Przewodnik: Sudety, Szklarska Poręba, Karpacz, Karkonosze - atrakcje turystyczne

Sudety są górskim regionem Polski charakteryzującym się różnorodną rzeźbą terenu, która wynika z różnej budowy geologicznej. W Górach Izerskich, Sowich, Złotych, Bystrzyckich oraz w grupie górskiej Śnieżka występują najstarsze skały krystaliczne poddane procesom metamorficznym.

W górach Kaczawskich i Bardzkich występują staropaleozoiczne sfałdowane skały osadowe i wulkaniczne. Góry Kamienne i Góry Wałbrzyskie zbudowane są z permskich porfirów i melafirów. Góry Stołowe natomiast to płytowo zalegające kredowe piaskowce. Rzeźba Sudetów wiąże się również z trzeciorzędowymi dyslokacjami tektonicznymi, które stary blok kredowy przekształciły w góry zrębowe o wysokościach od 700 m do 1602 m n.p.m. (Śnieżka w Karkonoszach).

Sudety mają klimat chłodny i wilgotny. Występują tutaj wiatry fenowe południowo-zachodnie. W kotlinach sudeckich śnieg zalega przez 50 dni w roku, natomiast w Karkonoszach około 100 dni w roku.

W Sudetach obszary narciarskie to około 750 km². Najwięcej ośrodków narciarskich jest w Karkonoszach, Górach Orlickich, Górach Bystrzyckich, Górach Izerskich i w górskiej grupie Śnieżnika.

Główne rzeki Sudetów to:

• Nysa Łużycka
• Bóbr
• Kaczawa
• Bystrzyca
• Nysa Kłodzka

Rzeki Sudetów charakteryzują się stosunkowo niewielką długością i dużymi spadkami, ale również dużą zmiennością stanów oraz wezbrań powodujących podtopienia i powodzie. Wybudowane na rzekach Sudetów zbiorniki stanowią system retencyjny mający m.in. pomóc kontrolować stany rzek. Największym zbiornikiem tego typu jest na Nysie Kłodzkiej koło Otmuchowa o powierzchni 23,5 km², koło Głębinowa o pow. 22 km² i na Bobrze koło Pilchowic o powierzchni 2,5 km².

Stawy i jeziora występują na terenie Sudetów w kotłach polodowcowych (Karkonosze) i na torfowiskach. Sudety obfitują w liczne źródła wód mineralnych, w tym radoczynnych, z których korzystają uzdrowiska tego regionu turystycznego.

Piętra roślinne w Sudetach:

• piętro dolnoreglowe od 400 do 1000 m n.p.m.
• świerkowe piętro górnoreglowe od 1250 do 1300 m n.p.m.
• piętro subalpejskie (z kosodrzewiną) do 1500 m n.p.m.
• piętro alpejskie pojawia się na kilku najwyższych górach Karkonoszy

Na terenie Sudetów rozwinęły się torfowiska wysokie z reliktami tundrowymi. Torfowiska są źródłem borowiny (Karkonosze, Góry Izerskie i Bystrzyckie).

Góry Izerskie (Sudety Zachodnie), charakteryzują się różnorodnością krajobrazu. Góry Izerskie są zbudowane z granitów, gnejsów i łupków krystalicznych. Na terenie Polski leżą dwa pasma Gór Izerskich: Wysoki Grzbiet (ze szczytem Wysoka Kopa 1126 m n.p.m.) i Grzbiet Kamienicki (958 m). Góry Izerskie są silnie zalesione. Występują torfowiska wysokie, a w paśmie Wysoki Grzbiet znajduje się kopalnia karcu. Główne miejscowości turystyczne Gór Izerskich:

• Świeradów-Zdrój (uzdrowisko, źródła radonowe, źródła szczaw żelazistych)
• Czerniawa-Zdrój (wody radonowe).

Góry Izerskie to także jeden z ważnych regionów narciarskich w Polsce.

Karkonosze i Kotlina Jeleniogórska (Sudety Zachodnie) są najważniejszym subregionem turystycznym Sudetów. Masyw Karkonoszy ze Śnieżką o wysokości 1602 m n.p.m. to najważniejsza atrakcja turystyczna. Masyw śnieżki zbudowany jest z granitów, a także z gnejsów oraz łupków krystalicznych. Charakterystyczne dla masywu Śnieżki jest jej łagodny kształt oraz wyrównany grzbiet, ponad którym wystają szczyty. W Karkonoszach gdzieniegdzie występują głębokie kotły polodowcowe z urwistymi ścianami. Przedstawicielami tych form są Śnieżne Kotły, Wielki i Mały Staw. Występują też skałki granitowe o urozmaiconych kształtach. Ponad granicą lasu wznosi się górna partia masywu, gdzie leżą hale, rumowiska skalne i kosodrzewina. Utworzono tu Karkonoski Park Narodowy.

Główne miejscowości turystyczne Karkonoszy:

• Karpacz
• Szklarska Poręba
• Przesieka
• Piechowice
• Sobieszów
• Cieplice Śląskie-Zdrój (w Kotlinie Jeleniogórskiej).

Kotlina Jeleniogórska otoczona jest przez Karkonosze, Góry Izerskie, Pogórze Izerskie, Góry Kaczawskie i Rudawy Janowickie.

Cieplice Śląskie-Zdrój to jedna z karkonoskich miejscowości uzdrowiskowych. Od roku 1976 Cieplice Śląskie są dzielnicą Jeleniej Góry. Cieplicach Śląskich-Zdroju występują wody fluorkowo-krzemowe (temperatura 44°C) i borowiny ze złoża torfu w Jakuszycach. Tradycje zdrojowiskowe sięgają XIII w., w XVI w. znane było w całej Europie. Atrakcją turystyczną uzdrowiska jest przede wszystkim pochodzący z przełomu XVIII i XIX wieku park zdrojowy, ale również Muzeum Przyrodnicze.

Karpacz obok Szklarskiej Poręby jest największą stacją klimatyczną w Sudetach. Karpacz to także świetne warunki do uprawiania narciarstwa. Turystyka w Karpaczu rozwija się już od XIX wieku. Funkcjonuje tutaj Muzeum Lecznictwa Ludowego. Tzw. Świątynia Wang w Karpaczu Górnym, czyli późnoromański kościół drewniany z XIII wieku został przywieziony tutaj w XIX wieku z miejscowości Vang w Norwegii.

Szklarska Poręba jest największą miejscowością turystyczną w Sudetach. Ta wczasowa miejscowość i stacja klimatyczna ma również świetne warunki do uprawiania narciarstwa, z czego znana jest przede wszystkim Szrenica. Huta szkła kryształowego "Julia" w Szklarskiej Porębie, która została udostępniona do zwiedzania, to jedna z atrakcji turystyki poznawczej. Niedaleko Szklarskiej Poręby znajdują się wodospady Szklarki i Kamieńczyka.

Góry Kamienne i Wałbrzyskie to Sudety Środkowe. Ich krajobraz różni się od pozostałych części Sudetów. W większości zbudowane ze skał osadowe, które przecinają intruzje wulkaniczne. Kopulaste, najwyższe wzniesienia tworzą lawy porfirów i melafirów: przykładem takich form są m.in. Chełmiec 834 m n.p.m., Trójgarb 779 m n.p.m.

Góry Kamienne i Wałbrzyskie, tak jak i inne części Sudetów, bogate są w wody mineralne. Duża lesistość niektórych partii gór. Na terenie Gór Kamiennych i Wałbrzyskich znajduje się tu Książański Park Krajobrazowy.

Najważniejsze miejscowości turystyczne Gór Kamiennych i Gór Wałbrzyskich:

• Szczawno-Zdrój
• Sokołowsko (z uzdrowiskami)
• Książ (główną atrakcją turystyczną jest zamek)
• Grodno
• Krzeszów (zobaczyć tutaj można opactwo pocysterskie, które jest na Dolnym Śląsku najbardziej znamienitym architektonicznym zespołem z epoki baroku. Inną atrakcją turystyczną Krzeszowa jest Mauzoleum Piastów Świdnickich)
• Kamienna Góra
• Chełmsko Śląskie

Góry Sowie to kolejny subregion znajdujący się w Sudetach Środkowych. Góry te zbudowane są z gnejsów prekambryjskich. Charakterystyczne jest słabe rozczłonkowanie Gór Sowich, a także zrównanie na wysokości 800-900 m n.p.m. wierzchowin. Nad nimi wyrastają płaskie kopuły szczytów (najwyższym jest Wielka Sowa 1014 m n.p.m.). Góry Sowie są niemal całkowicie pokryte lasami.

Główne miejscowości turystyczne Gór Sowich:

• Rzeczka
• Sokolec
• Srebrna Góra, w której główną atrakcją turystyczną jest zabytek architektury militarnej: forty i bastiony pochodzące z 1765-77 roku. Jest to jeden z największych i najbardziej malowniczo położonych obiektów architektury militarnej w Polsce

Kłodzki subregion turystyczny obejmuje swym zasięgiem:

• Góry Stołowe
• Góry Orlickie
• Góry Bardzkie
• Góry Bystrzyckie
• Obniżenie Ścinawki
• Pogórze Orlickie
• Śnieżnik wraz z Górami Bialskimi
• Góry Złote (Sudety Wschodnie)

Subregion Kłodzki jest drugim istotnym regionem turystycznym w Sudetach. Turyści przybywają tutaj przede wszystkim ze względu na atrakcyjne krajobrazy Gór Stołowych. Góry Orlickie odwiedzane są z powodu uzdrowisk, (np. Duszniki-Zdrój) ale także Zieleniec, który dysponuje świetną infrastrukturą dla uprawiania narciarstwa. Atrakcyjne są też Góry Złote z Lądkiem - Zdrojem, w Kotlinie Kłodzkiej znajduje się uzdrowisko Polanica-Zdrój), natomiast Kudowa-Zdrój leży na Pogórzu Orlickim.

Góry Stołowe zbudowane są z ciosowych piaskowców kredowych oraz margli, dlatego też występują tutaj różnorodne formy skalne: labirynty przejść i szczelin (np. Błędne Skały 850 m n.p.m., Szczeliniec Mały 896 m n.p.m., Szczeliniec Wielki 919 m n.p.m.). W Górach Stołowych utworzony został krajobrazowy park Gór Stołowych.

W Górach Orlickich (z najwyższym szczytem Orlica 1084 m n.p.m.) znajduje się Zieleniec, położony na wysokości 900 m n.p.m. Zieleniec jest najwyżej położoną wsią w Sudetach, jest ośrodkiem narciarskim. W Masywie Śnieżnika (wysokośc 1425 m n.p.m.) pomiędzy grzbietami znajdują się głębokie doliny. Do najpiękniejszych dolin tego rejonu należy dolina Wilczki, w której główną atrakcja turystyczną jest wodospad w Międzygórzu o wysokości 27 metrów. Największa w Sudetach Jaskinia Niedźwiedzia również leży w Górach Orlickich. Grupa Śnieżnika porośnięta jest lasami w piętrach regla górnego i dolnego. Na terenie grupy Śnieżnika utworzony został Śnieżnicki Park Krajobrazowy.

Najważniejszych miejscowości turystyczne, oprócz uzdrowisk, należą:

• Międzygórze w Masywie Śnieżnika
• Kodzko
• Bystrzyca Kłodzka w Kotlinie Kłodzkiej

Są też tutaj miejscowości będące ośrodkami pielgrzymkowymi:

• Bardo (Góry Bardzkie)
• Wambierzyce (Obniżenie Ścinawki)
• Międzygórze

Duszniki Zdrój jest uzdrowiskiem, ośrodkiem wypoczynkowym, które słynie z wód mineralnych (szczawy alkaliczne i żelaziste). Wody charakteryzuje duża zawartość dwutlenku węgla. Źródła wód mineralnych w Dusznikach Zdroju eksploatuje się od XVII wieku. Duszniki Zdrój to również zabytki, przede wszystkim z okresu XVII-XVIII w. Turyści mogą odwiedzić Muzeum Papiernictwa. Jako pamiątka pobytu Chopina w Dusznikach w 1826 roku organizowany jest tutaj Pianistyczny Festiwal Chopinowski. Znany ośrodek narciarski Zieleniec leżący na wys. 900 m n.p.m. to dzielnica Duszników.

Jedno z najstarszych europejskich uzdrowisk, czyli Kudowa Zdrój, swą działalność rozpoczęło już w XVII wieku. Występują tu szczawy alkaliczno-ziemne, żelaziste, arsenowe i borowe.

Z zabytków Kudowy Zdroju należy wymienić słynną barokową kaplicę ufundowaną w 1776 roku. W kaplicy tej znajduje się około 3.000 czaszek, piszczeli ludzi, którzy polegli w latach 1618-1648 podczas wojny 30-letniej i tych, którzy zmarli w czasie zarazy. Kaplica ta znajduje się w dzielnicy Czermna.

Z imprez kulturalnych Kudowy - Zdroju najważniejszą jest Festiwal Moniuszkowski organizowany corocznie od 1962 roku.

Kudowa Zdrój to również przejście graniczne z Czechami.

Polanica-Zdrój - popularne i znane uzdrowisko polskie ze świetną infrastrukturą. W Polanicy-Zdroju występują szczawy wodorowęglanowo-wapniowe. Dynamiczny rozwój uzdrowiska rozpoczął się w XIX wieku.

Lądek-Zdrój - początki uzdrowiska datuje się na XIII wiek. Korzysta się tutaj z dobrodziejstw słabo zmineralizowanych wód termalnych radoczynnych, których temperatura sięga 29°C, ale także wód siarczkowych, fluorkowych i borowinowych. Atrakcją jest też zabytkowa zabudowa zdrojowiskowa a także Park Zdrojowy pochodzący z XVII wieku.

Bystrzyca Kłodzka ma charakter średniowiecznego miasta obronnego. Turyści oglądać mogą fragmenty murów obronnych z XVI w., kamienice renesansowe i barokowe (XVI, XVII wiek). Bystrzyca Kłodzka kojarzy się również z Muzeum Filumenistycznym - jedynym takim w Polsce.

Kłodzko, w historii stanowił gród warowny. Twierdzę zbudowali Prusacy w 1744 roku. Do dzisiaj zachowane są fragmenty murów miasta, oprócz tego most gotycki z 1390 roku. Liczne są domy mieszkalne z XVI wieku a także zabytkowe obiekty architektury sakralnej. W miejscu grodu i zamku z 1680 roku wybudowano bastionową twierdzę, która później została rozbudowana i zmodernizowana (w XVIII wieku).

Do Wambierzyc już w XV wieku pielgrzymowali wierni. Jest tutaj pochodzący z przełomu XVII i XVIII wieku kościół Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. W kościele tym, w ołtarzu głównym, znajduje się pochodząca z XIV wieku figurka Matki Bożej z Dzieciątkiem. Zespół kaplic z XVII-XIX wieku wybudowano na wzgórzach otaczających Wambierzyce: ten zespół architektoniczny nosi nazwę Kalwarii Wambierzyckiej. Atrakcją jest również mechaniczna szopka z XIX wieku, która jest umieszczona w przykościelnym budynku.

Grupa górska Masyw Ślęży należy do Przedgórza Sudeckiego. Masyw wznosi się około 500 m ponad Równinę Wrocławską. Ślęża, najwyższy szczyt masywu, ma wysokość 718 m n.p.m. Ślęża związana jest z pogańskim plemieniem Ślężan, dlatego też wokół góry od dawna powstawały osady. Ślęża spełniała funkcję ośrodka kultowego, powstały tam kultowe kręgi i rzeźby. Charakterystyczna dla Ślęży jest bogate zalesienie. Na terenie masywu powstał Ślężański Park Krajobrazowy oraz Dolnośląski Park Kultury i Wypoczynku.