabudowę uzdrowiskową.