Sudety

Sudety — to region górski o zróżnicowanej rzeźbie, wynikającej z urozmaiconej budowy geologicznej. Najstarsze skały krystaliczne (silnie zmetamorfizowane) występują w Górach: Izerskich, Sowich, Złotych, Bystrzyckich i w Grupie Śnieżnika.

Staropaleozoiczne sfałdowane skały osadowe i wulkaniczne występują w górach Kaczawskich i Bardzkich. Permskie porfiry i melafiry tworzą Góry Kamienne oraz Wałbrzyskie, płytowo zalegające kredowe piaskowce — Góry Stołowe. Rzeźba Sudetów wiąże się również z trzeciorzędowymi dyslokacjami tektonicznymi, które stary blok kredowy przekształciły w góry zrębowe o wysokościach od 700 m do 1602 m n.p.m. (Śnieżka w Karkonoszach).
Klimat jest stosunkowo chłodny i wilgotny. Częste są wiatry południowo-zachodnie o charakterze fenów. Śnieg utrzymuje się od ok. 50 (kotliny) do 100 dni (Karkonosze). Tereny narciarskie (ok. 750 km2) znajdują się przede wszystkim w Karkonoszach, Górach Orlickich, Bystrzyckich, Izerskich oraz w grupie Śnieżnika. Głównymi rzekami są: Nysa Łużycka, Bóbr z Kwisą, Kaczawa, Bystrzyca, Nysa Kłodzka. Są one na ogół krótkie, o dużych spadkach, zmiennych stanach wód i gwałtownych wezbraniach. Zbudowano systemy zbiorników retencyjnych okresowych i stałych. Największe są na Nysie Kłodzkiej koło Otmuchowa (23,5 km2), koło Głębinowa (22 km2) i na Bobrze koło Pilchowic (2,5 km2). Blisko połowa rzek Sudetów jest zanieczyszczona ściekami przemysłowymi. Naturalne stawy i jeziora występują w kotłach polodowcowych (Karkonosze) i na torfowiskach wysokich. Znajdują się tu liczne źródła wód mineralnych, w tym radoczynnych (10 uzdrowisk). Swoisty jest układ pięter roślinnych: piętro dolnoreglowe od 400 do 1000 m, górnoreglowe (świerkowe) od 1250 do 1300 m, subalpejskie (z kosodrzewiną) do 1500 m n.p.m., piętro alpejskie obejmuje tylko kilka najwyższych wzniesień Karkonoszy. Rozwinięte są torfowiska wysokie z reliktami tundrowymi. Torfowiska te dostarczają borowiny (Karkonosze, Góry Izerskie i Bystrzyckie).

Atrakcje turystyczne

Góry Izerskie (Sudety Zachodnie), urozmaicone krajobrazowo, zbudowane są głównie z granitów, gnejsów i łupków krystalicznych. W Polsce znajdują się dwa pasma: Wysoki Grzbiet (Wysoka Kopa 1126 m n.p.m.) i Grzbiet Kamienicki (958 m). Góry są silnie zalesione. Osobliwościami przyrodniczymi są torfowiska wysokie i jedyna w Polsce kopalnia kwarcu (Wysoki Grzbiet). Głównymi miejscowościami turystycznymi są: Świeradów-Zdrój (uzdrowisko, 4 źródła radonowe, szczaw żelazistych), Czerniawa-Zdrój (włączona w 1973 r. do Świeradowa-Zdroju — m.in. wody radonowe). Góry Izerskie znane są z dobrych terenów narciarskich.
Karkonosze i Kotlina Jeleniogórska (Sudety Zachodnie) stanowią najważniejszy subregion turystyczny w Sudetach. Główną atrakcję stanowi masyw Karkonoszy ze Śnieżką (1602 m n.p.m.), zbudowany przeważnie z granitów, a także z gnejsów i łupków krystalicznych. Masyw ten ma na ogół łagodne kształty i wyrównaną powierzchnię grzbietową, ponad którą wznoszą się nieliczne szczyty. W pewnych częściach Karkonoszy spotyka się głęboko wcięte kotły polodowcowe o urwistych ścianach (Śnieżne Kotły, Wielki i Mały Staw), a także granitowe skałki o urozmaiconych kształtach. Górna partia masywu wznosi się ponad granicę lasu i zajmują ją hale, kosodrzewina oraz rumowiska skalne. Utworzono tu Karkonoski Park Narodowy. Głównymi miejscowościami turystycznymi są: Karpacz, Szklarska Poręba, Przesieka, Piechowice, Sobieszów (Karkonosze), Cieplice Śląskie-Zdrój (Kotlina Jeleniogórska). Kotlinę Jeleniogórską zamykają Karkonosze, Góry Izerskie, Pogórze Izerskie, Góry Kaczawskie i Rudawy Janowickie (m.in. Kowary), odwiedzane chętnie przez turystów.
Cieplice Śląskie-Zdrój, uzdrowisko, od 1976 r., dzielnica Jeleniej Góry. Występują tu wody fluorkowo-krzemowe o temperaturze do 44°C oraz borowina ze złoża torfu w Jakuszycach. Tradycje zdrojowiskowe sięgają XIII w., w XVI w. znane było w całej Europie. W uzdrowisku znajduje się m.in. park zdrojowy (XVIII/XIX w.) oraz Muzeum Przyrodnicze.

Karpacz — największa (obok Szklarskiej Poręby) stacja klimatyczna w Sudetach z bardzo dobrymi terenami narciarskimi. Rozwój turystyki datuje się od XIX w. Powstało tu Muzeum Lecznictwa Ludowego. W Karpaczu Górnym (d. Bierutowice) znajduje się tzw. Świątynia Wang, drewniany kościół późnoromański z pierwszej połowy XIII w., przeniesiony w XIX w. z Norwegii z miejscowości Vang.

Szklarska Poręba, obok Karpacza, jest największą miejscowością wczasową i stacją klimatyczną w Sudetach (dobre tereny narciarskie, kolejka linowa na Szrenicę). Rozwój turystyki nastąpił w XIX w. Tutejsza huta szkła kryształowego"„Julia" została udostępniona do zwiedzania. W pobliżu znajdują się wodospady Szklarki i Kamieńczyka.
Góry Kamienne i Wałbrzyskie (Sudety Środkowe) są odmienne krajobrazowo od innych masywów sudeckich. Przeważają tu skały osadowe poprzecinane intruzjami wulkanicznymi. Najwyższe, kopulaste wzniesienia tworzą lawy porfirów i melafirów (m.in. Chełmiec 834 m, Trójgarb 779 m n.p.m.). Licznie występują wody mineralne (zwłaszcza w Górach Wałbrzyskich). W niektórych partiach gór bujna jest szata leśna. Znajduje się tu Książański Park Krajobrazowy. Głównymi miejscowościami turystycznymi są: Szczawno-Zdrój, Sokołowsko (uzdrowiska), Książ (zamek), Grodno, Krzeszów (opactwo pocysterskie — najwybitniejszy zespół barokowy Dolnego Śląska, oraz Mauzoleum Piastów Świdnickich), Kamienna Góra, Chełmsko Śląskie.

Góry Sowie (Sudety Środkowe), zbudowane z prekambryjskich gnejsów, są słabo rozczłonkowane, o zrównanych na wysokości 800-900 m n.p.m. wierzchowinach, ponad które wznoszą się płaskie kopuły szczytów (Wielka Sowa 1014 m n.p.m.). Pokryte są prawie w całości lasami. Główne miejscowości turystyczne: Rzeczka, Sokolec, Srebrna Góra (zabytek architektury militarnej — 6 fortów i zespół bastionów, 1765-77 r.) jedna z największych i najpiękniej usytuowanych twierdz w Polsce.

Subregion Kłodzki obejmuje Kotlinę Kłodzką, góry: Stołowe, Orlickie, Bardzkie, Byst-rzyckie, Obniżenie Ścinawki, Pogórze Orlickie (Sudety Środkowe) oraz Śnieżnik z Górami Bialskimi i Góry Złote (Sudety Wschodnie). Jest to drugi co do ważności subregion turystyczny Sudetów. Turystów przyciągają przede wszystkim Góry Stołowe (atrakcyjny krajobraz), Góry Orlickie (uzdrowisko Duszniki-Zdrój, dobrze zagospodarowane dla narciarstwa okolice Zieleńca), Góry Złote (Lądek-Zdrój), Kotlina Kłodzka (uzdrowisko Polanica-Zdrój), Pogórze Orlickie (uzdrowisko Kudowa-Zdrój).
W Górach Stołowych, zbudowanych z kredowych piaskowców ciosowych i margli występuje bogactwo form skalnych, zwłaszcza skomplikowane labirynty przejść i szczelin (Błędne Skały 850 m, Szczeliniec Mały 896 m, Szczeliniec Wielki 919 m n.p.m.). Utworzono tu park krajobrazowy Gór Stołowych. W Górach Orlickich (Orlica 1084 m) znajduje się najwyżej położona (900 m n.p.m.) wieś w Sudetach — Zieleniec, ośrodek sportów zimowych. W Masywie Śnieżnika (1425 m) pomiędzy grzbietami znajdują się głęboko wcięte doliny, z których najpiękniejszą jest dolina Wilczki z 27-metrowym wodospadem w Międzygórzu. Znajduje się tu Jaskinia Niedźwiedzia, największa w Sudetach. Grupę Śnieżnika porastają lasy regla dolnego i górnego. Jest to Śnieżnicki Park Krajobrazowy.

Oprócz wymienionych już uzdrowisk do grupy najważniejszych miejscowości turystycznych należą: Międzygórze (Masyw Śnieżnika), Kodzko i Bystrzyca Kłodzka (Kotlina Kłodzka). Ośrodkami pielgrzymek są: Bardo (Góry Bardzkie), Wambierzyce (Obniżenie Ścinawki), a także wspomniane już Międzygórze.

Duszniki Zdrój — uzdrowisko i ośrodek wypoczynkowy — znane jest z wód mineralnych (szczawy alkaliczne i żelaziste) o bardzo dużej zawartości wolnego dwutlenku węgla. Były one eksploatowane już w XVII w. Znajdują się tu zabytki z XVII-XVIII w. oraz Muzeum Papiernictwa. Od 1946 r. odbywa się coroczny Pianistyczny Festiwal Chopinowski (dla upamiętnienia pobytu Fryderyka Chopina w Dusznikach w 1826 r.). Dzielnica Zieleniec jest najwyżej położoną w Sudetach stacją klimatyczną (ok. 900 m n.p.m.) i popularnym ośrodkiem narciarskim.

Kudowa Zdrój — jest jednym z najstarszych uzdrowisk Europy (XVII w.). Występują tu szczawy alkaliczno-ziemne, żelaziste, arsenowe i borowe. W dzielnicy Czermna znajduje się barokowa kaplica (1776 r.), której wnętrze wyłożone jest ok. 3 tys. czaszek i piszczeli ludzi zmarłych w czasie zarazy oraz poległych w wojnach 30-letniej (1618-48) i 7-letniej (1756-63 r.). Od 1962 r. odbywa się w Kudowie-Zdroju corocznie Festiwal Moniuszkowski. W dzielnicy Słone istnieje drogowe przejście graniczne do Czechosłowacji.

Polanica-Zdrój jest jednym z najlepiej zagospodarowanych uzdrowisk Polski (szczawy wodorowęglanowo-wapniowe). Rozwój uzdrowiska datuje się od pierwszej połowy XIX w.
Lądek-Zdrój — uzdrowisko, którego początki sięgają XIII w. Występują tu słabo zmineralizowane wody termalne radoczynne o temperaturze 20-29°C, wody siarczkowe, fluorkowe oraz borowina. Zachowana jest zabytkowa zabudowa zdrojowiskowa, Park Zdrojowy (XVII w.).

Bystrzyca Kłodzka do dziś zachowała charakter obronnego miasta średniowiecznego. Znajdują się tu fragmenty murów obronnych z XVI w., renesansowe i barokowe kamienice z XVI i XVII w. oraz jedyne w Polsce Muzeum Filumenistyczne.
Kłodzko — dawny gród warowny, było potężną twierdzą zbudowaną przez Prusaków w 1744 r. Zachowały się fragmenty średniowiecznych murów miejskich, gotycki most (1390 r.), liczne zabytkowe domy mieszkalne (od XVI w.) i obiekty sakralne (od XV w.). Twierdzę bastionową zbudowano na miejscu grodu i zamku z 1680-1702 r., a rozbudowano ją w drugiej połowie XVIII w.

Wambierzyce — miejscowość o tradycjach pielgrzymkowych, sięgających XV w. Obecny kościół Nawiedzenia NMP pochodzi z XVII--XVIII w., w ołtarzu głównym znajduje się figurka Matki Bożej z Dzieciątkiem z XIV w. Na pobliskich wzgórzach usytuowano zespół kaplic (XVII-XIX w.), które tworzą tzw. Kalwarię Wambierzycką. W budynku obok kościoła umieszczono mechaniczną szopkę ruchomą (XIX w.).

Masyw Ślęży jest z kolei grupą górską Przedgórza Sudeckiego, wznoszącą się przeszło 500 m ponad Równinę Wrocławską. Najwyższym szczytem jest Ślęża (718 m n.p.m.). Wokół Ślęży od dawna koncentrowało się osadnictwo, a góra spełniała funkcję ośrodka kultowego plemienia Ślężan (kręgi kultowe na szczycie Ślęży, archaiczne i romańskie rzeźby). Szata leśna jest bogata. Utworzono tu Ślężański Park Krajobrazowy oraz Dolnośląski Park Kultury i Wypoczynku.